Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń kezekti jalpy otyrysynda jol júrisi, ońaltý men bankrottyq, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl jáne ózge de zań jobalary qaraldy.
Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń kezekti jalpy otyrysynda jol júrisi, ońaltý men bankrottyq, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl jáne ózge de zań jobalary qaraldy.
Kún tártibinde birinshi bolyp talqyǵa salynǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Vetnam Sosıalıstik Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Investısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy biraýyzdan qabyldandy. Kelisim salyq salýǵa, memlekettik satyp alýǵa, ýaǵdalasýshy tarap bergen sýbsıdııalarǵa nemese granttarǵa qoldanylmaıdy. Tıisinshe eksproprıasııa, ult menshigine alý, ınvestorǵa ótemaqy tóleý jáne daýlardy sheshýge qatysty normalar kórinis tapqan. Jáne de taraptar arasyndaǵy daýlardy sheshý maqsatynda uıymdastyrylǵan halyqaralyq tórelik sottar máselesi nazardan tys qalmapty. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev atap ótkendeı, 2005 jyldan bastap elimiz ekonomıkasyndaǵy Vetnam ınvestısııasynyń kólemi 2,4 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan. Al eki el arasyndaǵy saýda aınalymy 221,8 mıllıon dollar bolsa, bul ótken jylǵa qaraǵanda, 2 esege artyq.
Sondaı-aq, keshegi otyrysta «2007 jylǵy 6 qazandaǵy Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna múshe memleketterdiń quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterin jaraqtandyrý úshin arnaıy tehnıka men arnaıy quraldardy jetkizýdiń jeńildikti sharttary týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy da qoldaý tapty. Hattamaǵa 2010 jylǵy 10 jeltoqsanda Máskeý qalasynda Qazaqstan, Armenııa, Belarýs, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Reseı basshylary qol qoıǵan. Kelisimge quqyq qorǵaý organdary men arnaıy jasaqtarǵa arnalǵan tehnıka men quraldardy jeńildikti sharttarmen jetkizýdi júzege asyrý kezinde shyǵystardy erkin aıyrbastalatyn valıýtamen júzege asyrý kózdeledi. Ásirese, Reseı rýblimen tóleý múmkindigi usynylady. Qujat UQShU-ǵa múshe memleketterdiń arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Budan basqa, keshe «Jol júrisi týraly» jáne oǵan ilespe zań jobalary birinshi oqylymda qaraldy. Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizdiń avtomobıl parki qarqyndy artyp keledi. Sońǵy bes jyl ishinde elimizdegi kólik quraldarynyń sany eki esege artyp, shamamen 4 mıllıon birlikti qurap otyr. Avtokólik parkiniń ósýi kóshe-jol torabynyń damý qarqynynan edáýir alǵa ketken. О́kinishtisi sol, jol qozǵalysyna qatysýshylardyń, eń aldymen kólik júrgizýshileriniń kólikti basqarý tártibi men mádenıeti áli de burynǵysynsha tómen deńgeıde qalýda.
Mınıstr keltirgen málimetterge qaraǵanda, ótken jyly elimizde 23 myńnan astam jol-kólik oqıǵasy tirkelipti. Onyń ishinde 3 myń adam qaza taýyp, 20 myńnan astamy ártúrli jaraqattar alǵan. Endigi másele elimizde jol qaýipsizdigi aýdıti ınstıtýtyn engizý kózdelse, ol adamı faktordan bolatyn jol apattaryn azaıtýǵa septigin tıgizýi tıis. Atalǵan ınstıtýt jobalaý kezeńinde nemese qurylystyń bastapqy kezeńderinde joldyń tehnıkalyq jobasyndaǵy qaýipsizdik deńgeıin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, zań jobasymen jol qozǵalysyn qamtamasyz etý barysynda memlekettik organdardyń quzyretin naqty aıqyndaý qarastyrylady. Jáne de kólik quraldaryna, olarǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetý talaptaryna qatysty normalar jeke qarastyrylyp otyr.
Mınıstr atap ótkendeı, júrgizýshi kýáliginiń jańa túri engizilse, onda 7 men 6-shy sanattyń tarmaqshalary qamtylady. Aıyppul salynǵan ýaqytynan bir táýlik ishinde tólense, onyń mólsheriniń 50 paıyzyn ǵana óteý, al eger apta ishinde ótelse, tek 30 paıyzyn azaıtý kózdeledi. Múgedekterge arnalǵan oryndarǵa qatysty erejeni buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylady. Sonymen qatar, júrgizýshiler daıarlaýǵa qatysty jaýapkershilik te qataıtylmaq. Ásirese, júıeli túrde jol erejesin buzǵandarǵa jaýapkershilik kúsheıtiledi. Baǵdarshamnyń tyıym salynǵan belgisin úsh ret elemeı ótken júrgizýshi jarty jylǵa kýáliginen aıyrylsa, al mas kúıinde kólikti basqarǵandar birinshi ret ustalsa júrgizýshi kýáligimen 3 jylǵa qoshtasady. Ekinshi ret 7 jylǵa kýálikten aıyrylyp, 15 táýlik ákimshilik qamaýǵa alynady. Budan keıin qaıtalasa, onda 30 táýlik ákimshilik qamaýǵa alynyp, júrgizýshi quqyǵynan 15 jylǵa deıin aıyrylady. Zań jobalary birinshi oqylymda maquldandy.
Sonymen qatar, «Ońaltý jáne bankrottyq týraly» jáne oǵan ilespe zań jobalary birqatar ózgeristerimen Májiliske qaıtaryldy. Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýynsha, bankrottyq júıesin reformalaýǵa baılanysty ózgeristerdiń bir toptamasy tólemge qabiletsizdikti sheshý qaǵıdattaryn ózgertýge negizdeledi. Mınıstrdiń paıymynsha, qoldanystaǵy tártip birshama deńgeıde kásiporyndardy taratýǵa baǵyttalǵan jáne qarjylyq saýyqtyrý rásimderin qoldanýdy yntalandyrmaıdy, al bankrottyq júıeni reformalaý «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qarsy is-qımyl jasaý sharalarynyń biri bolyp tabylady. Búgingi tańda kóptegen boryshkerler bankrottyq rásimin jaýapkershilikten jáne kredıtorlar aldyndaǵy óz mindetterin oryndaýdan jaltarý ádisi retinde paıdalanýda. Zań jobasynda bankrottyq júıege kózqarastardy túbirimen ózgertý usynylyp otyr. Syrttaı baqylaýshydan ýaqytsha basqarýshy tulǵany engizýge kóshý qarastyrylypty. B.Sultanov búgingi syrttaı baqylaý rásimi tıimsiz ári boryshkerdiń tólemge qabilettiligin naqty sheshe almaıdy degendi de erekshe atap ketti. Sondyqtan da zań jobasymen osy rásim alynyp tastalady. Bul rette, boryshkerdiń jaýapkershiligi kúsheıtilgen.
Jáne de «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ekinshi oqylymda qoldaý tapty.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».