Ádette, bizdiń qazaq «abyz» dep ǵulama, oqymysty, adamı barlyq jaqsy qasıetti boıyna sińirgen, kisilik parasaty mol adamdy aıtqan eken. Arǵy-bergi tarıhymyzda Qarakedeı Soqyr abyz, Nysan, Taıteke, Shanshar, О́temis, Aqjigit, Qurmanbaı sııaqty kóptegen abyzdar ótipti.
Arab tilinen engen «abyz» sózi saqtaýshy, qorǵaýshy degen uǵymdy bildiredi. Ekinshi maǵynasynda Qurandy jatqa biletin adamdar, dana, áýlıe, sharapatty, kóripkel jan degen túsinik jasalady. Sózdiń tegi jóninde Abaı: «Abyz áýelde shaman dinindegilerdiń óz molda, baqsylarynyń úlkenderine qoıatyn aty eken», deıdi. Máshhúr Júsip «abyz» sózin áýlıe, kıeli adam maǵynasynda qoldanǵan.
Mine, Ertis jaǵasynda týyp, ataǵy alys-jaqyn atyrapqa jaıylyp, eline, jerine eńbegi sińgen aıtýly tulǵa, marqum jan naǵashym Abyzbaı sondaı aıaýly, atyna zaty saı abyzdaıyn abzal azamat bolatyn. Eger tiri júrse, ol osy qyrkúıek aıynyń 23 juldyzynda óziniń 70 jasqa tolǵan mereıtoıyn ortamyzda atap óter edi. Átteń, biraq qapyda kelgen sum ajal oǵan úlgertpedi. Bıylǵy mamyr aıynyń sońynda Almatydaǵy balalaryna barǵan saparynda jol-kólik apatyna ushyrap, sodan bir aıdaı es-tússiz jatyp, bul fánımen qosh aıtysty. Qoldan keler ne amal bar? Qaıran erdiń qaıǵyly qazasyna, aǵaıyn-týǵany, dos-jarany, barsha halyq bolyp jer qoınyna tapsyrdyq. Endi osy jýyrda jol túsip el jaqqa barǵanymda, Abyzbaı naǵashymnyń Pavlodar aýdanynyń Lenınsk aýylyndaǵy zıratyna arnaıy at basyn buryp, arýaǵyna duǵa baǵyshtap qaıttym. Sonda kórgenim – beıit basynda qurylys qarqyn alyp, sońynda qalǵan urpaqtarynyń eńseli kesene turǵyzyp jatqany. Jatqan jerińiz jaryq, topyraǵyńyz torqa bolsyn, - degennen basqa ne isteı alamyz bul taǵdyrǵa...
Joǵaryda aıtqanymdaı, Abyzbaı aǵamyz maǵan naǵashy bolyp keledi. Meniń anam, qazir Ekibastuz qalasynda turatyn 82 jastaǵy Shákesh qajy Halelqyzy ekeýi Arǵynnyń Qanjyǵaly rýynan. Onyń ishinde sheshem Abyz, Abyzekeń Shomaq atasynan taraıdy. Zamanynda aǵaıyndy Abyz, Shomaq 12 myń jylqy bitken ataqty baı bolǵan. 1734-1735 jyldary Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Orta júzge uran bolǵan Oljabaı, Básentıin, Malaısary, Jasybaı, Ýaq Sary, Baıan, Qypshaq Qoshqarbaı, Kereı, Amanbaı batyrlar bastaǵan qazaq qoly Baıanaýyldaǵy Qalmaqqyrylǵan shaıqasynda iri jeńiske jetedi. Sonyń qurmetine Sabyndykól jaǵasynda ótken toıǵa Abyz, Shomaq 90 tý bıe soıyp, Abylaıdy Orta júzge han etip kóteripti. Osydan keıin Abyz, Shomaq myrzalardyń suraýy boıynsha Qypshaq pen Básentıin arasyndaǵy Ertistiń qara Ertis atalatyn jalpaq tusyn Abylaıdyń ózi bólip berdi delinetin áńgime bar. Búginde Pavlodar oblysynyń Aqtoǵaı (burynǵy Krasnokýtsk) aýdanyna qarasty bul jerlerdi qanjyǵalylarmen qatar, kúrleýit, qypshaq, bizdiń atalarymyz Ashamaıly kereıdiń kúrsary urpaqtary mekendeıdi.
Osynaý qasıetti mekende qurylǵan Eńbekshi kolhozyndaǵy Adam Jumajanuly men Shárban Másálimqyzynyń shańyraǵynda 1951 jylǵy 23 qyrkúıekte úshinshi bala bolyp ómirge Abyzbaı keledi. Ol týraly naǵashym óziniń «Jyldar. Joldar. Oılar» atty kitabynda («Sytın» baspahanasy, Pavlodar, 2012 j., 155-bet): «Meniń ómirge kelýime, birinshi Qudaı, ekinshi Qoja atalarymnyń arýaǵy sebep bolýy kerek. Ár nársege bir sebep demekshi, kóz be, til me, ony bir Alla biledi, meniń aldymda týǵan eki ul birinen soń biri shetinep ketken eken. Sodan shesheıdiń boıyna men bitkesin, taǵy da jamanshylyq qaıtalanbasyn degen nıetpen ákeı men shesheı Atam arýaǵyna sıynyp, Qangeldiden 40 shaqyrym jerge at arbamen barady. Sonda túnep, meni birinshi Alladan, ekinshi Isabek ıshan atamnan suraǵan eken. Ol kezde de, qazir de «Isabek ıshan» dep atap kórgen joq. «Atam basyna baryp, tilek tileımiz, duǵa qaıyramyz», - degen bir-aq sóz ǵana halyq aýzynda bolatyn.
Qatty tebirengen áke-sheshemniń tileýi oryndalyp, men dúnıege kelsem kerek. Aýyl arasy qashyq bolsa da, Isabek ıshan atamyzdyń nemeresi Soltan qoja meniń atymdy qoıýǵa sebep bolyp, Abyz bolsyn degen eken. Ákeı aldyndaǵy balalarǵa uıqas qylyp, Abyzǵa «baıdy» qosqan eken», - dep jazady.
Shyn máninde, Abyzbaı naǵashym abyzdaı tekti azamat boldy. Onyń úı ishi 1952 jyly Eńbekshiden Jambylǵa, 1957 jyly bizdiń Qojamjar aýylyna kóship kelip, ornalasady (burynǵy Stalın atyndaǵy kolhoz, keıinnen «Rassvet» keńshary). Bizdiń úı men olardyń úıiniń arasy 500 metrdeı jerde edi. Burynnan birin-biri jaqsy biletin eki otbasy qatty aralasyp, syılasyp ótti. Biz sııaqty jıenderin erkeletip, betimizden qaqpaıtyn. Bala kezimde sol úıge baryp, kishkene dóńgelek stolyna qyzyǵyp, ony sóz aıtpaı maǵan bere salǵandary, ózimizdiń úıge deıin dóńgeletip ákelgenim áli esimde. Abyzbaı naǵashym men ekeýimizdiń aramyz 10 jas bolatyn. Onyń symbatty bozbala bolyp ósip, aýyldaǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege bara jatatyny kúni búgindeı kóz aldymda. Sol kezden balalyq esimde qalǵan bir jaıt. Oqýyna mopedpen bara jatqan jigit Abyzbaı kóshede oınap júrgen maǵan toqtap, artyna otyrǵyzyp alyp, mopedimen bir aınaldyryp ákep tastaıtyn. Men úshin ol úlken qýanysh pen maqtanysh bolatyn...
Sol kúnderdi eske alǵanda anam Shákesh qajy: «Adam aǵamyzben bir Hangeldi aýylynanbyz. Ol 1941 jyly naqaqtan ustalyp ketken ákem Halel Elemesuly men 1973 jyly qaıtys bolǵan anam Aqjamal Mátjanqyzyn jaqsy biletin. Keıin «Rassvette» býhgalter, keńshar dırektorynyń sharýashylyq jumystar jónindegi orynbasary bolyp istegen jubaıym, marqum Bolatseppen qyzmettes boldy. Adam aǵamyz qolóner sheberi edi. Jubaıy Shárbannyń qolynan shyǵatyn tekemet, syrmaqtarynyń oıýlaryn ózi syzyp beretin. Balalary Boranbaı, Jańbyrbaı, Abyzbaı da tárbıeli bolyp ósti. Ásirese, Jańbyrbaıy ákesine tartty, Almatydaǵy kórkem sýret ýchılıshesin bitirip kelip, ónermen elge tanyldy. Soǵys kezinde bizge jer aýyp kelgen Ida men Abram deıtin nemis kórshilerimiz ony erekeshe baǵalap, Ida qurbym Germanııaǵa kóship ketse de, retin taýyp Jańbyrbaıǵa túrli boıaýlar salyp turdy. Al Abyzbaıy jasynan óte zerek, zeıindi edi. Sol bilimge qushtarlyǵynyń arqasynda Almatydan joǵary oqý ornyn bitirip kelip, el aýzyna iligip, oblysymyzdyń birneshe aýdandarynda qanshama basshylyq qyzmetterdi atqardy. Onyń oıda joqta 70 jasyna jetpeı, ómirden ótip ketkeni ókinishti-aq», - dep aıtyp otyrady anamyz.
О́kingenmen bola ma. Biraq Abyzbaı naǵashymnyń Ertis óńirinde basqan izi saırap jatyr. Ol 1975 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn aıaqtaǵan soń Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanyndaǵy «Novoıvanovskıı» keńsharynyń bas ekonomıstigine taǵaıyndalady. Alǵashqydan óz jumysyna jaýapkershilikpen qaraǵan az ýaqyttyń ishinde Ertis aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, «Zapadnyı» keńsharynyń partkom hatshysy, aýdandyq agroóndiristik birlestiktiń ekonomıkalyq josparlaý bóliminiń basshysy, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp istegen ony 1987 jyly «Sileti» keńsharyna dırektor etip bekitedi. Munda mal basy aman saqtalyp, eginnen mol ónim alynyp, qurylys jumysy qarqyn alyp, áleýmettik-mádenı turmystyq nysandar, jylyjaı, telestýdııa, shujyq sehy, basqa da obektiler iske qosyldy. Jalaqy tóleýdiń jańa progressıvti ádisteri qoldanyldy. A.Adamovtyń osyndaı eńbegi men uıymdastyrýshylyq qabiletin kórgen oblys basshylary ony aýdandyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy qyzmetine bekitti. Al 2002 jyly Ertis aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan Abyzbaı Adamuly bul laýazymdy 2007 jylǵa deıin atqardy. Bul jyldary aýdan boıynsha kóptegen ıgilikti is tyndyryldy. Atap aıtqanda, jumyspen qamtýǵa arnalǵan 100 kúndik baǵdarlama oryndalyp, aýdan ishinde avtobýs júrip, monsha, meshit ashylyp, sý qubyry iske qosylyp, baspana máselesi sheshilip, aýyl balalaryn aýdandyq bıýdjet esebinen joǵary oqý oryndarynda oqytý qolǵa alyndy. Aýyl-aýylda meshit salý uıymdastyryldy. Osynyń báriniń basy-qasynda Abyzbaı naǵashym júrdi. Sondyqtan da 2011 jylǵy jazda onyń aýdandyq máslıhattyń sheshimimen «Ertis aýdanynyń qurmetti azamaty» atanýy da zańdy. Asyl azamattyń budan basqa da ataqtary men marapattary jeterlik. 2003 jyly Qazaq quqyqtaný jáne halyqaralyq qatynas ınstıtýtyn syrttaı támamdaǵan ol ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Qurmet» ordeni men bes medaldiń, «Oblys aldynda sińirgen eńbegi úshin» belgisiniń ıegeri atandy.
Aýdan ákimi qyzmetinde abyroıly bolǵan Abyzbaı Adamov budan soń Pavlodar oblystyq jyljymaıtyn múlik ortalyǵyn basqaryp, sol jerden zeınet demalysyna shyqty. Sonda da otyrmaı, meıramhana bıznesin ashty. Osy kásibinde «suńqardaı» jemin shashyp jeıtin jomart, márt minezimen aýdan, oblys kólemindegi qansha ıgi sharalarǵa aıanbaı atsalysty. Ásirese, Aqtoǵaıda Jandarbek qoja meshitiniń salynyp, ashylýyna barynsha úles qosqan jandardyń biri. Onyń týǵan elge, jerge degen mahabbaty erekshe edi. Kóbinese bizdiń basymyzdy osyndaı saýapty sharýalardaǵy ortaq maqsat-múdde biriktiretin. Bir-birimizdi birden túsinetinbiz.
Al týystyǵymyzdyń jóni bólek-tin. Úlkenderimiz tonnyń ishki baýyndaı aralassa, at jalyn tartyp, azamat bolǵaly men de Abyzbaı naǵashymmen aǵaly-inideı qarym-qatynasta boldym. Tipti tuńǵyshy Shynardyń uzatylý toıyn aqyn dosym Sabyrjan Ahmetovpen birge basqarysyp, dúrkiretip ótkizgenbiz. Endi óziniń 70-jyldyq mereıtoıynda bir shalqımyz dep oılap-ek. Amal ne, qaskóı ólim ol oıymyzdy tas-talqan etip, Abyzbaıdaı abzal naǵashymyzdy aramyzdan alyp ketti. Sonyń aldynda, ıaǵnı Oraza aıt bastalǵan 13 mamyr kúni ózi telefon soǵyp, habarlasqan edi.
- Sultan, bir kelip qaıtsaıshy. Mereıtoıym jaqyndap keledi ǵoı. Soǵan deıin kitap jazyp, kıno túsirip jatyrmyn. Sonyń bárin keń otyryp, sóıleseıik, - degen ol sonda.
Bul bizdiń sońǵy tildesýimiz boldy. Qoshtasqany ma, kim bilsin... Arada bir apta ótken soń jol-kólik apatyna ushyraǵany jóninde sýmańdaǵan sýyq habar jetti. Sol soqqydan bir aıdaı es jımaǵan kúıde ol da dúnıeden ótti. Artynda ańyrap Anar jeńgemiz, bala-shaǵasy, aǵaıyn-týysy, qalyń eli qaldy.
Jalpy, Anar tátemiz jaıly sóz erekshe. Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdanynyń Shubartaý aýylynda týyp-ósken ol da arman izdep Almatyǵa barǵanda, Abyzbaı aǵamyzben tabysyp, bas qosyp, 1972 jyly otaý qurady. Úılený toılaryn áýeli astanada, sosyn elge kelip toılaıdy. Meniń áke-sheshem sol saltanattyń qyzyǵyna kýá bolypty. Mine, sodan bergi 49 jylda Anar jeńgemiz Abyzbaı naǵashyma adal jar, ómirlik serik, aqylshy, keńesshi bola bildi.
Kishipeıildiligi, qonaqjaılylyǵy, parasattylyǵymen Abyzbaıdaı azamatynyń el aldyndaǵy abyroıyn arttyra tústi. Allanyń isine ne shara. Áıtpese ekeýi keler jyly altyn toılaryn toılaýshy edi.
Shúkir, naǵashym men asyl jeńeshem Shynar, Marat, Berik sııaqty altyndaı ul-qyz ósirip, olardan nemere-shóbere súıdi. Endi sol urpaqtaryna amandyq-saýlyq tilegennen basqa amal joq. «Jazmyshtan ozmysh jok», - degendeı, naǵashymnyń mereıtoıynda tilek aıtamyn dep júrgen men de, eske alý jazýǵa májbúr bolyp otyrmyn.
Abyzbaıdaı aıaýly naǵashymnyń arýaǵy rıza bolsyn!
Jıeni Sultan Múrsálimov