Mal eksporty tıimsiz

Jyl basynda Qazaqstan metall synyqtary naryǵyn retteýge erekshe nazar aýdardy. Belarýste synyqtardy eksporttaý úshin Úkimettiń arnaıy ruqsatyn alý kerek, al Armenııa men Qyrǵyzstan metall synyqtaryn jarty jylǵa shyǵarýǵa tyıym saldy. Elimizdiń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov ishki naryqta tapshylyq týyndasa, naryqty teńestirýge sheshim qabyldanatynyn, ózge áriptes elder bul sheshimge túsinistikpen qaraýǵa tıis ekenin ashyq aıtyp, qazaq jerindegi synyq temirge deıin sypyryp alyp ketýge da­ıyn turǵandardyń keýdesin basyp, upaıymyzdy teńestirgen. Búgingi jaǵdaı da osyǵan uqsas bolyp tur. Biraq bul jolǵy másele temirge emes, mal eksportyna qatysty. Elimizdiń batys óńirlerinde qýańshylyq bastalǵannan sarapshylar irili-usaqty mal basyn eksportqa shyǵarýǵa shekteý qoıý kerek degendi aıta bastady. B.Sultanov elimizde mal eti ónim­deriniń tapshylyǵy bolǵan jaǵdaıda eksporttyq shekteý másele­si qaralýy múmkin ekeni, shetelge et tasymalyn tolyq toqtatý kún tár­tibinde qarastyrylmaǵanyn aıtyp, sabyrǵa shaqyrdy. Mınıstr­diń aıtýynsha, birinshi kezekte ishki naryqtyń qajettiligine basymdyq berý, eksportty qoldaý kerek. Sebe­bi mal, et ónimderiniń eksporty ǵana valıýtalyq kiristi qamtıdy, bul fermerlerge jaqsy tabys kózi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń málimeti boıynsha 2019 jyly Qazaqstan syrtqa 156 myń bas iri qara maldy tirideı jó­neltken. Túrkistan oblysy – 99 myń, Batys Qazaqstan – 26 myń, al Aqtóbe oblysy 9 myń bas iri qara satty. Eksporttyń basym bóligi – 122 myń mal basyn О́zbekstan satyp alǵan. Mamandardyń sózine den qoısaq, О́zbekstanda iri qara mal ımportynyń 90 pa­ıyzy etke ótkizilmeıdi, odan ári baǵýǵa jiberiledi. Sondyqtan ózbek aǵaıyndar sońǵy bes-alty jylda uryqtandyrýǵa bolatyn reprodýktıvti jastaǵy mal basyn satyp alýǵa basymdyq bere bastapty. Syrttan kelgen ımport maldy baj salyǵynan bosatyp, árbir iri qara mal basyna shamamen 250-300 dollar sýbsıdııa beriledi. Qazirgi qordalanyp qalǵan problemanyń bári mal basynyń amandyǵyna táýeldi bolyp qaldy. El ishinde «Mal basy azaıdy, aldaǵy qysta jaǵdaı qalaı bolady?» degen alań bar. Elimizde 2019 jyldyń tamyz aıynan bastap, buzaý eksportyna tyıym saldy, al 2020 jyldyń qańtarynan maldy áketýge tolyq tyıym saldy. О́ıtkeni keıbir pysyqaı saýdagerler analyq maldy jalǵan qujat jasap nemese qajetti veterınarlyq anyqtama satyp alyp, shetel asyryp jiberetini belgili boldy. Fermerlerdi tiri salmaǵynyń ár kılosy úshin 200 teńge sýbsıdııa alý qyzyqtyrǵan. Iаǵnı buqa úshin shamamen 70 myń teńge alǵan. Et kombınattaryna mal tapsyrý úshin sýbsıdııa berilmegendikten shujyq pen et ónimderi shıkizatyn ımport retinde satyp alyp keldi. Etti shetelge tıynǵa satyp, esesine shujyqty valıýta baǵamymen satyp aldyq. Endi fermerlerdiń et kombınatyna mal tapsyrýdy sýbsıdııalaý erejesiniń jańa tarmaǵy kúshine endi. Osy ýaqytqa deıin sýbsıdııa tek bordaqylaýǵa tapsyrylǵan kezde tólenetin. Osylaısha, naryqtaǵy tepe-teńdik qalpyna keltirildi, ıaǵnı mal bordaqylaýshylar men qaıta óńdeýshilerdiń múmkindikteri teńestirilip, nátıjesinde maldy tirideı satý azaıdy. Al ekinshi tarap aldaǵy qystyń jaıyn, keler jazdyń qamyn oılap, jaǵdaı ret­telgenshe eksportqa shekteý qoısaq dep otyr. Bul usynysty jaqtaıtyndar mal ekspor­tyna kvota arqyly shekteý qoıma­saq, mal basynan aıyrylyp qala­tynymyzdy ashyq aıta bastady. Osy sala mamandarynyń aıtýynsha, tek sońǵy on shaqty jyldyń bederinde mal basy kóbeıe bastaǵan. Mal eksportyna shekteý qoısaq, osy jazda qýańshylyqta shyǵyn bolǵan mal basynyń ornyn birer jylda-aq toltyryp alady ekenbiz.

Qazaqstannyń qoı ósirýshiler ulttyq qaýymdastyǵynyń tór­aǵasy A.Sadyrbaev shilde aıyn­da Úkimetke usaq maldyń eks­portyna tolyq tyıym salý kerek degen usynyspen shyqty. A.Sadyrbaevpen qaıyra habarlasyp, Úkimet bul usynysty qaperge alǵanyn, vedomstvoaralyq komıssııa kúzge deıin qoı eksportyna kvota berý mehanızmin saralap, qoldaǵy qoıdyń 10 paıyzyn ǵana eksportqa shyǵarýǵa sheshim shyǵarǵanyn bildik. Bul sheshim aman qalǵan analyq mal basyn saqtap qalý úshin qabyldanypty. «Vıse-premer Álıhan Smaılov júrgizgen vedomstvoaralyq jıynǵa men de qatystym. Jıyn qortyndysy tolyq shekteý bolmasa da kvota arqyly mal shyǵarýǵa sheshim qabyldandy. Al QHR nemese basqa elder aldyndaǵy el eksporty boıyn­sha mindettemelerimizge bul she­shimniń qajeti joq. Basqasha aıt­qanda, et eksporty jalǵasa bere­di», deıdi A.Sadyrbaev. Qoı eks­portynyń kvotasy qoldaǵy mal­­dyń 10 paıyzynan aspaýy tıis. Bul mólsherden asyp ketse, el­­diń azyq-túlik qaýipsizdigine, mal ba­synyń kórsetkishine syzat túsedi.

Osyǵan deıin elimizdiń batys aımaǵy, berisi Aqtóbe, Qyzylorda oblystaryndaǵy mal basy jem-shóptiń joqtyǵynan О́zbekstanǵa arzan baǵaǵa satylyp jatyr degen aqparat jıi jarııalana bastaǵan. A.Sadyrbaev aıtyp ótkendeı, bul resmı emes aqparat bolǵandyqtan ol jıynda qaralmaǵan. «Biraq osy sheshim aıasynda О́zbekstanǵa nemese Qyrǵyzstanǵa kóleńkeli jolmen satylyp jatqan mal eksportyna shekteý týraly máseleni kóterýge bolady. О́zbekstan biz úshin tıimdi naryq emes, bul el biz­den et qana emes, mal ımport­taýǵa múddeli. Olardyń mindeti – jeke otaryn kóbeıtý. KSRO kezin­de Qazaqstanda 36 mln bas qoı bol­ǵan kezde О́zbekstanda 12 mln edi. Arada 30 jyldan keıin jaǵdaı múlde kerisinshe ózger­di: qazir О́zbekstandaǵy qoı sany 30 mln-ǵa jetti. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginen mal basyna eksportqa tyıym salý saıasatyn jalǵastyrýyn qalaımyz. Mal­dy kontrabandalyq jolmen alyp ketpeý úshin onyń syrtqa shyǵarylýyn baqylaý qajet», deıdi A.Sadyrbaev.

Spıkermen áńgime barysynda anyqtaǵanymyzdaı, batys aımaq­tardan bastalǵan qýańshylyq­tyń zardaby elimizdiń barlyq aýma­ǵynda baıqala bastaǵan. Al Úki­mettiń sheshimi ázirge talqylaný nemese zertteý deńgeıinen ári asqan joq. «Tipti keıbir aımaqtarda memleket qorynan bólinip jatqan qarjy tıisti tetikterge jetip jat­qan joq. Qımyl da, sheshim qabyl­daý da baıaý. Qysqasy, Úkimettiń qýańshylyq zardabyn tamyrlandyryp almaýǵa baǵyttalǵan sheshi­mine kóńilimiz tolmaı otyr. Eks­porttyq shekteý týraly máseleni jalǵyz qoımen shektep qalýǵa bol­maı­tyny túsinikti», deıdi A.Sa­dyrbaev.

Sarapshylar eksporttyq shekteý máselesi álemdik tájirıbede bar ekenin aıtady. Keıbir baǵyt­tar boıynsha eksportqa tyıym salý ishki naryqqa bir tynystap alýǵa, tereń óńdeý tájirıbesin qoldanysqa engizýge múmkindik beredi. Resmı málimetke súıensek, ettiń baǵasy bizdiń elde ǵana arzan. Qytaıda 1 kılo ettiń baǵasy biz­diń aqshamen 7-15 myń teńge, al arab elderinde 50-80 dollarǵa saty­lady. Alys-jaqyn kórshiler bu­ryn­ǵydaı mal etin ǵana emes, malǵa da kóz sala bastady. Olar­­ǵa óz jerinde mal basyn kó­beı­tý úshin mal eksporty qajet.

Qazaqstandaǵy EXANTE ha­lyq­aralyq ınvestısııalyq kompa­nııasynyń taldaýshysy Andreı Chebotarev kez kelgen baǵytta­ǵy eksporttyq shekteý týraly she­shim­derdiń ekijaqty áseri baryn aıtady: baǵa tómendeıdi, ishki naryq­tyń kúre tamyryna qan júgiredi. Bul rette eksporttyń salalyq erek­shelikterine nazar aýdarmasa bolmaıdy. Múlt ketsek, júıelenip qalǵan kelisimsharttar tizbegi úzi­lip, memlekettiń eksporttyq áleýetine syzat túsedi. «Bul jerde eksporttyq shekteýdiń múldem qajeti joq deýden aýlaqpyn. Biraq mundaı jaǵdaıda shekteýdiń kez kelgen túri ınvestorlarmen kelise otyryp qabyldanýy kerek. Bizdiń eldiń sheteldik ınvestorlarmen qandaı sharttarmen kelisimshartqa otyrǵanyn bilmeımiz. Kórshi Reseı de eksporttyq shekteý, eksporttyq salyqty kóterý týraly sheshimdi az ǵana ýaqytqa qabyldady. Bul sheshimniń bıýdjetke áseri az ekeni belgili. Biraq sheteldik naryq aldynda ınvestısııalyq artyqshylyqtarymyzǵa keri áser etetini sózsiz. Bizdegi logıstıkalyq júıeniń kúrdeli ekenin jáne muhıtqa shyǵar múmkindigimizdiń de shekteýli ekenin umytýǵa bolmaıdy», deıdi sarapshy.

Eksporttyq shekteýler týraly sóz bolǵanda ımportty almas­tyrý máselesi aldan shyǵatynyn aıtqan sarapshy keıbir aımaqtarda taýarlardy ımporttaý ózimizde óndirýge qaraǵanda arzanǵa túsetinin, ınvestısııalyq ahýalǵa keri áser etetinin eskertip ótti. Sarapshylar eksporttyq shekteý qatyp qalǵan qamal emes ekenin, ony qoldanystaǵy zańǵa ózgerister engizý arqyly jumsartýǵa bolatynyn jıi aıtady. Ekonomıst Toqtar Esirkepov 1990 jyldary qol qoıylyp ketken biraz kelisimniń keı tusyn ózgertýge, jumsartýǵa qol jetkizgenimizdi aıtty. Qazirgi trend mal eksportyna shekteý qoıýǵa baǵyttalyp tur. Bul rette qoldaǵy maldyń 10 paıyzyn eksporttaý týraly sheshimdi durys qabyldaǵanyn aıtqan sarapshy jan-jaǵymyzdyń bári qazaqtyń malyna qyzyǵyp otyr degen qııalǵa senip qalýǵa bolmaıtynyn eskertti. Tek qana qoı maly basyn 30 mln-ǵa jetkizgen, Qazaqstannan mal basyn eksporttaýdy jalǵastyryp otyrǵan О́zbekstan aldaǵy birer jylda álemdik naryqtaǵy basty básekelesimizge aınalýy múmkin. «Bizge qazir eksport pen ımport arasyndaǵy teńgerimdi saqtap qalý, eksporttyq baǵyttan aırylyp qalmaý mańyzdy. Múlt ketsek, otandyq fermerlerdiń shetelderge shyǵý múmkindiginen aıyrylyp qalamyz», deıdi T.Esirkepov.

Mıneraldy resýrstar eksportyna qaraǵanda, aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyndaǵy kelisimderdiń jarasy jeńil. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy negizgi ınvestor – memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qor. Demek, bul baǵytta sheteldik ınvestorlarǵa táýeldi emespiz. Sarapshy naqtylap ótkendeı, aýyl sharýashylyǵy sektory ulttyq ınvestorlardy qalypastyratyn mektep bolýy, ulttyq ınves­tor­larynyń birazy aýyl sharýa­shylyǵy sektorynan shyqqan Reseı nemese QHR úlgisi bizge oı salýy tıis edi. Bul elderde aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynan túsken valıýtalyq túsim birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa retinde quıylady. «Qazaqstan – álemge mıneraldy resýrstar ǵana emes, astyq eksporteri retinde de tanylǵan el. Alǵashqysy sheteldikterdiń baqylaýynda bolǵandyqtan valıýtalyq túsim qaıda ketip jatqanyn ashyq talap ete almaı, tilimiz baılanyp otyr. Al astyq eksporterleriniń basym kópshiligi óz ishimizden shyqqan azamattar, ózimizdiń qaltalylar. Bıdaı eksportynan túsken valıýtalyq túsimniń qaıda jumsalatyny týraly ashyq derekózderde aıtylmaıdy. El ishinde bul túsimniń 90 paıyzy ofshorǵa ketedi degen málimetter bar. Astyq monopolısterine aýyl sharýashylyǵy salasyna ınvestor bolý talabyn da ashyq aıtatyn kez keldi. Olar mal etinen, bıdaıdan daıyndalatyn joǵary tehnologııany elge ákelsin, mamandardy daıyndap, 30 jyl boıy ofshorda tyqqan qarjylaryn aınalymǵa jibersin. Bizde saýda saıasaty joq. Saýdany alǵa ilgeriletý, qorǵaý jaǵyna mán berilmegendikten shı­kizat eksporterleriniń valıýtalyq túsimderin ishki naryqqa aına­lymǵa jiberý múmkindigin ýys­tan shyǵaryp aldyq. Úkimet uzaq jyldarǵa deıin bul qarjyny múldem eskergisi kelmeıtin keıip tanytyp keldi. Endi «bul oıyndy» jalǵastyra berýge bolmaıdy. Eksporttyq valıýtalyq túsimniń qaıda baryp «qonaqtaıtyny» Mem­leket basshysynyń baqy­laýynda bolýy tıis», dep túıindedi T.Esirkepov.