О́NEGELI ǴUMYR

Qarttary ornyqty, aýyzdarynan shyqqan sóziniń dámi bar, el ishin­degi teli men tentekti jón­ge sala alatyn jer­ler­de beıbastaqtyq degen bola bermeıdi. Osyndaı qarttarymyzdyń biregeıi Tóle bı aýdany arda­ger­ler keńesiniń tóraǵasy Ábdikárim Bektaevty izdep bardyq. Jurtqa ónege aıtý úshin óz ómiriń de ónegeli bolýy kerek qoı. Suh­ba­tymyz tarıh qoınaýyna ketken jyldardan bas­tal­ǵan. Búginde jetpis de­gen beleske aıaq basqan, ómirdiń ashy-tushysyn qatar kór­gen Ábekeń balalyq shaǵymyz aýyr kezeńderge dóp keldi ǵoı deıdi. “Bala jeti jasqa kelgenge deıin jerden taıaq jeıdi” deıdi halyq da­na­lyǵy. Osy jasynda asyl áke­sinen aıyrylyp, qos anasymen qa­lyp­ty. О́zinen jıyrma jas úl­ken aǵasy Ábdýáli – 1939 jyly Be­larýs jerinde áskerı boryshyn ótep, shekarada qyzmet atqaryp júr­gende nemis basqynshylarynyń joıqyn shabýylyn jalań keýde­si­men qarsy alǵan bozdaqtardyń biri. Dúnıe tóńkerilip, aspan jermen te­ńe­sip jatqan tusta qazaq soldaty­nyń súıeginiń qaı jerde qalǵanyn eshkim bilmeıdi. Dúnıede ananyń júreginen meıirimdi, jumsaq ne bar. Tasbala anasy 1986 jyly dú­nıeden ótkenge deıin Ábdeshim ke­le­di dep bıik qyrǵa kózin taldy­ra­dy eken. Ákesi Bektaı bes ýaqyt nama­zyn qaza qylmaıtyn taqýa kisi. El ishinde Bektaı sopy atanǵan aqsa­qal­dyń uzyn belbeýinde kúnige bir pátir nan oraýly júredi eken. El ishin­de qarip-qasir kóp. Meshitke bar­ǵanynda nanyn úzip, árqaısyna úlestirip beredi eken. Ábekeń áńgime aıtyp otyrǵanda kóz aldymyzǵa aýzynan Allasy tús­peıtin Bektaı sopy elestedi. Uzyn shapan kıgen, aqsary júzinde nur tunǵan aqsaqal bala-shaǵa­sy­nyń nesibesinen aıyryp, kemba­ǵal­darǵa nan úlestirip júr. It basyna irkit tógilgen bú­gin­gi­deı toqshylyq zamanda aqsaqal­darymyzdyń qaısysy jetim, jesirdiń mańdaıynan sıpap, qolyndaǵysyn bólisip júr?! Ábdikárimniń ákesi tórt aǵaı­yn­dy eken. Tórteýine tıesili bar mal 200-deı qoı, 15-20 iri qara. Tórt otbasyǵa bólse bar tirshiligi tórt tú­lik bolǵan qazaq úshin kóp mal emes. Orta sharýa. Alaıda, aǵaıyn­dy­lardyń tatý-tátti tirshiligi, aýyz­birligi sholaq belsendilerdiń keı­bireýine unamaǵan. Bar maldy Bektaı sopyǵa telip, baı-qulaq dep kámpeskege iliktirip jibergen. Bekeń qoparyla kóship, О́zbek­stan­ǵa ótkende bıliktegiler Jora­baı ini­sin ustap, 10 jylǵa Sibirge aıda­typ­ty. Mine, ótken zamannyń zulmaty. Eki sheshe, tórt ákpe orta­syn­daǵy jalǵyz ul qazaq mektebinen keıin Tashkenttegi aýyl sharýashy­ly­ǵy jáne sýlandyrý ınstıtýtyna túsýge qujat tapsyrady. Aýyl ba­la­sy ózbekshe hám oryssha bilmeıdi. – О́zbek ǵalymdary, oqytý­shylary bizdi musylman balasy dep ish tartady bilemin, ymdap sóılesip formýlany jazdyryp-aq synaqtan ótkizip jiberdi. Ábekeń osylaı deıdi. Instı­týttyń sońǵy kýrsynda Ýkraınada alty aı óndiristik praktıkada bolǵan. Ýkraındyqtar Qazaqstan jaıly eshteńe bilmeıdi eken, kazakpen shatystyrady. Kókórim jigit qatty namystanyp qaıtqan. Úlken áýletten qalǵan jalǵyz ul birinshi kýrsty bitirip elge kel­gende-aq úlkender ortaǵa alǵan. Úlken anań aýrý, baǵyp-qaǵatyn adam kerek. Ne úılen ne oqýyńdy tasta. Talaı balalarynan aıyry­lyp, aýzy kúıgen úlkender alda qan­daı kúnder bolady dep qaýip­tense kerek. “Keme qalǵan” aýylynyń qyzy Roza Jaılaýbekqyzyn aıttyrady. Roza apa qutty kelin bolady. Eki ana­ǵa qarap, azamatynyń ornyn joq­tatpaıdy. Jyl ótken soń qosh­qar­daı ul dúnıege keledi. Yrymal­dy uldyń esimin áke inisi Toǵyzbaı quranǵa qarap, Álimolda qoıady. Eki ana kelinin jýyndyryp baryp, balany emizýge bergen eken. Sol Álimolda bala, úlken ana­larynyń tárbıesimen ósken jigit búginde el basqarǵan azamattardyń biri – oblys ákiminiń orynbasary Álı Bektaev. Jolyn kútken analary, jary, quldyrańdaǵan qulyny bar eline jibereıik deıtin zaman emes, jas ma­man Ábdikárim endi ıgerilip jat­qan Myrzashólge komsomoldyq jol­damamen jiberiledi. О́zbek­stan­nyń memleket basqarǵan ıgi jaq­sy­larymen birge júrgen, úlken aýdan­nyń basshysy bolǵan Eńbek Eri qazaq Úkibaev Qynybekteı asyl azamattyń qý­ǵyn­daý kórip eli­ne oral­ǵan kezi eken. Jas mamandy jy­ly qabyldaıdy. Bil­genin úıretedi. Jaqsy tálimger bo­lady. 117-shi maq­­ta zaýytyna gıdrotehnık etip bekitedi. Shól dalany ıge­rýge Keńes Oda­ǵy­nan kóp adam tar­tylǵan. Sharýa­qor ózbek, tájikter kesimdi jalaqyǵa qanaǵattanbaı, baý-baqsha, kókónis ósiredi. Sýǵa qat ýaqyttarda kanal­dy jyryp, óziniń jerine sý salady. Sý máselesi aı­qaıǵa aınalǵanda gıdrotehnık osy máseleni kóteredi. Bas murap Úkibaev­tyń jaqyn aǵa­sy, bulaı bolýy múmkin emes dep betbaq­tyr­maıdy. Sol jı­na­lysta komıssııa shy­ǵarylady. Fakti­ler­diń oryn alǵany ras. Dırek­tor “Bek­taev ótirik aıtpaıdy” deıdi. Talaı daýda osy sózin qaıtalaıdy eken. Týǵan inisin­deı ardaq tutypty. 1967 jyly Leńgir aýdany ekige bólinip, búgingi Qazyǵurt aýdany óz aldyna shańyraq kótergende eline oralǵysy kelgen Ábdikárim Bek­taevty ázer jibergen. Myrzashólde jumys isteý, jaq­sy aǵalardyń qamqorlyǵyn kórý Ábekeń úshin jaqsy bolǵanymen, aǵaıyn arasyndaǵy kúńkil shy­dat­paǵan. “Bektaıdyń balasy kisikıik boldy. Oqyǵanyn qaıteıik, eki ana­syn, áıelin umytyp, syrtta júr”. Qańqý sóz aýyr tıdi. Lenın-Qazyǵurt aýdany Myr­zashól emes. Sýarmaly jeri az. Úl­ken aýdannan mol tájirıbe jınap qaıtqan mamanǵa aýyr tıgen joq. Úlken anasy ótinish aıtty. Jet­pis eki jasta edi. “О́lsem óligim úkimettiń úıinde emes, óz ótenimde shyqsyn. Úı sal”. Ábekeń 1967 jyly úı sala bastap, 1972 jyly bitirdi. Jaryqtyq anasy bir jyldan soń osy úıde dúnıeden ótken. Úlken aǵalardyń tálimin kórgen Ábdiká­rim Bektaevtyń ózi tálimgerge aı­naldy. Túrli qyzmet satylarynan ótti. Obkomda sektor meńgerýshisi bol­dy. Oblystyq aýyl sharýa­shy­ly­ǵy basqarmasy bastyǵynyń oryn­basary qyzmetinen 1983 jyly Leńgir aýdandyq atqarý komıteti­niń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy S.Tereshenkomen tize qosyp, ekonomıkalyq ósim jóninen artta kele jatqan aýdandy keýde qatarǵa kóterýge atsalysty. Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyl­dary aýdandyq máslıhat hat­shysyna saılandy. 2003 jyly zeınetkerlikke shyqty. Ár adamnyń osynaý ómirde ne izim qaldy, halqyma qylaýdaı bol­sa da paıdam tıdi me deıtin ýaqyty bolady. Búgingi ómiri jemisti mol berer kúreń kúzge uqsaıdy. Kúre jol qaldyrypty artynda. Sha­ńyra­ǵynan órbigen úsh ul, úsh qyz ınabatty, tárbıeli, el qurmetine bólenip júr. Uıymshyl. Nemere, shóbereleri jınalǵanda olar ata, ájelep moıyndaryna asylyp, betterinen súıgende jumaqtyń tórinde júrgendeı sezinedi. О́negeli ómir ıesi Ábdikárim Bek­taev búginde at ústinen túsken joq. Aýdandyq ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy retinde atqaratyn sharýasy shashetekten. Ákesi Bektaı oramalynyń shalǵaıyndaǵy túıgen nanyn qarip-qasirge úlestirip júr­se, odan týǵan ul demeýshiler taýyp, jetim-jesirdiń kóńilin bútindep, kóp ult turatyn aýdanda dostyq­tyń, birliktiń uıytqysy bolyp júredi. – Stýdent jyldary Ýkraınada óndiristik praktıkadan ótkenimde ondaǵylar Qazaqstannyń atyn estimegenin aıtyp namysyma tıgen edi, – deıdi Ábdikárim aqsaqal. – Búginde Ýkraına qaıda, Qazaq­stan qaıda. Bizdegi ekonomı­kalyq ósim segiz ese joǵary ol elden. Kóp ult jaılasa da tatýlyǵy baıandy, bir qoldyń salasyndaı uıysyp otyr. Eýropa qazaq bala­syna bılik aıt dep tórin usyndy. Munyń bári Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń arqasy. Dúnıe júzin bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzyp jibere jazdaǵan daǵdarys ta bizdiń elde jeńil ótti. Mem­lekettiń óz halqyna jasap jatqan jaqsylyqtaryn nantepki qylmaı, qadirin bilýimiz, ortaq iske atsa­lysqanymyz jón. Qazaqstandaı Otanymyzdyń berekesi tası bersin desek, eldi el qylatyn kasıetterden ajyramaı, Elbasymyzdyń syn­darly saıasatyn qoldaýymyz kerek. Men jastarǵa osyny aıtyp júrmin... Parasatty aqsaqal osylaı dep túıindeıdi. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdany.