Uly ustaz mektepti qalaı ashty?

Patshalyq Reseıdiń otary bolyp, qanalyp otyrǵan qyrǵyz-qaısaqtar (qa­zaq­tar) úshin oqýdyń mańyzy tek sol orys bıligine, sheneýnikterine qyzmet etip, jergilikti halyqpen aradaǵy til­mash­tyq, is júrgizý qyzmetterin júrgizý maq­satynda ǵana bolǵan edi. Munyń aldyn­da ash­ylǵan orys-qazaq mektepterinde oqy­ǵan qazaq balalary osyndaı qyzmetti at­qa­ryp jatty. Al jas Ybyraı da Orynborda ash­yl­ǵan orys-qazaq mektebin bitirip, atasy Balqoja bıdiń maqsatyna laıyq nemeresiniń bala oqytyp, pedagog bolýy emes, ákimshilik oryndarda jumys istep, she­neýnik, oryssha oqyǵan «tóre» bolyp, jurt arasyndaǵy bedeliniń bolǵany kerek edi.

Ybyraı munyń eshqaısysyn qalamady. Shamaly ýaqyt tıisti tilmashtyq qyzmetin at­q­ardy da, tıisti basqarmaǵa aryzdana jú­rip muǵalim bolýǵa bet burdy. Ol eli­niń búgini men erteńin oılady. Qaıtse de qazaq jurtynyń oqyǵanyn, bilim alyp, óner, bilimi bar jurttar qataryna qo­sý­dy arman-maqsat etti. Jaı ǵana mu­ǵa­limdik qyzmetin atqara júrip, ózin jan-jaqty kórsete tústi. О́zin jaqtaıtyn orys­tyń zııaly qaýymyn tapty. Sonyń ishin­de osy óńirdegi (Orynbor, Qazan gýber­nııa­laryndaǵy) oqymysty ǵalymdar, bi­lim salasynyń qaıratkerleri bolǵan N.Ilmınskıı, V.Katarınskıı, A.Mazohın, F.Sokolov, A.Vasıl­ev, A.Alektorov sekildi jáne bas­qa da orystyń zııaly qaýymymen zamandas dos boldy ári olarmen aqyldasyp otyr­dy, olardyń joǵarydaǵy patsha sheneý­nik­te­rine yqpalyn paıdalana bildi.

«Ybyraı qashanda oqý jumysymen aı­na­­lysýdy, qazaq halqyn aǵartý jumysyna at­salysýdy kókseıtin. Bul oǵan baqyt, ra­qat sııaqty kórinetin», dep jazdy N.Ilmınskıı.

Ybyraı óz halqynyń arman-maq­sa­tyn oılastyra júrip, Orynbor ob­lys­tyq basqarmasyna úzbeı hat jazyp, máse­lelerdi kótere bildi. Sonyń nátı­je­sinde 1860 jyly Orynbor oblystyq basqarmasy Altynsarınniń ótinishterin qanaǵattandyrýǵa májbúr boldy, qazaq balalary úshin arnaıy mektepter ashýǵa ruqsatyn berdi. О́zin kelesi 1861 jyly sol Torǵaıǵa muǵalim etip jiberdi. Ybyraı Torǵaıǵa kelip, muǵalim bolyp, qysta óziniń shaǵyn jer úıinde, jaz shyǵa kıiz úıde birshama balalardy oqytyp jatty. Onyń ústine bekinis komendantynyń aýdarmashy qyzmetin de qosa atqaryp júrdi. Jergilikti bılik ruqsatyn bergenmen qazaqtardyń mektep salyp, bul isti jalǵastyra alatynyna kúmán keltirgen edi. «Artyn baǵyp kóreıik, Altynsarın ne isteı alar eken» degen de jymysqy oı jatty olardyń ishinde.

Ybyraı bolsa, bul iske «ash qasqyr­daı» kiristi. Jergilikti bolystar, din­dar­lar osy mańyzdy iske sýyq qarap, ke­der­gi jasaýǵa tyrysty. Balalarymyzdy sho­qyndyryp, dinderin buzyp, ata dás­tú­ri­miz­den aıyrmaqshy degen syqyldy nebir qarsylyq áreketterin de jasap baqty. Eldi qarsy qoıdy. Bıliktegi sheneýnikter bolsa, qazaqtardy bir-birine shaǵystyryp qoıyp, mıyǵynan kúlip turdy. Ybyraı bárine tótep berdi. Halyqtyń, urpaqtyń bolashaǵy jaıly óziniń bar bilimin, sheshendigi men kóregendigin sarp etti. Eldi ózine qaratty. Onyń maqsatyn túsin­gen jaqtaýshylar da kóbeıe tústi. Alǵan maq­­satynan qaıtpaı aldymen sonaý shal­ǵaı­daǵy Torǵaı kentinen jeke mektep ǵı­maratyn salýdy uıǵardy. Oblystyq bas­qarmanyń ruqsaty bolǵanymen, mektep saldyrýǵa degen qarajat joq edi. Yby­raı halyqty ózine qarata otyryp, ózin qoldaǵan elden jylý jınady. Olar­dyń arasynda, árıne, baı-qýat­ty­la­ry da, orta dáýlettileri de, kedeı-kepshikteri de barynsha óz úlesterin qosty. О́ziniń de, aǵa­ıyndarynyń da biraz jıǵan-tergen qa­rajaty men mal-múlkin saldy. Jı­nal­ǵan qarajatqa jan-jaqtan qurylys ma­terıaldaryn jınady, qaladan úı turǵyzatyn usta-sheberlerdi shaqyrdy. Sonaý Naýryzym ormanynan shalǵaıdaǵy Tor­ǵaıǵa aptalap-aılap at arbamen súı­re­tip, bir-ekiden qaraǵaı bórenelerdi ta­sý­dyń da qııameti qandaı edi. Osylaısha, mektep qurylysyna qyzý kiristi. Basy-qa­synda ózi júrip, mekteptiń sapaly salynýyna, jabdyqtar men quraldardy jym­qyrýǵa jol bermeýge deıin qatty qada­ǵalap otyrdy.

Arada úsh jyldan soń baryp 1864 jyly 8 qańtarda, qystyń ortasynda saly­nyp aıaqtalǵan mektepti saltanatty túrde ashýdyń sáti tústi. Osy sáttegi uly us­tazdyń qýanyshyn aıtyp jetkizý de bir ǵanıbet qoı. Ybyraı Altynsarın ózi­niń N.Ilmınskııge jazǵan hatynda qýanyshyn bylaısha jetkizedi: «8 qań­tarda kópten kútken armanym iske asyp, mek­tep ashyldy. Oǵan qyrǵyzdyń (qa­zaq­tyń) 14 balasy tústi. Bári de jaqsy, ze­rek balalar. Men balalardy oqytýǵa qyzý kiristim».

Sol kezdegi kózben qaraǵanda, zamanyna saı záýlim mektepte oqý isin jańasha ádis­te­me boıynsha oqytyp-úıretýdi engi­zedi. Bılik talabyna sáıkes oryssha oqytýmen qatar, qazaqsha oqytýǵa da aıryqsha mán be­redi. Qazaqsha oqytýdyń ózin joǵary ob­lystyq basqarmaǵa, bılik oryndaryna dáleldeı otyryp, ruqsatyn alýǵa qol jetkizedi. О́z qataryna muǵalimdik ýchı­lıshede oqyp kelgen jas mamandardy qabyldap otyrady, oqýshy balalar sany da jyl ótken saıyn kóbeıe túsedi. Osy­laı­sha, bul mektep qazaq mektebiniń tuń­ǵysh qarashańyraǵyna aınalady.

Ybyraı munymen toqtamady. Osyndaı mek­tepterdi qazaq dalasynda keńinen ashýǵa bolatynyn dáleldedi. Ol osyndaı mek­tepterdiń strategııasyn, maqsattaryn ja­sap, mynadaı túrde belgiledi:

«1. Mektep dinniń eshqandaı yqpalyn júrgizbeı, jańa adamdar, jańa ómirdiń kúresshilerin tárbıelep shyǵarý kerek.

Mektep halyq úshin orys mádenıetin, ǵylymyn, jalpy otan tili – orys tilin meńgerýdiń bastamasy – álippesi bolý kerek. Mektep arqyly keń maǵynada jańa mádenı tirshiliktiń úlgisi – jańa ádet-ǵurypqa, tártiptilik, tazalyq-densaýlyq saqtaýdyń basty erejelerine, qolóner kásipteriniń ártúrine qazaq halqyn bastap úıretý kerek. Mektep jastarǵa kórneki túrde, praktıka júzinde zat týraly, aınaladaǵy tirshilik jáne tabıǵat týraly uǵym berý kerek. Tek kitap sózin ǵana paıdalanyp qoımaı, túrli kórneki quraldardy, kolleksııalardy kórsetip, demonstrasııa jasap otyrý kerek. Mekteptiń janynda tájirıbe egistigi – baqsha, gúl egisi bolý kerek. Aınaladaǵy halyq úshin mekteptiń jaq­­sy kitaphanasy bolyp, saýatty qazaq­tar kitaphanadan kópshilik-ǵylymı kitap­tar­dy paıdalanýlary kerek. Mektep ashýda aldyńǵy qatarly orys mektepteriniń tańdamaly teorııalyq, prak­tıkalyq tabystarynyń úlgisin tolyq paıdalanyp, mektepti neǵurlym halyqtyń óz ortasyna uıymdastyrý kerek. Qazaq mektepteri úshin tańdamaly, synalǵan oqý quraldary men kitaptardy qoldanyp, oqýshylarǵa sıstemaly bilim úıretý kerek. Muǵalim ári tárbıeshi bolýy tıis. Ist­iń tabysty bolýy muǵalimge baılanys­ty, onyń pedagogıkalyq mamandyǵyna, da­ıyndyǵyna baılanysty, muǵalim óziniń qyz­metin meılinshe súıetin adam bolýy tıis. Mektep qurý jumysy – halyqtyń óz jumysy, mektep úshin qarajat ta bere­tin halyqtyń ózi. Úkimet tek mektep ashý­ǵa erik bersin, mektepte er balalar men qyz balalar birdeı oqıtyn bolsyn».

Y.Altynsarın osy maqsattarynyń bárin dáleldeı otyryp, júzege asyra bas­ta­dy. Orys-qazaq mektepteriniń oqý­shy­la­ryna arnap eki oqý quralyn – «Qyrǵyz (qazaq) hrestomatııasy» men «Qyrǵyzdarǵa (qazaqtarǵa) orys tilin úıretýge alǵashqy basshylyq» jazyp shyqty. Ybyraıdyń aǵar­týshylyq qyzmetiniń bastapqy bul ke­zeńderi bılikpen de, jergilikti aǵaıyn­dar­men de uzaq ýaqyt aıtys-tartyspen, túrli jobalar jasaýmen, joǵary bı­likke isin dáleldeýmen ótti.

Ybyraıdyń 1871 jylǵy 31 tamyzda N.Ilmınskııge jazǵan hatynda: «...jańa mektepterdiń qandaı negizde qury­la­tynyn bilý qyzyqty bolar edi: qyrǵyz balalary orys balalarymen birge oqı ma, olardyń mektep sııaqty bolýy úshin qarjysy kóbeıtile me, jaqsy muǵalimder be­rile me, kýrsty bitirgenderge jáne muǵa­limderge qandaı bolsa da artyq múm­kin­shi­lik týǵyzyla ma? Mundaı jaǵdaı bolmasa, árıne, mektepterden ónetin túk te joq. Mektep qyrǵyzdarǵa bilim beretin negizgi serippe, al dalada qalaı bolsa solaı sa­lyn­ǵan mektepter paıda keltire almaıdy, shynynda barlyq úmit osylarda, tek osylarda ǵana, qyrǵyz halqynyń keleshegi de tek osylarda. Artta qalǵan halyqty qyzyqtyryp, olardy mektepterge tartý úshin mektepterde jaqsy bilim beriletin bol­syn, kýrsty bitirgenderge qandaı bol­sa da artyqshylyq beriletin bolsyn, son­da ǵana oqýshylardyń sany óte tez arada ósetini daýsyz; al Ordada mundaı oqý­shylar kóbeıip, ǵylymdy boıǵa sińir­se, zatqa degen kózqarasyn túzetse, olar búkil halyqqa da áser etedi; sonda fana­tızm­niń kúl-talqany shyǵady...», dep onyń qoldaýyna súıenedi.

Budan soń Ybyraıdy bılik ókilderi de amalsyz moıyndady, ony 1879 jyly Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndaıdy. Bul onyń aǵartýshylyq qyzmetiniń óris alýyna jáne eldiń basqa da óńirlerinde mektepter ashýyna keń múmkindikter berdi. Árıne Y.Altynsarın úshin munyń bári ońaıshylyqpen kelmedi, bılik tarapynan da, jergilikti keritartpa qazaq zamandastary tarapynan da talaı kedergilerge ushyrady.

Y.Altynsarınniń osy jyldary oblys gýbernatoryna jazǵan baıandaý hatynda da jaǵdaıdy shyryldap turyp jetkizedi, onda «...Sóıtip oblys gýbernatorynyń buı­ryǵy boıynsha bolystyq mektepter salynbaı qalaıyn dep otyr, qar­jynyń joqtyǵynan aldaǵy ýaqytta da salynýy ekitalaı. Osynyń saldarynan bolystyq mektepterdiń salynbaýynan Orsk muǵalimder mektebin bitirgen 12 qa­zaq muǵalimi jumyssyz qalmaqshy. Jalǵyz bular ǵana emes, aldaǵy ýaqytta bitirgen muǵalimder de osyndaı jaǵdaıǵa ushyramaq, ıaǵnı jumyssyz bolmaq. Bulaı bola berse, muǵalimder mektebi úkimet jáne oblys halqynyń kútken zor paıdasyn tıgize almaıtyn bolady. Aldaǵy jyly muǵalimder qatary taǵy da óspek. Bolystyq mektepter budan bylaı ashylmaıtyn bolsa olardy qaıda jiberemiz?! Ortalyq ýchılıshelerdiń qurylysynan jáne soǵan baılanysty jumsalatyn qalǵan qarajatqa 2-3 mektep salynǵannyń ózinde, ol óńirdegi halyqtyń muqtajyn qa­naǵattandyra ala ma?...» dep kúıinedi.

Torǵaı oblysyndaǵy 300 myńǵa jý­yq qazaqtarǵa arnalǵan oqý orny ne­bá­ri 5 ýchılıshe (eki klastyq, 1 qolóner) ǵana ekenin, ıaǵnı osynsha halyqqa arnal­ǵan oqý ornynyń óte az ekenin, bul ýchı­lı­shelerdegi oqýshylar sany 200-den as­paı­dy dep atap kórsetedi. Altynsarın bolystyq mektepterdi qurý qajettiligin osy túrde dáleldeı otyryp, buǵan kerekti qarjynyń bar ekenin, ony qalaı tabý kerektigin de aıtady. «Basqarýshylar tarapynan osy jóninde qarar bekitip, olardy salý, mektep jumysyn júrgizý suralady» dep qorytady.

«Bizdiń zamanymyz óte aýyr jáne jaýap­tylyǵy kúshti zaman; barlyq isti tyńnan bastap ornatýymyz kerek, kúshi­miz jetkeninshe aıamaı, osyndaı jańa­lyqtardy qazaq halqy ortasyna qon­dyryp, onyń ıgilikti, paıdaly is eken­di­gin jurtqa tanystyrýymyz kerek. Esh keshiktirmeı mektep ashý isin qolǵa alyp, qazaq halqynyń óz ishinde – ýezderde or­talyq 2 klasty mektepter uıymdastyrý kerek, mektepti irgeli, ornyqty etip qurý kerek», dep jazady.

Aqyry bılikti kóndire otyryp, 1879-1883 jyldar aralyǵynda Torǵaı obly­sy­nyń tórt ýezinde (Torǵaı, Yrǵyz, Tro­ısk, Aqtóbe) jańa mektepter ashýǵa qol jetkizdi. 1887 jyly Elek ýezine qarasty Bórte bolysynan, Qostanaı ýeziniń Obaǵan jáne Jitiqara bolystarynan qazaq balalary úshin 25 oryndyq ınternattary bar bir synyptyq mektepter ashylady. Yrǵyzda qazaq qyzdaryna arnalǵan ınternaty bar arnaıy mektep ashylǵanda onyń tóbesi kókke jetkendeı boldy. Budan keıin de onyń uıymdastyrýymen ýchılısheler janynan qyz balalarǵa arnalǵan birneshe mektep ashyldy. Ol mektepterdiń janynda ınternaty boldy. 1886 jyly mektep-ınternattarda 211 qyz bala oqydy. Qazaq tarıhynda qyz balalardyń mektepke baryp oqýy kóz kó­rip, qulaq estimegen uly jańalyq edi. Bul arada Ybyraı ustazymyzdyń eńbegi asqan er­likke para-par dep aıtýǵa bolady.

Ybyraıdyń ýezdik, bolystyq, aýyl mektepteriniń ashylýymen birge kópten beri armandaǵan maqsatynyń biri 1883 jyly Orsk qalasynda tuńǵysh qazaq mu­ǵa­limder mektebiniń ashylýyna qol jet­kizýi edi. Onda qazaq mektepteri úshin mu­ǵalimder daıarlaýǵa jańa múmkindikter ashyldy. Muǵalimderdi daıarlaý qazaq dalasynda oqý-bilimniń taralýyna jol ashar qaınar kózi bola bastady. Ashqan mek­tepteriniń bárinde óziniń joǵaryda bel­gilegen strategııalyq maqsat-mindet­terin qoıa bildi.

Degenmen qazaq dalasynda Y.Altyn­sa­rın yqpalymen bilim alýǵa degen halyq sanasy óse tústi, olardyń osy talpynysy jeńiske jetkizip otyrdy. Qazaq eliniń osyn­daı eskilik dástúrden kóz ashpaǵan ári orys otarynda buǵaýlanǵan dáýirinde zamanyna laıyqty mektep ashý qaı elde bolmasyn ulaǵatty uly is atanǵan. Uly ustazdyń mektep ashýdaǵy jankeshti eńbegi osynysymen qundy bolyp qala beredi.

 

Erlan KÚZEKBAI,

«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU Pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵynyń aǵa menedjeri