Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty halyqqa Joldaýynda elimizdegi ǵylymdy damytý máselesine qatysty naqty oı-pikirin bildirdi.
Ásirese Prezıdenttiń «Ǵylymdy damytý – bizdiń asa mańyzdy basymdyǵymyz», degen bir aýyz sózi kókeıime qondy. Memleket basshysy Qazaqstandaǵy ǵylymdy damytý jónindegi oı-tujyrymdaryn buǵan deıin de az aıtqan joq. Alaıda Joldaýda aıtylǵan pikir men berilgen tapsyrmalardyń orny múldem bólek. Prezıdent Joldaýda «Bul saladaǵy túıtkilderdiń sheshimin tabý úshin jyldyń sońyna deıin zańnamaǵa ózgerister engizý qajet», dedi. Elimizdiń ǵylym salasynda túıtkildi máseleler bar ma ózi? Bar bolǵanda qandaı. Máselen, biz ǵylymdy akademııalyq jolmen damytýdy doǵardyq. Dúnıe júzinde ǵylym eki-aq jolmen damıdy. Sonyń birinshisi – akademııalyq jol bolsa, ekinshisi – ýnıversıtettik jol. Batystyń Oxford, Cambridge syndy bilim ordalary ýnıversıtettik jolmen damyǵan. Al Keńes Odaǵy akademııalyq joldy ustandy deýge bolady. Kelmesti kóksep, ótkendi ańsap otyrǵanym joq. Alaıda burynǵy odaqtas elderdiń aýmaǵyndaǵy akademııalyq júıe óte myqty boldy. Sonyń nátıjesinde KSRO-nyń ǵalymdary raketany alǵashqy bolyp ǵaryshqa kóterdi. Ony dúnıejúzi moıyndaıdy. Bul úrdisten Qazaqstan da qalys qalǵan joq. Fızıka, hımııa, bıologııa salalarynda otandyq ǵalymdarymyz keremetteı jańalyqtar ashyp jatty. Alaıda akademııa jabylyp qalǵan soń jetken jetistikterimiz de, ashqan jańalyqtarymyz da azaıa berdi.
Nege deısiz ǵoı? Akademııa – Qazaqstandaǵy ǵylymnyń órkendeýin aldyn ala boljap, aldaǵy 5-7 jyldyqta ony qalaı damytý kerektigin josparlap otyrǵan edi. Ekinshiden, akademııanyń memlekettik bıýdjettegi ózindik orny bolatyn. Oǵan mıllıardtaǵan qarajat bólinip turatyn. Akademııadan aıyrylyp qalǵan kezimizde onymen birge ǵalymdarymyz da abdyrap qaldy. Baǵynysty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary da dalada qaldy. Ýnıversıtetter bolsa, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna durys jón siltep, júıeli jumys júrgizýdi bilmedi. Sonyń kesirinen elimizdegi 100-ge jýyq ınstıtýttan bas-aıaǵy 7-8-i ǵana qaldy. Budan da az bolýy múmkin.
Prezıdent «Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdi tapsyrdym», dedi Joldaýda. Memleket basshysynyń bul sózin qos qoldap qoldaımyn. Sebebi ǵylymnyń negizi – irgeli ǵylym. Osy máseleni júıeli jolǵa qoıǵan durys bolar edi. Q.Toqaev bul sózdi beker aıtyp otyrǵan joq. Orasan oı jatyr munda. Búginde elimizde irgeli ǵylym joqtyń qasy. Onyń túbine jetken 3 jyldyq grant. Nege? Sebebi 3 jylda jańalyq ashyp, zertteýdi aıaǵyna jetkizý múmkin emes. Bul týraly Prezıdent te «Grant merziminiń úsh jylmen shektelýi irgeli ǵylymdy damytýǵa edáýir kedergi keltirip otyr. Osyndaı qysqa josparlaý merziminde qandaı da bir nátıjege qol jetkizýdiń ózi qıyn ekeni anyq. Ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý máselesin qarastyrǵan jón», dep aıtyp otyr.
Oılap tabylǵan jańa dúnıeni qoldanysqa engizip, óndiristik jolǵa qoıý úshin de kemi 5-7 jylǵa jýyq ýaqyt kerek. Sondyqtan irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdiń máni men mańyzy asa zor. Tamasha bastama! Burynǵy akademııa bolmasa da, soǵan jeteǵabyl qadam jasalyp jatyr.
Ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń strategııasy degen bar. Mundaı strategııa 15-20 jylǵa jasalady. Bul jumysty ǵalymdardyń úlken ujymy qolǵa alady. AQSh, Japonııa, Qytaı jáne Eýropa elderinde mundaı strategııa burynnan bar. 2016 jyly Reseı osyndaı strategııany qolǵa alyp, bekitken bolatyn. Bizge de osyndaı strategııa qajet. Prezıdent oǵan tikeleı qadaǵalaý jasap, 5-6 jyl saıyn tıisti ózgerister engizip otyrýy qajet. Búginde eldegi ǵalymdarymyz 3 topqa bólinip qaldy. Alǵashqylary 70-ten asqandar bolsa, orta býyn 50-60 jastyń mańaıynda. Kenje býyn sanalatyn 25-40 jas aralyǵyndaǵy ǵalymdar taǵy bar. Úsh býynnyń ǵylymǵa degen kózqarasy úsh túrli. Al mundaı strategııa úsh býynnyń da basyn biriktirer edi.
Jalpy, elimizdegi ǵylymdy damytýǵa qatysty Joldaýda kóterilgen ár bastamany qoldaımyn. Jaýapty organdardyń endigi mindeti – Prezıdenttiń tapsyrmasyn jerde qaldyrmaı, ýaqtyly, júıeli uıymdastyrý ǵana. Otandyq ǵylymdy osylaı ǵana alǵa bastyra alamyz.
Temirǵalı KО́KETAEV,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor