Búgingideı kóp nárse shekteýli karantın kezinde týrızmniń damýy jóninde aýyz toltyryp aıtarlyq jetistiktiń az bolýy zańdylyq. Degenmen týrızmdi damytý baǵytyndaǵy jumystar toqtaǵan joq jáne ýaqyt talabyna saı beıimdele jumysyn jandandyra túsýde. Mysaly, Shymkent qalasyna qarasty Saıram turǵyn alabyndaǵy tarıhı nysandardy tamashalaýǵa ótken jyldan beri 70 myńdaı týrıst kelgen. Al E-Qonaq júıesi arqyly 40 myńǵa jýyq týrıst tirkelgen. Bıylǵy bes aıda qalaǵa kelýshi týrısterdiń sany 71 156 adamǵa jetip, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 149,1%-ǵa ulǵaıǵan. Ishki týrızm boıynsha kelýshiler sany – 69 733, kirý týrızmi boıynsha – 1 423 adam.
Tarıhy tereń kóne shaharda týrızmdi damytýǵa múmkindik mol. Shejireli ólke týrıster kóp at basyn buratyn aımaqqa suranyp tur. Ásirese, jańa ǵasyrda Shymkentke kelýshi týrısterdiń qarqyny ósken. Mysaly, 2003 jyly bul kórsetkish 37 708 bolsa, ótken jyly 213 394-ke jetti. Osy ýaqyt aralyǵynda jeke ınvestısııa jáne bıýdjet esebinen 100-den astam saıabaq, murajaı, demalys orny iske qosyldy. Tarıhshylar elimizdegi eń ejelgi qala ekenin osy jerden tabylǵan jádigerler arqyly dáleldegen Shymkentte qazir 110 qonaqúı, 25 áleýmettik nysan, 5 teatr, 7 murajaı, 10 saıabaq, 18 akvapark jáne 4 tabıǵı sý qoımasy ornalasqan. TMD elderiniń mádenı astanasy bolýy da qalanyń týrıstik aımaqqa aınalýyna yqpalyn tıgizdi. Qala qonaqtary men saıahatshylarǵa qyzmet kórsetetin týrıstik fırmalar kóbeıdi. Túrli marshrýt usynatyn nusqalar sany artty. Mysaly, qala ákiminiń tapsyrmasymen qurylǵan Visit Shymkent týrıstik aqparattyq ortalyǵy bıyl qala qonaqtary men týrısterge aqparat beretin 7 týrıstik dúńgirshekti iske qosty. Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, 3 aıda ornalastyrý oryndarynda táýligine 99 756 tósektik oryn usynylyp, 111,5%-ǵa artyp otyr. Kólikke qoljetimdilikti qamtamasyz etýde byltyr Shymkent baǵytynda FlyArystan áýekompanııasy tarapynan 7 reıs ashylsa (Nur-Sultan, Almaty, Aqtaý, Atyraý, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar), bıyl Aqtóbe, Oral jáne Semeı qalalaryna tikeleı reıster iske qosylǵan. «Qalamyzǵa kelgen adamǵa janyna kerektiniń bári tabylady. Shahardyń brendin tek qyzǵaldaq, dámdi palaý, káýap, samsa ǵana emes, ıntellektýaldy qala retinde qalyptastyrmaqpyz. Týrısterge Shymkentti jańa qyrynan tanytqymyz keledi. О́ıtkeni árbir qalanyń ózindik urany bolýy tıis. Shaharǵa «jasyl qala», «qyzǵaldaqtar qalasy», «arzan qala» dep ártúrli teńeý beredi. Biz Shymkenttiń brendine ótimdi taýar retinde qaraǵanymyz jón. Sonda megapolıske týrısterdiń qyzyǵýshylyǵy molaıady», deıdi Visit Shymkent týrıstik aqparattyq ortalyǵynyń basshysy Aıdaralı Ramanov.
Shymkentti shahmat qalasy retinde qalyptastyrý ıdeıasy da kelýshiler qataryn kóbeıtýge ózindik septigin tıgizeri anyq. Jalpy, úshinshi megapolıste mańyzdy týrıstik nysandar jeterlik. Sonyń biri – «Eski qalashyq» tarıhı-mádenı keshenine kelýshiler kóp. Ol elimizdegi týrıstendirý kartasynyń TOP-50 tizimine engen. Búginde atalǵan aýmaqta «Shymqala» kesheni iske qosyldy. Jobany sapaly júzege asyrý úshin kórsetilgen aýmaqtyń sheber-jospary ázirlenip, jaqyn aýmaqta ornalasqan Qoshqar ata ózeni, Táýelsizdik saıabaǵy, Ordabasy alańy men Shyǵys bazaryn biriktiretin týrıstik ortalyqqa aınaldy. Budan bólek, Saıram turǵyn alabyndaǵy tarıhı oryndardy týrızmge daıyndaý jumystary qolǵa alyndy. «Qyzyr» munarasy mesenattardyń qoldaýymen abattandyryldy. Qalada ornalasqan 30 týrıstik nysanǵa 3 tildi aýdıogıdi bar QR-tólqujattar jasalǵan. Olarǵa baǵyttaıtyn 30 siltemelik stella ornalastyryldy. Týrıstik ınfraqurylymdy damytý aıasynda týrıstik avtobýstarǵa arnalǵan turaqtar jasalýda. Alǵashqy núkte Ál-Farabı alańynda júzege asqan bolatyn. Aldaǵy ýaqytta mundaı turaqtar Báıdibek bı eskertkishi, Shymkent-sırk, Naýryz alańy, Dendrosaıabaq jáne Ordabasy alańynda da paıdalanýǵa beriledi. Jalpy, qalaǵa kelýshi qonaqtar úshin yńǵaıly da jaıly jaǵdaı jasaý maqsatyndaǵy jumystar júıeli júrgizilýde. Bıyl kóktemde týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasy men Kazakh Tourism ulttyq kompanııasy arasyndaǵy ekijaqty kelisim aıasynda e-Qonaq biryńǵaı aqparattyq júıesi qonaqúılerde ornatylǵan bolatyn. Aqparattyq júıe arqyly megapolıske kelgen týrıster erterekte atqarylǵandaı kóshi-qon polısııasyna baryp nemese egov portalyna kirip ýaqyt joǵaltpaı, ózderi toqtaǵan qonaqúıde qyzmetkerlerdiń kómegimen nemese óz yqpalymen tirkele alady. Bul týrısterdi esepke alý, týrıstik aǵyndy taldaý jáne kóshi-qon baqylaýyn júzege asyrýǵa arnalǵan júıe. Búgingi kúnge deıin bazada 40 myńǵa jýyq shetel azamaty tirkelgen. Jalpy, qaladaǵy 120 ornalastyrý ornynyń jetpisinde qoldanylyp kele jatqan biryńǵaı aqparattyq júıeni jyl sońyna deıin barlyq nysanǵa ornatý josparlanǵan.
Mártebeniń mártebesi...
Shymkent qalasynyń aýmaǵynda 110 týrıstik nysan bar. Onyń ishinde jeti tarıhı nysan respýblıkalyq mańyzy bar «Qazaqstannyń kıeli jerleri» jobasyna engen. Osyndaı tarıhı ári týrıstik nysannyń biri – Mártóbe kesheni. Bul keshen búginde tanymal týrıstik baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Saıram turǵyn alaby men Qaramurt aýylynyń aralyǵynda ornalasqan qalashyqtyń orny VII-HII ǵasyrlarǵa tán. Bıiktigi 6-7 metr bolady. Bul aýmaqta áıgili Dala parlamentiniń keleli jıyndary ótip, «Jeti jarǵyǵa» mór basylǵan. Qolaıly klımat, aınalanyń anyq kórinisi, Tashkent pen Túrkistan sııaqty iri qalalardyń jaqyn ornalasýy – qazaq bıleri jınalatyn jerdi tańdaýda negizgi faktor bolǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı bul nysannyń tarıhyn tereńirek bilý maqsatynda byltyrdan beri 70 myńnan astam týrıst kelgen. Úshinshi megapolıske kelgen týrıster men qonaqtar gıdtiń kómegimen ekiqabatty ekskýrsııalyq avtobýspen qalany aralap, tamashalaı alady. Sapar barysynda mamandar qala tarıhymen, tarıhı eskertkishtermen tanystyrady. Bir keshte tanysyp shyǵýǵa barlyq múmkindik jasalǵan. Shyraıly Shymkenttiń basqa qalalardan taǵy bir artyqshylyǵy – ejelgi shyǵystyń as daıyndaý ónerin pash etetin dámhanalar men tamaqtandyrý oryndarynyń kóptigi. Qala turǵyndarynyń eń súıikti demalys ornyna aınalǵan Asanbaı Asqarov atyndaǵy dendrosaıabaq samal jel, taza aýasymen serýendeýshilerge keremet kóńil kúı syılaıdy. О́lketaný murajaıy óńirdiń mádenı-tarıhı ómirinen derek beredi. Al Táýelsizdik saıabaǵyndaǵy «ánshi» sýburqaqtar klassıkalyq jáne qazirgi zamanǵy mýzykanyń yrǵaǵymen jan-jaǵyna túrli-tústi jaryq shashyp, merekelik kúıge bóleıdi. Qalanyń dál ortasynan aǵatyn Qoshqar ata ózeniniń orny bir tóbe. Jazda ózen jaǵasy qala turǵyndary men qonaqtaryna lyq tolady. Ine shanshar oryn tabylmaıdy. Aptap ystyqtan saıa izdegen úlken-kishi osy jerge úıir. Tabıǵat-ananyń keremet tartýy ispetti bulaqtyń sýy shyraıly qalany kesip ótedi. Jergilikti turǵyndar jazda jaǵasy janǵa saıa, sýy dertke shıpa ózendi qalanyń boıtumary sanaıdy. Byltyr ǵana boı kótergen eski qalashyqtaǵy aspan asty mýzeıi búginde kórnekti orynǵa aınalyp úlgerdi. Aýmaǵy 4,5 gektar bolatyn Sıtadeldiń eń bıik núktesinen megapolıs alaqandaǵydaı kórinedi. Mundaǵy mádenı qabattardyń tereńdigi 14 metrge deıin jetedi. Eń tómengi qabatynan «b.z.d. II ǵasyrdyń basy men III ǵasyrdyń aıaǵy» dep kórsetilgen keramıka buıymdarynyń bólikterin tapqan arheologter bul jerdiń 8 myń sharshy metr aýmaǵyn arshýy tıis bolatyn. Sol aralyqta HIH ǵasyrdaǵy qalalyq sıtadeldiń tarıhı turpatyn qalpyna keltirý úshin restavratorlar qosyldy. Qabyrǵalar men munarany, baqylaý alańshalaryn, kirý esikterin qaıta qalpyna keltirýge múmkindik jasady. Bul onyń erterekte paıda bolǵanyna, arheologııalyq eskertkishter qatarynda ekenine dálel. Al XIX ǵasyrda qoqandyqtar bekinisti alǵannan keıin tóbe aýmaǵy sıtadelge aınalǵan. Patsha generaly Chernıaevtiń áskeri sıtadeldi 1864 jyly basyp alǵan soń qyrattyń aınalasyna qorǵan turǵyzylypty. «Shymqala» tarıhı-mádenı keshenine joly túsken qonaqtar men týrıster tarıhyn tereń tanyp, sáýlet jáne qurylystyń túr-túrimen tanysady. Iаǵnı atalǵan nysan zor áleýeti men dástúrler jıyntyǵynyń nátıjesinde etnografııalyq-týrıstik baǵytta paıdaǵa jarap tur. Uly Jibek joly, kóne qala aýmaǵynda kerýen saraılarynyń bolýy, sıtadel atanǵan «Shymqala» kesheniniń ózi, sonymen qatar Saıram nemese ejelgi Ispıdjabtaǵy mýzeıdiń jańa keıipke enýi tarıhı nysannyń ekinshi tynysyn asha tústi. «Eski qalashyq» qazir jańasha túrlendi. Qalanyń tarıhı kindigine aınalǵan kóne qamal orny ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınalyp otyr. Jergilikti tarıhshylardyń aıtýyna qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta onyń aınalasyna mýzeı, kitaphana jáne taǵy basqa nysandar toptastyrylyp, bári bir ortalyqqa shoǵyrlandyrylmaq.
Kásibı maman daıarlaý mańyzdy mindet
Eske sala keteıik, byltyr 29 qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev arheologııalyq jumys nátıjesimen jáne mádenı keshendi odan ári damytý josparymen tanysyp, oǵan oń baǵasyn bergen bolatyn. Al 2019 jyly Shymkent qalasynyń 2200 jyldyq mereıtoıy IýNESKO-nyń ataýly mereıtoılar kúntizbesinen oryn tapty. Sıtadelden tabylǵan zeńbirekter men pýlemet oqtary da kelýshiler nazarynan tys qalmaıdy. Mádenı qabat qurylysy da ár alýan. Birin-biri qaıtalamaıdy. Qazirgi tańda týrızmniń basym túrleri retinde tarıhı-mádenı (sakraldy) týrızm, ekstremaldy týrızm, gastronomııalyq jáne medısınalyq týrızm túrleri aıqyndalyp otyr. Tańǵajaıyp syrǵa toly tabıǵatymen qatar kóneden shejire tartatyn tarıhy, mádenı-rýhanı ózgeshelikteri sheteldikter úshin ǵana emes, elimizdiń basqa óńirindegi turǵyndar úshin de tartymdy bola alady. Qala ákimdigi týrıstik áleýetti jaqsartyp, damytý maqsatynda birqatar bastamalardy qolǵa alyp otyr. Mysaly, jýyrda Shymkent qalasynyń týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasy men Túrkistan qalasy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıteti arasynda ekijaqty kelisimge qol qoıyldy. Kelisim aıasynda týrızm salasynda kásibı mamandar daıarlanyp, basqarma men oǵan qarasty Visit Shymkent týrıstik aqparattyq ortalyǵynda ýnıversıtet stýdentteri, eki qalanyń týrısterge qyzmet etetin oryndarynyń qyzmetkerleri arasynda tájirıbe almasýǵa múmkindik týady. Sondaı-aq aýqymdy is-sharalarda erikti retinde qyzmet kórsete alady. «Búginde Shymkent qalasynda ishki jáne halyqaralyq týrıstik naryqta belsendi segmenttiń qalyptasýy úshin barlyq múmkindikter bar. Zaman talabyna saı, básekege qabiletti týrıstik naryq qurýdaǵy eń mańyzdy sharttardyń biri – bul sapaly kadr daıyndaý máselesi. Týrızm salasy boıynsha bilim alyp otyrǵan árbir túlek – óńir týrızminiń damýyna septigin tıgizetini sózsiz. Biz úshin bolashaq týrızm mamandaryn qazirden bastap sala jumysyna tartý jáne jan-jaqty tájirıbeden ótkizý óte mańyzdy. Sol sebepti, aldaǵy ýaqytta oqý ornymen birlese sapaly jobalardy júzege asyryp, el týrızmin kórkeıtýge nıettimiz», deıdi Shymkent qalasynyń týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasynyń basshysy Erlan Qydyrov. Sonymen qatar basqarma basshysy stýdentterdi Dúnıejúzilik týrızm kúnine oraı ótetin «Shymkent 2200: Týrıstik kreatıvti qala beınesi» atty forým-kórmege qatysyp, baq synaýǵa shaqyrdy.
Aıta ketelik, týrızm basqarmasyna jýyrda «kreatıvti ekonomıka» fýnksııasy berildi. Álemdik ekonomıkanyń transformasııalanýy jáne ál-aýqattyń ósýiniń jańa tujyrymdamalaryn izdeý jaǵdaıynda «kreatıvti ekonomıkanyń» tanymaldylyǵy arta túsýde. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkanyń jańa damý baǵytyn aıqyndap, «kreatıvti ındýstrııany» damytý boıynsha arnaıy tapsyrma bergen bolatyn. Osy oraıda, jańa ózgeristerdi tıimdi qoldaný jáne Shymkent qalasynda «kreatıvti ındýstrııa» salasyn damytýdy júıelendirý maqsatynda týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasyna «kreatıvti ekonomıka» fýnksııasyn berý usynylyp, ol qala ákimi Murat Áıtenovtiń tarapynan qoldaýǵa ıe boldy. Iаǵnı bul sheshimniń nátıjesinde respýblıkadaǵy úshinshi megapolıs – týrızm salasyna kreatıvti ekonomıka ındýstrııasy qosylǵan birinshi basqarma bolady. Basqarma basshysy Erdan Qydyrovtyń aıtýyna qaraǵanda atalǵan bastama týrızmdi damytý, ınvestısııa tartý, Smart-ınfraqurylym, kreatıvti jobalar men marketıng, syrtqy baılanystar sekildi zamanaýı transformasııalaný baǵyttarynda qyzmet atqarýmen qatar megapolıs ekonomıkasynyń damýyna jańa serpin, týrıstik kreatıvti qala beınesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Al sala mamandarynyń málimdeýinshe, týrızm men kreatıvti ındýstrııany biriktirý – eń aldymen ony jańa deńgeıge shyǵaryp, týrızmdi damytýǵa tyń ıdeıalardy engize otyryp, jańashyl baǵytta ilgerileýge septigin tıgizedi. Qalanyń jańa beınesin qalyptastyryp jáne jańa jumys oryndaryn ashyp, ekonomıka túsimin joǵarylatyp, kelýshi týrıster legin arttyrady degen boljam da bar. Jastardyń shyǵarmashyl ıdeıalaryn qoldaý maqsatynda Shymkent qalasy ákimdigi janynan túrli sala ókilderinen turatyn «Kreatıvti keńes» qurylǵanyn da aıta ketelik.
Sapaly jol – týrızmniń tiregi
Týrızmdi damytýda ınfraqurylymnyń alar orny erekshe ekeni anyq. Bul oraıda úshinshi megapolıste jańadan salynǵan, jóndeýden ótken joldar shaqyrymy arta túsýde. Mysaly, sońǵy úsh jylda 850 shaqyrymnan astam jol tóseldi. Memleket basshysy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda elimizdiń ishki baılanysyn jaqsartýda kólik ınfraqurylymyna qatysty naqty tapsyrmalar júktegeni málim. Qala ákimdigi avtomobıl joldary ekonomıkanyń mańyzdy sektory ekenin, jol sapasyn arttyrýda naqty kórsetkishter belgilep, iske asyrýda. Búginde Shymkent qalasyndaǵy joldardyń jalpy uzyndyǵy – 3247 shaqyrym. Jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy joldardyń úlesin bıyl 63,6 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan. Respýblıkalyq qala mártebesin alǵan 2018 jyly bul kórsetkish 53 paıyzdy quraǵan bolatyn. Qala ákimi Murat Áıtenov osy jyldar ishinde kólik joldarynyń sapasyn arttyrýǵa aıryqsha mán berilip, salaǵa bólingen qarajat pen jumys kólemi eselep artqanyn málimdedi. Mysaly, 2018 jyly 4,1 mlrd teńge qaralyp, 222,6 shaqyrym bolatyn 112 nysanda jol qurylysy, jóndeý jumystary júrgizilse, 2020 jyly 416,8 shaqyrym bolatyn 261 jol nysany qamtylyp, 21,9 mlrd teńge qarjy bólingen. Bıyl 311,3 shaqyrym bolatyn 182 jol nysandarynda qurylys-jóndeý jumystaryn júrgizýge 34,8 mlrd teńge qaraldy. Onyń ishinde aýqymdy jobalar – A-2 aınalma jolynyń kezeńdik jumystary, Qonaev dańǵyly jalǵasynyń qurylysy, Qonaev-Rysqulov kóshesinde jolaıryq qurylystary qamtylǵan. Bıylǵy jospar boıynsha qala aýdandarynda 71 kóshe kúrdeli jóndeýden ótkizilip otyrsa, 9 magıstraldy jáne 151 ishki oramdyq kósheler ortasha jóndeýden ótedi. Jyl sońyna deıin 270 shaqyrymnan asatyn 169 nysan paıdalanýǵa berilmek. Shaǵal tas tóseý jumystary 157 shaqyrymdyq 277 kóshede josparlanyp, atqarylýda. Jerasty ınfraqurylym jelileri tartylǵan aýmaqtardyń joldaryna tas tóseý úshin qosymsha 500 mln teńge qarastyrylǵan.
Qalaǵa kelýshi qonaqtarǵa jaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda qolǵa alynǵan isterdiń taǵy biri – iri kósheleriniń qıylysy men týrıstik nysandarynda ornatylǵan aqparattyq navıgasııalyq stellalar. Aýmaqqa jaqyn ornalasqan mádenı oryndar, tamaqtaný jáne qonaqúıler, demalys aımaǵy týraly jan-jaqty maǵlumat beretin aqparattyq taqtaıshalar ýaqytty tıimdi paıdalanýǵa jáne qalaǵa alǵash kelýshilerdiń nysandarmen jyldam tanysyp alýyna múmkindik beredi. Jalpy, shaharda aqparattyq qoljetimdilikti arttyrý aıasynda 33 týrıstik nysanda QR-tólqujattar, kórikti oryndarǵa baǵyttaıtyn 29 navıgasııalyq stella ornalastyrylǵan. Onda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde aqparat berilgen. О́kinishke qaraı, kópshiliktiń kádesine jaraıtyn dúnıeniń keıbiri búginde jaramsyz halge túsip, vandalızmniń qurbany bolyp otyr. Bul rette qala ákimdigi stellada ornatylǵan beınekameralar arqyly buzaqylyq jasaǵan azamattar anyqtalǵan jaǵdaıda zań aıasynda jaýapkershilikke tartylatynyn eskertip, turǵyndardy birlese júzege asyrylyp jatqan jobalarǵa úlken jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqyrýda.