Ár onjyldyq saıyn adamzat túrli qıyndyqpen betpe-bet keledi. Aqparattyq tehnologııanyń damýy tarıhta bolmaǵan jańashyldyqty alyp keldi. Alaıda bul úrdispen qatar, jańa máseleler de týyndaı bastady: kúndelikti qoldanyp júrgen áleýmettik jeliden bastap, ózge de paıdaly onlaın platformalarda ár qoldanýshynyń jeke basyna qatysty derekter saqtalǵan.
Bir qaraǵanda bul onlaın platformalardyń barlyǵy qaýipsiz kórinedi. О́ıtkeni olardyń maqsaty adamdardyń ómirin jeńildetýge baǵyttalǵan delingen. Máselen, áleýmettik jeli arqyly dostaryńmen, jaqyndaryńmen jáne áriptesterińmen ońaı baılanysýǵa bolady. Al endi bireýi qalada erkin qozǵalýǵa, kerek mekenjaıdy op-ońaı tabýǵa járdemdesedi. Qaýipsiz bolyp kóringen bul aqparatty kim, qandaı maqsatta qoldanýy múmkin degen oı adamnyń sanasyna da kirmeıdi. Jańadan shyqqan onlaın ónimdi talqylap, bir-birimizge jarnamalap júrgende, kompanııalar mıllıardtaǵan dollar turatyn aqparat qoryn jınaqtap alady. Iаǵnı bul jerde naǵyz ónim – siz, siz jónindegi derekter.
Jalpy, damyǵan elderdiń sarapshylary aqparattyń, derekterdiń qupııalylyǵy men qaýipsizdik máselesin kompıýterler paıda bola bastaǵannan beri aıtyp keledi. Odan beri ekonomıka, áleýmettik jaǵdaı men tehnologııa kúrdelene tústi. Buryndary aqparattyq qaýipsizdik týraly aıtqanda, qoldanýshynyń onlaın áreketin baqylap, soǵan saı taýarlar men qyzmetterdiń jarnamasy shyǵa keletinine kóbirek kóńil bólinetin. Tehnologııa bizdiń oıymyzdy oqyp, qalaýymyzdy qaıdan biledi degenge bas qatyratynbyz. Qazir jaǵdaı basqa. Sońǵy jyldary birqatar saıası janjaldarǵa sebep bolǵan derekter qaýipsizdigi etıka máselesin týyndatty. Osylaısha, derekterdiń qupııa bolýy qazirgi dáýirdiń basty áleýmettik jáne mádenı máseleleriniń birine aınaldy. Kez kelgen adam ǵana emes, bıznes pen úkimet te qaı málimetti jarııalap, qaısysyn qupııa ustaý keregin qadaǵalap otyrǵysy keletini belgili. Alaıda tehnologııanyń damýymen derekterdi qupııa saqtaý múmkin emes sekildi kórinedi.
Halyqtyń kóbi qazir ózderiniń jeke deregi az qorǵalǵan dep sanaıdy eken, derekterdi jınaýdyń artyqshylyǵynan góri, qaýipti tusy kóbirek ekenine senimdi. Sondaı-aq olar Pew Research ortalyǵy júrgizgen zertteýde AQSh turǵyndarynyń onnan altysy kúndelikti ómirde baqylaýsyz ómir súrý múmkin emes dep esepteıdi. Olardyń aıtýynsha, kompanııalar men úkimetter málimetterdi kúndelikti jınaqtap otyrady.
Densaýlyq saqtaý salasynda da qundy málimetter jetkilikti. Damyǵan elderde bul salanyń sıfrlandyrylǵanyna biraz jyl boldy. Osy sekildi Qazaqstanda da turǵyndar men memlekettik emhanalardy baılanystyratyn Damumed qosymshasy iske qosylǵan. Naýqastardyń densaýlyǵy jaıly málimet jekemenshik kompanııanyń qolynda deýge bolady. Onyń qalaı qorǵalǵany belgisiz. Adamnyń bet-álpetin tanýǵa arnalǵan qurylǵylar men daýys arqyly basqarylatyn tehnologııanyń da qaýipti ekeni belgili. Sońǵysy qoldanýshyny barlyq ýaqytta tyńdap otyratyny bar. Sonda qolymyzdaǵy qurylǵy aýzymyzdan shyqqan ár sózdi ańdyp otyrsa, platformada aty-jónimiz, telefon nómirimizden bastap bank málimetterine deıin bolsa, qandaı qaýipsizdik pen qupııalylyq týraly sóz qylýǵa bolady?
Álemde keńinen taralǵan Facebook áleýmettik jelisiniń osy másele boıynsha basy birneshe ret daýǵa qalǵanyn bilemiz. Onyń ishinde bıznesten bólek, bir eldiń saıası naýqanyna áser etýge tyrysqany týraly aıyptaýlar bar. Mine, osy sekildi oqıǵalar jeke aqparattyń qanshalyqty qoljetimdi bolyp ketkenin kórsetedi. Kompanııalar aqparattyq dáýirge deıin, kompıýter paıda bolǵanǵa deıin de óz qoldanýshylary týraly aqparatty jınaǵany belgili. Alaıda ol árekettiń kólemi qazir qanshalyqty ulǵaıǵanyn esepteýdiń ózi múmkin emes. Qazir turǵyndar týraly aqparat iri tehnologııalyq kompanııalardyń barlyǵynda bar. Bıznes osy derekti satyp alyp, óz keregine qoldanady. Osyǵan deıin jeke derekterdiń jarııa bolýy týraly másele kópti alańdatpaıtyn. Sońǵy jyldardaǵy oqıǵalardan keıin kóptegen qoldanýshy óz derekteriniń qalaı, qaıda saqtalatynyn oılana bastady. Bul máselege jeke tulǵalar ǵana emes, úkimetter de nazar aýdarýda. Máselen, Eýropalyq odaq 2018 jyly derekterdi qorǵaýǵa baılanysty General Data Protection Regulation degen ataýmen resmı qujat qabyldady. Ol boıynsha tutynýshylardyń quqyǵy anyq kórsetilgen. Kompanııalar jeke tulǵanyń málimetin jınaıtyny týraly arnaıy eskertýi qajet. Ol kelisimshart negizinde kózge ilinbeıtin maıda áriptermen emes, tutynýshy kóretindeı ońaı ári anyq jazylýy tıis. Qujat boıynsha tutynýshylar, sondaı-aq ózi týraly málimetti kórip, qoldanýǵa múmkindik alýy qajet. Qajet bolsa kompanııa qoldanýshynyń málimetterdi óshirý týraly ótinishin jerde qaldyrmaı, oryndaýǵa mindetti. Bul tek Eýropalyq odaq aýmaǵynda ornalasqan bıznesterge ǵana qatysty emes. EO azamattarynyń jeke málimetin qoldanatyn kez kelgen kompanııaǵa erejeni buzǵan jaǵdaıda qatal sharalar qoldanylady. Olar 20 mıllıon eýroǵa deıin nemese jyldyq kirisiniń 4 paıyzyna teń aıyppul tóleýi múmkin. Mine, EO azamattary osy qujat sheńberinde zańmen qorǵalǵan. Ulybrıtanııa úkimeti osy qujattyń balamasy retinde turǵyndardy qorǵaý úshin The Data Protection Act 2018 qujatyn qabyldaǵan. Odan bólek densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qupııalyqty Health Insurance Portability and Accountability Act (HIPAA) qujaty qamtamsyz etedi. Al AQSh-tyń bank sektory Gramm-Leach-Bliley Act (GLBA) kelisimimen qorǵalǵan. Bankter, ınvestısııalyq fırmalar, ıpotekalyq nesıe berýshiler, qarjylyq keńesshiler, tutynýshylyq nesıe berýshiler jáne ózge de mekemelerdiń qupııa aqparaty quqyqtyq jaǵynan osylaı qorǵalǵan.
Tutynýshylarǵa qorǵaýǵa baǵyttalǵan taǵy bir qujattardyń biri Consumer Privacy Act (CCPA) dep atalady. Bul – 2018 jyly AQSh-tyń Kalıfornııa shtatynyń turǵyndarynyń jeke málimetin jáne tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan memlekettik zań. Osy sekildi resmı qujattar tehnologııalyq kompanııalarǵa tolyq erkindik bermeı, áreketin baqylap otyrǵanyn kórsetedi. Alaıda álemde azamattarynyń jeke derekterin qorǵaıtyn memleket deńgeıindegi zańdar men qujattar barlyq elde qabyldanbaǵan. Baıqaǵanymyzdaı, ázirge tek damyǵan elderdiń azamattarynyń quqyǵy eskerilip otyr. Sońǵy málimetterge sensek, 2021 jyly qańtar aıynda Jer beti turǵyndarynyń 59,5 paıyzy ınternetke qosylǵan. Bul degenimiz tehnologııalyq alpaýyt kompanııalarda biz oılaǵannan da kóp derek bar. Pandemııa kezinde memlekettik mekemelerden bastap jekemenshik kompanııalardyń qyzmetkerleri úıden jumys isteýge májbúr bolǵanyn eskersek, jelide qanshama qupııa qujattardyń saqtalǵanyn elestete berińiz. Al hakerler úshin bul málimetke qol jetkizý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Sol sekildi tehnologııalyq kompanııalar ózinde saqtalǵan málimetterdi úshinshi tarapqa satpasa da, ony qaýipsiz saqtaı alatynyna kúmán kóp. Sol sebepti Qazaqstan sekildi damýshy elderdiń de derekterdi qorǵaý salasyna kóńil bólip, kún tártibine shyǵarǵany abzal. Sońǵy jyldary sıfrlandyrý úrdisimen qatar elde turǵyndar týraly eń iri qundy derekterdi jınaqtaǵan dıjıtal platformalar da kóbeıdi. Turǵyndar memlekettik egov, kaspi kz sekildi bank qosymshalary, bilim berý salasynda kundelik, densaýlyq salasynda damumed, kúndelikti yandextaxi, indriver sekildi qosymshalardy, pandemııa kezinde eń qajetti zoom beınebaılanys alańdaryn úzdiksiz qoldanady. Odan bólek Whatsapp, Facebook, YouTube, Twitter, Google sekildi áleýmettik jeliler taǵy bar. Sarapshylar osy onjyldyqtyń basty máselesi dál osy derekterdiń qupııalyǵyn saqtaý bolatynyna senimdi. Halyqtyń jeke málimetine saq bolyp, sıfrly saýatyn arttyrý máselesi kezek kúttirmeıdi.