Jedel damyǵan qut meken

Zaısan jeriniń quttylyǵyn ańyz retinde aıtýǵa bolady. Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń ońtústik shetinde orna­lasqandyqtan, ádette basqa óńirlerge qaraǵanda Zaısan qysy jylyraq keledi. Kóktem lebi de erterek bilinedi. Alyp taýlar qorshaýynda turǵan keń jazıraǵa kún shýaǵy da molynan quıylady. Sondyqtan kúte bilse, bul óńirde óspeıtin jemis, kókónis túri joq. Kóp jeri qumdaýyt bolǵandyqtan, dámi de til úıiredi.

Kóne túrki tilinde bizge beımálimdeý «Zaısań» sózi «jaısań» degen maǵyna beredi eken. Al Zaısan kóli osydan myń jyl buryn paıda bolǵan «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynda «Beıne teńiz» dep atalady. Bir shetinen ekinshi shetine kóz jetpeı shalqyp, tolqyp jatatyn kóldi áli kúnge deıin aqyndarymyz teńizge teńeıdi. Mine, osydan-aq Zaısan jeriniń qadir-qasıetin bile berińiz.

Taǵy bir ereksheligi – jer astynda jatqan qazba baılyǵy. Geologııa-mı­ne­ralogııa tilinde bul óńirdi Zaısan qazan­shuńqyry dep ataıdy. Qazanshuńqyr – tabıǵattyń adamzatqa saqtaǵan qoımasy sekildi dúnıe. Altyn men kúmisten bas­tap, túrli mıneraldy shıkizat kózderi kezdesedi. Bir ǵajaby, elimizdiń batys óńirlerinde óndiriletin munaı kenderi alyp Saryarqany attap ótip, Shyǵys Qazaqstannyń Zaısanynan tabyldy. Tabıǵat qoınaýyndaǵy munaıdyń paıda bolý prosesi batys óńirlerinen de erte júrgendikten, munda ol tym pisip, qoıýlanyp ketken eken. Sondyqtan bul munaıdy óndirý keıinge qaldyryla tu­ryp, munaımen qosa kezdesetin gaz óndirý isi birneshe jyl buryn bastalyp ketti.

Osyndaı qutty óńir úshin talas erte bastan júrgendigin tarıhı shejirelerden bilemiz. Zaısan – kóne túrki kemeńgerleri Tonykók, Bilge qaǵandardyń tabandary tıgen jer. Odan bergi zamandary birneshe júz jylǵa sozylǵan qazaq-qalmaq soǵysynda Zaısan óńiri úshin kúres kúshti bolǵan. «Qozy Mańyraq, Qý Mańyraq, Arasy tolǵan kóp qalmaq, Qalmaqty qýyp qashyrdyń, Altaıdan ári asyrdyń», deıdi ataqty Buqar jyraý óziniń eń súıikti batyrlarynyń biri Qabanbaıdy joqtaýynda. Mańyraq – Zaısan óńirindegi tirshilikke jaıly taý. Keńes ókimeti kezinde shopandar osy taý­dyń arasyn qystaý etken. Buqar jyraý babamyzdyń san soǵysty bastan ótkergen bahadúr Qabanbaıdyń erligin jyrlaǵanda Mańyraq arasyn qalmaqtardan tazartý isine erekshe mán berýi beker emes.

Zaısan jeriniń tartymdylyǵy Re­seıdi ımperııa retinde quryp, onyń etek-jeńin keńeıtken I Petr patshaǵa da málim bolady. Oǵan Sibir gýbernatory Matveı Gagarınnen «sol óńirde altyn bar» degen habar túsedi. Osyǵan oraı ózine belgisiz óńirge qatty qyzyǵýshylyq tanytqan patsha podpolkovnık Ivan Býhgolstiń úlken áskerı ekspedısııasyn attandyrady. Bul ekspedısııa úsh aı jol júrip, atalǵan óńirge jetkenimen, jońǵarlar tarapynan joıqyn shabýylǵa urynyp, kúıreıdi. Úmitin úzbegen patsha orys-shved soǵysynda kózge túsken, ózine senimdi gvar­dııa maıory Lıharevti jeke qabyl­dap, júzbe-júz kezdesýinde: «Osy jerden óziń qalaǵan mamandardy, ofıserlerdi, sol­dattardy alyp, Tobyl, Semeı bekinisteri­ne barasyń, sol jerden úlken ekspedı­­sııa jasaqtaısyń, bar­lyq qajettilikti bere­­min, daıyndyq myq­ty bolýy úshin sol óńir­­degi orys bıliginiń bárin saǵan baǵyndy­ra­myn, ekspedısııa ábden ázir bolǵan kezde kememen Ertisti órlep jolǵa shyǵasyń, Zaısan kóline jetesiń, odan ótip baryp jańa bekinis salasyń, jońǵarlardyń shamyna tımeı, bitimge kelesiń, Ertis­tiń tereńdigin, jaǵalaýyn, altynnyń bar-joǵyn zertteısiń, Gagarınnen, Býh­golsten túsken aqparattardyń ras-ótirigin tekseresiń, barlyq aqparatty ózime habarlap otyrasyń» degen sıpatta tapsyrma beredi.

Patsha jarlyǵyn múltiksiz oryn­daǵan Lıharev úlken daıyndyq jumys­taryn júrgizip baryp, birneshe kemege mingen 171 adammen 1720 jyldyń jazǵa qara­ǵan kókteminde qazirgi Zaısan jerine jet­kenimen, oǵan da munda qalýdyń sáti tús­pedi. Qalmaqtar tarapynan jıi shabýyl­ǵa tap bolyp, 400 shaqyrymdaı qaıta keri júzip, Ertis pen Úlbi ózenderiniń qosylǵan tusyndaǵy bıik taýlar ara­syndaǵy úlken alańqaıdan bekinis salady. Bul – О́skemen bekinisi edi. О́tken jyly О́skemen bekinisiniń qurylǵanyna 300 jyl boldy.

Reseı ımperııasyna I Petrdiń tapsyrmasyn júzege asyrýdyń sáti osydan bir jarym ǵasyrdaı ýaqyt ótip, qazaqtar Zaısan óńirin qalmaqtardan ábden tazartqannan keıin ǵana tústi. Zaısan bekinisi salyndy. Ol áýelgi bas­ta Jemeneı ózeniniń atyna oraı «Jeme­neıka» dep ataldy.

Qazir Zaısan qalasynyń paıda bolýy­na qatysty ártúrli derek kezdesedi. Vıkı­pedııada «Zaısan qalasynyń negi­zi 1830-1840 jyldary qalanǵan» de­gen derek bar. Al Geografııalyq ensıklo­pe­dııanyń 1903 jyly Sankt-Peterbýrgte A.F.Derbıen shyǵarǵan 18 tomynda Zaı­san qalasynyń irgetasy 1864 jyly qalan­ǵan delingen. Qazaqsha Vıkıpe­­dı­ıada «qalanyń irgesi 1868 jyly Reseı men Qytaı elderiniń arasyndaǵy shekarany mejeleý kezinde qalandy, ke­ıin ýezdik qalaǵa aınaldy» delingen. Árı­ne, osylardyń qaı-qaısysyn da joq­qa shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, shamalaýymyzsha, 1830-1840 jyldary qazirgi Zaısan qalasynyń ornynda nemese mańaıynda qazaq aýyly qonys tepse kerek. Alǵashqy derek osyny negizge alǵan. Al Reseı bıligi jóneltken áskerı ekspedısııalar bul arany basynda bekinis, artynan stanısaǵa aınaldyrýy 1860 jyldardan bastaý alady. Osy derekterdi elimizdiń shyǵys óńirin, ondaǵy qazirgi zamanǵy qalalardyń paıda bolýyn, halyq sharýa­shylyǵynyń órkendeýin kóp zerttegen tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Januzaq Qasymbaev dálme-dál derektermen odan ári bekite túsedi. Ol óziniń «Goroda Vostochnogo Kazahstana. V 1861-1917 gg.» atty monografııalyq kitabynda Orynbor oblysy memlekettik arhıviniń derekterine súıene otyryp, «Zaısannyń negizi 1868 jyly qalandy, 1871 jyly oǵan qala mártebesi berildi» dep anyq jazǵan. Osy derekti zaısandyq ólketanýshy, aýdan shejiresi týraly birneshe kitap jazǵan Qalıbek Altybaev odan ári qýattaıdy jáne soǵan kóptegen derek keltiredi.

Sonymen Zaısanǵa qala mártebesi berilgenine bıyl – 150 jyl. Bul jerde nazar aýdarýǵa laıyq eń bir qyzyqty jaıt – patsha ókimeti tusynda Zaısannyń sonshama jedel damyp, azdaǵan jyldyń ishinde qala mártebesine ıe bolýy. Tipti «Zaısannyń negizi 1864 jyly qalandy» dep alǵashqy derekke sáıkes sál erterek alǵannyń ózinde bar bolǵany 7-8 jyldyń ishinde ol qala mártebesin alyp úlgergen. Ol zamanda qala ataný ońaı bolmaǵan.

Zaısan qalasynyń patsha ókimetiniń tusynda jedel damyp, kópester men saý­dagerler qalasy atanýyna onyń Moń­ǵolııa men Qytaı arasyndaǵy saýda jo­lynyń boıynda Qytaıǵa jaqyn shekara mańynda ornalasqany túrtki bolǵan sekildi. Qalanyń geografııalyq ornalasýy oǵan jan-jaqtan aǵylǵan kópester men saýdagerler úshin bir jaǵy Qytaı, bir jaǵy Reseı, bir jaǵy Mońǵolııa, bir jaǵy Qazaqstannyń óz ishi, bylaısha aıt­qanda dúnıeniń tórt quby­lasyna saýdamen shyǵýyna óte qolaıly múmkindik týdyrǵan. Sondyqtan mun­da jylma-jyl Nıkolsk jármeńkesi ótkizilip turǵan.

Osynyń ishinde bizdiń oıymyzsha, Zaısannyń Mońǵolııa men Qytaıdyń arasyn baılanystyratyn saýda jolynyń boıynda ornalasýynyń mańyzy zor bolǵan. Mońǵolııada buryn da, qazir de mal kóp. Bul mal tiri kúıinde nemese jún men teri esebinde Qytaıǵa jóneltken. Sibir­den baǵaly ań terileri men temir-tersek jetkizilgen. Al Qytaıdan shaı, mata, bas­qa da turmysqa qajetti zattar ekinshi jaq­qa saýdalanady. Zaısannyń ózinen az ýaqyt­ta shaǵyn eki teri-bylǵary zaýyty saly­nady.

Elimizdiń shyǵysynda basqa óńirlerge qaraǵanda Zaısan kópultty bolyp kelgen. Sebebi jan-jaqtan orys kópesteri, tatar saýdagerleri, ózbekter men tájikter aǵylǵan. Saýdamen aınalysqandardyń barlyǵy tez kóterilgen. Sonyń bir mysaly, munda qyzyl kirpishten órnektelip salynǵan eńseli úılerdiń jıi kezdesýi.

Saýdany qazaqtar da jaqsy úırenip, olardyń arasyndaǵy pysyqtary jańa turmysqa bet túzegen. Qalada bir­ne­she qazaqtan shyqqan saýdagerdiń jeke dú­kenderi bolǵan. Máselen, tatar saýda­gerine at aıdaýshy bolǵan bala Bıdahmet Bádikenovtiń dúnıeni kórip kózi ashy­lyp, orys tilin meńgerip alýynyń nátıje­sin­de tez baıyp, gıldııa kópesi atanyp, orys­tyń ataqty fabrıkant baıy Savva Morozovpen saýda áriptestigin ornatýy – jeke zertteýge turarlyq jaıt. Ol Re­seı­­­degi Nıjegorod saýda jármeńkesi­­ne qatysý úshin keıin famılııasyn Bobkın ­dep ózgertýge májbúr bolady. Qazir ke­zin­de onyń saldyrǵan keremet úıin­de Zaısan ólketaný mýzeıi ornalasqan. Biletinder­diń aıtýyna qaraǵanda, bul úıdiń salynǵany­na 130 jyldan astam ýaqyt bolǵan.

Elimiz óz táýelsizdigine ıe bolysy­men baıyrǵy Zaısan qalasy óziniń tarıhı damý jolyna túse bastady. Se­bebi Zaısan aýdanynyń aýmaǵynda Qazaq­standy Qytaımen baılanystyratyn Maıqapshaǵaı kedeni ashyldy. Osydan keıin Zaısan qalasynda saýda taǵy da qaınap berdi. Shaǵyn qalanyń ózinde bul kúnderi birneshe iri saýda úıleri, kóptegen dámhana, meıramhanalar, bir­neshe qonaqúı ashyldy.

Saýyr, Saıqan taýlarynyń baýyryn- da, Jemeneı ózeniniń jaǵasynda, saıa­baqtar ortasynda jaıǵasqan Zaısan qalasyna barǵanymyzda, onyń keshki kórkin kórip erekshe áser aldyq. Ádette, qalaǵa kelgen adam ý-shýdan sharshaıtyny belgili. Al munda kelseńiz, demalasyz. Qala kósheleriniń boıyndaǵy aryqtarmen syldyrap aǵyp jatqan bulaqtarynyń ózi nege turady. Kóshe boılaı ornalasqan tal-terekteri tógilip, gúlzarlary qaly kilemdeı qulpyryp, jupar ıisi Zaısan keshine maqpaldaı jumsaqtyq syılaıdy. Bıik taýlar tóbesinen meıirlene tógilgen ashyq kúnniń keshki shapaǵyn Saýyrdan soqqan salqyn samal terbep jibergen kezde deneńiz ǵana emes, ııý-qııý tirshilikten sharshaǵan sanańyz da sergip sala beredi.

Zaısan qalasy – kóne men jańanyń astasqan tusy. Munda Rýdakı, Saǵdı, Hafız syndy ataqty shaıyrlar jyr­laǵandaı, shyǵystyq qalalarǵa tán eskir­meıtin sýretter bar. Osydan 100-150 jyl­daı buryn Zaısan kópesteri men saý­dagerleriniń qyzyl kirpishten oıýlap sa­lyp ketken úıleri qala kórkine kórik qos­sa, qazirgi kásipkerlerdiń saldyr­ǵan sýpermarketteri men qonaqúıleri Qa­zaq­stannyń qazirgi qaryshty damý qar­qy­nyn beıneleıdi. Zaısan – Qazaq­stannyń eń ádemi shaǵyn qalasy nemese eń sándi úlken aýyly. Álemniń kez kelgen ataqty, asqaq qalalarynan taba almaıtyn janǵa jaılylyqty Zaısan qalasynan tabasyz. Zaısan tazalyǵy, gúldendirilýi men abattandyrylýy shaǵyn qalalar úshin úlgi etýge turarlyq. Osynyń jolyn tapqan Zaısan aýdanynyń ákimi Serik Zaınýldındi halyq qurmetteıdi.

Kóshelerge qara tósenish tóselip, ja­ryqtandyrylypty. Árbir bos jat­qan jer­ler gúlzarlarǵa, saıabaqtarǵa aınal­dy­rylǵan. Aýdannyń óz munaıy men gazy, kómiri, arasan sýy bar. Qazir osy­nyń bári iske jaratylýda. Oblysta tuń­ǵysh ret Zaısan qalasyna kógildir otyn berile bastady. Endi ol aýyldarǵa ta­ra­tylyp, ortaq ıgilikke aınaldyrylýda.