О́tkennen ónege almaı keleshekke kerýen tartý múmkin emes. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń bir tarmaǵy «Uly dalanyń uly esimderin» ulyqtaýǵa arnalǵany málim. Atalǵan joba aıasynda ult tarıhynda esimi altyn árippen qashalǵan Qarakereı Qabanbaı batyrdyń 330 jyldyǵy qarsańynda tanymdyq ekspedısııa uıymdastyrylyp, bahadúr basqan ár iz urpaq jadynda jańǵyrdy.
Baba salǵan sara jol keıingiler úshin rýhanı azyq, aınymas qazyq bolýy qajet. Taǵylymy tereń ekspedısııa el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraılastyryldy. El basyna ekitalaı kún týǵanda jaýyna jebedeı atylǵan jaýjúrek batyrdyń ómir ónegesi, júrip ótken joly ult tarıhyna ógeı kózben qaraı almaıtyn urpaq sanasynda taǵy bir asqaqtady. Quramynda tarıhshylar men tilshiler, eriktiler men zııaly qaýym ókilderi bar úrkerdeı top on kúnnen asa «Aıagóz-Maılyshat-Shorǵa» tarıhı-tanymdyq ekspedısııasy jumystaryn atqardy. Mazmundy sharanyń ótýine muryndyq bolǵan «Er Qaptaǵaı» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Qusman Shalabaev Qabanbaı batyrdyń qaharmandyq tarıhyn zertteý, zerdeleý jáne ony nasıhattaý arqyly jastardy otansúıgishtikke baýlýdy maqsat tutqandaryn aıtady.
«Osy saparda ekspedısııaǵa qatysýshylar myńdaǵan shaqyrym jol júrdi. Sapar el tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe, alaıda baǵytymyz júıeli zerttelmegen shaıqas oryndaryn barlaýǵa baǵyttaldy. Aldymen Qasabaı batyr kesenesine at basyn burdyq. Kıeli jerde kıiz úı tigilip, batyr babalardyń rýhyna arnap quran baǵyshtaldy. Munda 1757 jyly Abylaı han bastaǵan qazaq batyrlary qazaq, qalmaq jáne qytaı úshjaqty «Mamyrsý bitimin» jasaǵan. Qazirgi ýaqytta dál osy tarıhı orynda Qarakereı Qasabaı batyrdyń kesenesi tur. Osy jerde batyr babalar rýhyna arnalyp qurbandyq shalyndy. Odan keıin batysqa qaraı 27 shaqyrym jol júrip, Aıagóz ózenine quıatyn «Batpaq sý» ózenine bet túzedik. Osy mań 1757 jyly Abylaı han úsh júzdiń batyrlarymen kelip shatyr tikken jáne Qytaı mánjý-sın qolbasshysy Fý De arasynda kelisim jasaǵan tarıhı oryn retinde baǵaly. Odan ári «Batpaq sý» jerine baryp, Bozaı aýylynyń mańyna qaraı Mamyrsýdan 53 shaqyrym jerdegi úlken Saq qorǵandarymen qaýyshtyq. О́kinishke qaraı, saq patshalary qorǵandarynyń basym bóligi qazylǵan jáne tonalǵan. Keleshekte bul meken arheologter úshin aıryqsha kóńil bólerlik oryn eken degen oıǵa keldik. Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Saýryq, Raıymbek syndy el úshin týǵan erlerdiń, kúlli qazaqqa ortaq qaharmandardyń esimderi, erligi únemi aıtylyp júrse urpaǵymyz usaqtalmaıdy. Bizdiń basty maqsatymyz da osy», deıdi Qusman Shalabaev.
Ekspedısııa quramyndaǵy ǵalymdar Otan tarıhynda oıyp oryn alatyn kıeli jerlerge zertteý júrgizilip, arnaıy derekti fılm túsirilgenin málimdedi. Aıtýlarynsha, atalǵan zertteýler keleshekte jaryq kóretin ǵylymı-zertteý kitaptarda jáne О́lketaný oqýlyqtarynda tyń málimet retinde óris tappaq. Ásirese ólke tarıhyn bes saýsaǵyndaı biletin kónekóz qarııalardyń aýzynan jazylyp alynǵan dúnıeler taptyrmas tarıhı derekterge aınalyp otyr. Tarıhshy-ǵalym Qanat Eńsenov tarıhı-tanymdyq ekspedısııa jumysynyń nátıjesinde О́lketaný baǵytyn damytýdy qolǵa alyp, tarıhı oryndardy naqtylap, jas urpaqty kıeli oryndarmen tanystyrýymyz kerek dep esepteıdi.
«Qazaq-jońǵar arasynda 1718 jyly bolǵan Aıagóz shaıqasy ótken tarıhı oryn Qaraýyltóbege shyqtyq. Qııan-keski shaıqastyń tarıhy týraly Mamyrsý aýylynyń aqsaqaly Esaly Ýtepov suhbat berip, urys ótken jerdegi «Qaraýyltóbege» jol bastap bardy. Aıagóz aýdanyna qarasty Shyńqoja jáne Aqsháýli aýyldaryna da aıaldadyq. Qazirgi Shyńqoja aýyly qazaq tarıhyndaǵy aıtýly batyr Shyńqojanyń esimimen atalady. Shyńqoja batyr kezinde Qabanbaı batyrmen úzeńgilese júrip, Qazaq jerin azat etýge atsalysqan tulǵa. Bizdi qushaq asha qarsy alǵan tarıhy tereń Aqsháýli aýylynda da kıeli oryndar kóp. Al, ekspedısııa músheleri Aıagóz aýdany Tarbaǵataı aýylyna kelgende ońtústikke qaraı jeti shaqyrymda jerlengen Qabanbaıuly Áli batyrdyń (1727-1797 jj.) beıitine zııarat jasaldy. Munda máńgilik damyl tapqan Áli er Qabanbaıdyń jetinshi uly. Saryarqa aýylynyń mańyndaǵy «Borly kólin», Tarbaǵataı aýdany baǵytynda jol júrip, Qyzylkesik aýylynan ótip, Yrǵyzbaı Dosqanauly áýlıe kesenesine keldik. Tarbaǵataı aýdany Qyzylkesik aýyldyq okrýginiń jerindegi «Maılyshat», «Boranbaı shaty», «Qabanbaı shaty» jáne «Bógenbaı shaty» dep atalatyn tórt qolbasshynyń áskerimen bekingen tarıhı oryndardyń da máni erek. Bul shaıqastar shamamen 1754-1755 jyldary bolǵan. Osy tórt shattyń ishinde eń kóp atalatyny «Maılyshat». Sebebi bul jerde qazaq-jońǵar shaıqasynda Sadyr Maıly batyr áskerimen bekingen jáne joryqqa daıyndalǵan. «Maılyshat» tarıhı orny jol boıynda tur», deıdi tarıhı-tanymdyq ekspedısııanyń ǵylymı jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qanat Eńsenov.
Ekspedısııanyń ǵylymı jetekshisi Aqjar aýylynyń ońtústik-batysynan 10 shaqyrym jerde ornalasqan «Ámirsana bekinisi», burynǵy qarııalar «Ámirsana jambyly» dep aıtyp júrgen tarıhı orynǵa arnaıy barǵandaryn, munda kezinde Jońǵarııanyń sońǵy bıleýshisi Ámirsana bekinis salyp turǵandyǵyn aıtady. «Qazirgi ýaqytta qamal qabyrǵalary mújilgen jáne otyrǵan. Bekinis uzyndyǵy – 120 metr, eni – 110 metr jáne qamal qabyrǵasy 1 metrden artyq. Shyǵys jaǵynda 7 metr qaqpasy bolǵan. Shamamen kezinde bekinis qabyrǵalary 4 metr, tórt qaraýyl munaralary 7-8 metr shamasynda bolǵanǵa uqsaıdy. Osy jerde Qabanbaı aýylynyń turǵyny 77 jastaǵy qarııa Jeńis Bopyrbaev «Ámirsana bekinisi» týraly suhbat berdi», deıdi qabanbaıtanýshy ǵalym.
Taǵylymy erek saparda saıahatshy top erekshe toqtalǵan oryn Yrǵyzbaı áýlıe kesenesi. Jasynan qasıet qonǵan ol dárilik shópterdi tanyp, denesin dert dendegen talaı jandy aıaqqa turǵyzǵan áýlıe kisi bolypty. Paıǵambar jasynda ómirden ótken onyń esimi qalyń elge tegis taralǵan. Zaısan men Aqsýattyń jol aıryǵynda oryn tepken Boǵas beketinde Qarakereı Qabanbaı batyrǵa salynǵan eskertkish keshen bar. Zaısan men Aqjar baǵytynda aldyńyzdan Aqmektep aýyly shyǵady. Dál sol jerden Shorǵa jazyǵy bastalsa kerek. Ǵalymdar kezinde Qabanbaı batyrdyń úndeýimen úsh júzdiń jaýjúrek batyrlary jáne Abylaı han, Buqar jyraý, Aqtamberdi jáne Úmbeteı jyraýlar qatysqan tarıhtaǵy 80 kúndik Shorǵa shaıqasy osy jerden bastalǵanyn aıtady.
Batyrlardyń joryq jolyn zerttegen ekspedısııashylar ańdaǵan bir jaıt, shaıqas oryndarynan batyr babalardyń birligi men yntymaǵy anyq baıqalǵan. Aıtalyq, Otan qorǵaý jolynda qaza bolǵan jaýyngerlerdiń qorymdarynda úsh júzdiń rý tańbalary qatar bederlenipti.
Esimi – elge mura, urpaqqa uran bolǵan tarıhı tulǵa Qabanbaıdyń ǵana emes, óz zamanynda óreli ónegesimen jurt jadynda qalǵan jandardyń hám kıeli oryndardyń qasıetin, tarıhyn zerdeleýge baǵyttalǵan jobanyń aýqymy keń. Is-sharany qarjylaı qoldap ári saıahatshy topqa rýhanı jolbasshy bolǵan ıdeıa avtory Qusman Kárimuly – bul eń aldymen babalar amanaty, odan keıin urpaq aldyndaǵy boryshymyz, degen pikirin jetkizdi. Ol óz kezeginde taǵylymdy iste yntymaq tanytyp jobanyń joǵary deńgeıde ótýine ún qosqan Amalbek Tshanov, Nurlanbek Toqtabaev, Maqsut Qalajanov, Danııar Qasqaraýov, Amanǵazy Shegırov, Oralbek Jaqııanov, Maqsut Bolatuly, Jambyl Jumanbaev, Muhtarbek Kárimov, Erkin Álimqulov jáne taǵy basqa da el azamattaryna alǵysyn bildirdi. Aldaǵy ýaqytta da bul jumystar keń aýqymda jalǵasyn taýyp, órisin keńeıte bermek.