L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan SYDYQOVPEN áńgime
– Erlan Báttashuly, bıylǵy Elbasy Joldaýynyń basty erekshelikterine toqtalyp ótseńiz.
– Elbasynyń ár jylǵy Joldaýy tarıhı qujat: qaısysyn alyp qarasańyz da, strategııalyq mańyzdylyǵy men belgili bir merzimde naqty mindetter men máselelerdiń sheshilýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn kóremiz. Bıylǵy Joldaý da osy turǵydan sıpattalǵan: halyq pen bılikti bir maqsat, bir múddege jumyldyryp otyr. Eldi ındýstrııalandyrý, jasyl energetıkaǵa kóshý, eńbek etý, tilimiz ben dinimizge berik bolý, eldiń tynyshtyǵyn saqtaý, kórshi eldermen tatýlyq qarym-qatynas jasaý, jas urpaqty babalar ósıetimen tárbıeleý, olarǵa tereń bilim berý, ǵylymdy damytý sııaqty ózge de mańyzdy mindetter qoıyldy. Memleket basshysy saralap bergen qundylyqtarymyzǵa qarańyzshy: Qazaqstannyń táýelsizdigi jáne Astanasy; qoǵamymyzdaǵy ulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim; zaıyrly qoǵam jáne joǵary rýhanııat; ındýstrııalandyrý men ınnovasııalarǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósim; Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy; tarıhtyń, mádenıet pen tildiń ortaqtyǵy; elimizdiń ulttyq qaýipsizdik jáne búkilálemdik, óńirlik máselelerdi sheshýge jahandyq turǵydan qatysýy. Elbasy: «Osy qundylyqtar arqasynda biz árdaıym jeńiske jettik, elimizdi nyǵaıttyq, uly jetistikterimizdi eseledik. Jańa Qazaqstandyq Patrıotızmniń ıdeıalyq negizi osy memleket quraýshy, jalpyulttyq qundylyqtarda jatyr», dep atap kórsetti.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan SYDYQOVPEN áńgime
– Erlan Báttashuly, bıylǵy Elbasy Joldaýynyń basty erekshelikterine toqtalyp ótseńiz.
– Elbasynyń ár jylǵy Joldaýy tarıhı qujat: qaısysyn alyp qarasańyz da, strategııalyq mańyzdylyǵy men belgili bir merzimde naqty mindetter men máselelerdiń sheshilýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn kóremiz. Bıylǵy Joldaý da osy turǵydan sıpattalǵan: halyq pen bılikti bir maqsat, bir múddege jumyldyryp otyr. Eldi ındýstrııalandyrý, jasyl energetıkaǵa kóshý, eńbek etý, tilimiz ben dinimizge berik bolý, eldiń tynyshtyǵyn saqtaý, kórshi eldermen tatýlyq qarym-qatynas jasaý, jas urpaqty babalar ósıetimen tárbıeleý, olarǵa tereń bilim berý, ǵylymdy damytý sııaqty ózge de mańyzdy mindetter qoıyldy. Memleket basshysy saralap bergen qundylyqtarymyzǵa qarańyzshy: Qazaqstannyń táýelsizdigi jáne Astanasy; qoǵamymyzdaǵy ulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim; zaıyrly qoǵam jáne joǵary rýhanııat; ındýstrııalandyrý men ınnovasııalarǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósim; Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy; tarıhtyń, mádenıet pen tildiń ortaqtyǵy; elimizdiń ulttyq qaýipsizdik jáne búkilálemdik, óńirlik máselelerdi sheshýge jahandyq turǵydan qatysýy. Elbasy: «Osy qundylyqtar arqasynda biz árdaıym jeńiske jettik, elimizdi nyǵaıttyq, uly jetistikterimizdi eseledik. Jańa Qazaqstandyq Patrıotızmniń ıdeıalyq negizi osy memleket quraýshy, jalpyulttyq qundylyqtarda jatyr», dep atap kórsetti.
– Ǵylym men bilim memlekettiń árkez nazarynda. Ásirese, ınnovasııany damytý, ǵylymmen ushtastyrý jaıy ózekti. Osy másele jóninde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde qandaı jumystar júrgizilip jatyr?
– Ekonomıkanyń ósimi jylyna 4 paıyzdan kem bolmaýy mindetteldi. Al eger ósim 5-6 paıyzdan joǵary bolsa, Strategııadaǵy kózdelgen maqsattarǵa merziminen buryn qol jetkizetinimiz atap kórsetildi. Sol sebepten Memleket basshysy osy Joldaýda sannan sapaǵa ótý máselesin erekshe atap ótti. Ozyq nanotehnologııalar men ınnovasııany, ǵylymı jetistikterdi barynsha keńinen paıdalanyp, barlyq salaǵa engizý, ekonomıkanyń tıimdiligin arttyrý máselesine basymdyq berildi.
Ǵalymdardy qýantatyn úlken jańalyq – Elbasynyń ǵylymǵa bólinetin qarjyny ishki jalpy ónimniń 3 paıyzyna jetkizý kerektigi jóninde aıtqany. Búginge deıin ǵylymǵa nebári 0,16 paıyz bólinip kelgen bolatyn. Al endi eseptep kórińiz, 20 esege kóbeıedi! Iаǵnı, bul degenińiz, otandyq ǵylymǵa ǵalamat serpin beretin faktor. Oǵan ázir turǵan ǵalymdarymyz, talantty jastarymyz jetkilikti: ártúrli ǵylymı ortalyqtarda, úlken ýnıversıtetterde otandyq ǵalymdardyń tamasha jobalary bar.
– О́kinishke qaraı, bul jobalardyń ındýstrııaǵa qaraı bet burýy, ónerkásipten oryn tabýy toqtap turǵan syńaıly ma, qalaı ózi...
– Bálkim, bul bizde buryn mundaı baǵytta qyzmet bolmaǵandyqtan shyǵar, múmkin alynǵan jańa jospar, jańa jobalardy óndiriske, ónerkásipke ushtastyrý máselesin memleket óz moınyna alyp kelgendikten bolar. Shyndyǵyna kelsek, endi ǵana úırenip jatyrmyz. Sondyqtan, biz ýnıversıtette «Start-up» jobasyn iske qosýdy bastadyq. Jas ǵalymdarǵa konkýrs jarııalandy. Olardyń jańalyqtarynan 15 jobany tańdap, qarjylandyrýdy óz moınymyzǵa aldyq. Bul maqsatqa ýnıversıtet tarapynan 1 mıllıon AQSh dollar qarjy jumsaý kózdelip otyr. Iаǵnı, ǵalym óziniń tapqan jańalyǵynyń bárin sol jerde shaǵyn óndiris retinde elge kórsetedi. Sodan keıin ınvestor keledi me, otandyq ónerkásip basshylary kelip satyp alady ma, paıdalana ma, onyń barlyǵy sol kezde sheshiledi.
Sońǵy jyldary ǵylymı-zertteý jobalarymyzdyń kóleminiń ósimi baıqalady. 2011 jyly ýnıversıtettiń bul salasyna 276 mln. teńge bólindi. Ǵylymymyzdy qarjylandyrý 2012 jyly – 1,1 mlrd. teńgege, al 2013 jyly – 1,6 mlrd. teńgege deıin ósti. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde negizgi 5 baǵyt boıynsha júzege asyrylyp jatqan 180 ǵylymı joba qarjylandyryldy. Olar energetıka, ónim men shıkizatty tereńdetip qaıta óńdeý, aqparattyq jáne telekommýnıkasııalyq tehnologııa, ómir, álemniń ǵylymı ıntellektýaldy áleýeti. Oǵan EUÝ-dyń 660 ǵalymy tartyldy.
Bul oraıda biz úshin eń basty baǵyt-baǵdar beretin «Nazarbaev Ýnıversıteti» bolsa, eki oqý orny arasynda qol qoıylǵan memorandým sheńberinde ǵalymdarymyz jyl saıyn biliktiligin arttyryp keledi.
– Respýblıkamyzdyń mańdaıaldy ýnıversıtetterin akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirý jospary tyńǵylyqty daıyndyqty qajet etedi. Bul zaman talaby desek te, osyǵan oraı jeke pikirińizdi bilgimiz keledi.
– Bul óte durys másele: bilim, ǵylym, qarjy, halyqaralyq jáne basqa qyzmetti júzege asyrýda joǵary oqý ornyna erkindik beriledi. Qaǵazbastylyq joıylady. Joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq, qarjylyq jáne basqarý qyzmetinde derbestik ustanymdary iske asyrylady. Negizine súıensek, elimizde 2015 jyldan bastap ulttyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetterine, 2016 jyly ulttyq joǵary oqý oryndaryna, 2018 jyldan bastap memlekettik joǵary oqý oryndaryna derbestik berilý josparlanǵan.
Joǵary oqý oryndary avtonomııasynyń jetildirilgen qaǵıdalary «Nazarbaev Ýnıversıteti» modeline negizdelgen: bilim berý, ǵylym, qarjy, halyqaralyq jáne ózge salalar da derbestikke ıe. Demek, Qazaqstannyń bilim berý men ǵylym júıesi halyqaralyq deńgeıge jetkiziledi.
Zertteýler nátıjesine súıensek, qazirgi kúni qazaqstandyq joǵary bilim berý júıesi ınstıtýsıonaldyq avtonomııanyń deńgeıi tómengi kórsetkishke ıe. Al mundaı kórsetkish halyqaralyq standarttar boıynsha ilgeri jyljýǵa kedergi keltiredi. Degenmen, joǵary oqý oryndaryn avtonomııaǵa kóshirýdiń boljamy men naqty júzege asyrylýy belgilengen sharttar oryndalǵan jaǵdaıda nátıje beredi. Bul oraıda, eń aldymen, uıymdastyrý máselesin sheshý kerek, sodan keıin qarjylyq jaǵdaıy mańyzdy. Mysaly, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge uzaqmerzimdi bıýdjettik qarjylandyrý qarastyrylyp, oǵan kelisimshart jasalýy tıis. Osy jaǵdaı túpkilikti sheshimin tapsa, meniń oıymsha, ýnıversıtet avtonomııasynyń qarjylyq deńgeıi kóteriledi. Mine, sol kezde bizdiń elden ataqty Nobel syılyǵynyń laýreattary shyǵyp, álemdik bilim berý keńistigi men ǵylym salasynda óz ornymyzdy oıyp turyp alatyn bolamyz.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti avtonomııaǵa alǵashqylardyń biri bolyp kóshedi. О́ıtkeni, ýnıversıtettiń bilim berý keńistiginde alatyn orny bar jáne ıntellektýaldyq, quqyqtyq, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy talapqa saı keledi: oqý ornymyz Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Altyn sapa» syılyǵynyń ıegeri. Eki jyl qatarynan táýelsiz Qazaqstan agenttiginiń bilim berý salasynda sapalyq kórsetkish boıynsha ulttyq reıtıngte birinshi orynda turmyz. «QS World University Ranking – Top Universities» atty halyqaralyq reıtıng agenttiginiń qorytyndysyna sáıkes álemniń 400 aldyńǵy qatarly JOO ishinde 303-oryn ıelendik. Bul álemniń 17 000 JOO arasyndaǵy básekede qol jetkizetin orny, ıaǵnı bul Qazaqstan men Ortalyq Azııany bylaı qoıǵanda, TMD elderi JOO-lary arasynda ozyq jetistik bolyp sanalady. Oǵan qol jetkizý úshin ýnıversıtet ujymy bir kisideı jumylyp, qyrýar eńbek etkenin aıtýǵa tıistimiz. Jalpy, bizdiń ýnıversıtet úshin ótken jyl tabysty boldy: tarıh fakýlteti, etnosaralyq jáne dinaralyq toleranttyq boıynsha IýNESKO kafedrasy, Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasy ashyldy.
– Baqylaý bolmaǵan jerde bosańsýdyń oryn alýy múmkin ǵoı, siz qalaı oılaısyz, erteńgi kúni bosańsý oryn alyp júrmeı me...
– Joq. Menińshe, jaýapkershilik eki ese artady. Máselen, ýnıversıtette korporatıvti basqarýdy engizý maqsatynda baqylaý keńesteri qurylǵan. Qazir qyzmet atqarýda. Keńes quramyna bilim salasyndaǵy ókiletti organ men jergilikti bılik ókilderi, áleýetti jumys berýshiler, bıznes qurylymdary men jastar uıymdarynyń ókilderi kirdi. Keńestiń negizgi mindeti joǵary oqý ornynyń strategııalyq damý baǵyty men josparyn jasap, júzege asyrý, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý men materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn damytýǵa yqpal etý. Sondyqtan, korporatıvtik basqarýdy engizý, baqylaý keńesterin qurý joǵary oqý oryndarynyń zaman talabyna saı damýyna oń yqpal etedi.
– Endigi áńgimeni bilim sapasyna qaraı bursaq...
– Bilimniń sapasyn kóterý úshin álemdik deńgeıdegi standartqa kóshýimiz kerek. Bolashaqta bilim ordalary «Nazarbaev Ýnıversıteti», «Nazarbaev ıntellektýaldyq mektebi» sııaqty bolýy tıis. Ondaǵy bilim beretinderdiń deni Qazaqstandaǵy eń bilikti ustazdar.
Qazirgi tańda Qazaqstannyń bilim berý júıesi tolyǵymen halyqaralyq standartqa kóshken. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Bolon úderisi erejeleriniń talaptaryna saı sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý úshin bilikti oqytýshy-professorlar quramynyń jınaqtalýyna erekshe kóńil bólinýde. Qazirgi tańda EUÝ-diń oqytýshylar quramy óte bilikti, tanymal tulǵalarmen tolyǵyp otyr.
Búgingi kúni Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti resmı deńgeıde álemniń 160 joǵary oqý oryndarymen baılanys ornatqan. Kúni búginge deıin ýnıversıtetimizge álemniń 45 memleketinen myńnan asa shetel mamandary kelip dáris oqydy. Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpendııasy arqyly 100 shaqty stýdentter sheteldik JOO-da bilim alyp, 300-den asa professor-oqytýshylar quramy ǵylymı taǵylymdamadan ótti.
Qazirgi kezeńde halyqaralyq deńgeıdegi básekege qabiletti joǵary oqý ornyna aınalý úshin ǵylymı-ınnovasııalyq damý baǵytyn alǵa qoıyp, ýnıversıtet ǵalymdary mańyzdy jańalyqtar ashýda. Búginde ýnıversıtette 13 fakýltet bar. Fakýltetter men kafedralardyń negizgi mindeti joǵary bilimdi mamandar daıarlaý, oqý úderisi men ǵylymdy biriktire otyryp, ǵylymı mektepter men ınnovasııalyq ınfraqurylymdardyń jumysyn jolǵa qoıý bolyp tabylady.
EUÝ professor-oqytýshylar quramy bilim berýdiń eń jańa tehnologııalaryn ıgerýine aıryqsha mańyz berip otyr. Bul rette qazirgi tańdaǵy qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryna úlgi bolyp otyrǵan «Nazarbaev Ýnıversıtetindegi» oqytýdyń jańa tehnologııasy men ınnovasııalyq jobalardyń ózindik úlgisinen úırenerimiz kóp. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń biliktiligin jetildirý, tájirıbe almasý, qazirgi zamanǵy ádistemeler men tehnologııalardy meńgerýde atalmysh oqý orny bizge baǵyt-baǵdar bolady degen senimdemiz.
Búginde bilim ordamyz jahan elderiniń joǵary oqý oryndarymen jasasqan yntymaqtastyq týraly kelisimshart aıasynda qyzmet aıasyn jyldan jylǵa keńeıtip keledi. Sonyń nátıjesinde Ph.D doktorlary men magıstrlar jáne stýdentterimiz sheteldik joǵary oqý oryndarynda mobıldik júıe boıynsha bilim alýǵa, professor-oqytýshylarymyz tájirıbe almasýǵa, birlesip ǵylymı-zertteý jobalaryn qurýǵa múmkindik alýda. Bul álemdegi sońǵy ǵylymı jetistikterdi Qazaqstan ǵylymyna engizip, ári qaraı birlesip qyzmet jasaýǵa jaǵdaı jasalyp otyr degen sóz.
– Ýnıversıtet damýynyń negizgi qaǵıdaty dep neni aıtar edińiz?
– Tálimgerlerimizdi joǵary sapaly bilimmen qamtamasyz etýdi, qoǵamnyń kókeıkesti suranysyna saı bilikti maman daıarlaýdy, ıntellektýaldy, otanshyl orta qalyptastyrýdy aıtýǵa bolady. Jyl saıyn EUÝ-ge mektep bitirýshi «Altyn belgi» ıegerleriniń basym kópshiligi oqýǵa túsedi. Bul jóninen jáne memlekettik bilim grantyn jeńip alǵan stýdentterimizdiń sany boıynsha biz Qazaqstanda birinshi oryndamyz.
Budan túıetin qorytyndy, EUÝ-da bilim sapasyn arttyrýdyń bir kilti sapaly talapkerlerdi oqýǵa qabyldaýmen baılanysty. Professor-oqytýshylar quramynyń tálimgerler men ata-analardyń joǵary talapqa saı suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda barynsha qulshynyspen qyzmet etý – bilim sapasyna oń yqpal etetin ekinshi bir tetik. Táýelsiz Qazaqstanda týǵan jas urpaqtyń bilimge degen mahabbatyn báseńdetip almas úshin álemniń kez kelgen túkpirine tereze ashyp, baılanys quryp, damyǵan elderdiń jastarymen terezesi teń túlekter ushyrýdy aldyna maqsat etip ustaǵan oqý ordamyz bir sát te qarqynyn baıaýlatpaq emes. Elimizdiń álemdik básekelestikte jeńiske jetýi úshin joǵary tehnologııalardy ıgergen, ınnovasııalyq jobalardy iske asyrýǵa qabiletti otanshyl da bilikti mamandar qajet. Budan bylaı bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda kórsetilgendeı, EUÝ stýdentteri ulttyq ýnıversıtet stýdentteri mártebesine saı memleket esebinen keminde bir semestr úzdik eýropalyq joǵary oqý oryndarynda bilimin jetildirýlerine múmkindik aldy. Árıne, ol úshin olardyń shet tilin jetik bilýi tıis. Taǵy bir atap ótýge turatyn jetistigimiz bilim ordamyzdyń stýdentteri men oqytýshylary «Bolashaq» stıpendııasy baıqaýyna da belsendi qatysyp keledi. Sonyń nátıjesinde sońǵy jyldary «Bolashaq» grantynyń eń kóp ıegerleri de – bizdiń oqý ornynan. Oqytýdyń jańa júıesine kóshý, halyqaralyq qarym-qatynasty nyǵaıtý, ozyq tehnologııany meńgerip, bilikti maman daıarlaýdy damytý – Elbasy Joldaýynyń negizgi ózegi bolsa, biz sol údeden shyǵý úshin bar qarym-qabiletimizben eńbek etýge daıarmyz. Al bilimdi urpaq – bolashaq kepili ekeni barshamyzǵa belgili.
– Elbasy Joldaýynda jas urpaqty babalar ósıetimen tárbıeleý máselesine de erekshe mańyz berildi. Bilim men tárbıe – egiz uǵym. Bul ekeýin birinen-birin bólip alyp qarastyrýǵa múldem bolmaıdy. Al adamgershilik negizderin qatań saqtaý úlken mádenıettilikke alyp baratyn jol ekeni álimsaqtan belgili. Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystaryńyz qalaı?
– EUÝ-de stýdentter tárbıeci durys jolǵa qoıylǵan. Jastardyń patrıottyq sezimderin, mádenı-estetıkalyq deńgeılerin arttyrýǵa arnalǵan is-sharalar jıi uıymdastyrylyp, taǵylymy mol keshter, el qadirlegen tulǵalarmen júzdesýler úzdiksiz ótkizilip turady. Bul rette ýnıversıtetimizde «Káýsar» mádenı-tanymdyq birlestigi tıimdi jumys istep keledi. Erkeǵalı Rahmadıev, Kákimbek Salyqov, Ilıa Jaqanov, Israıyl Saparbaı, Kópen Ámirbek sekildi ádebıet, mádenıet, óner qaıratkerlerimen ótken kezdesýler stýdentterimiz úshin rýhanı baılyq der edim. Jastar saıasaty ortalyǵy men onyń fakýltettegi bólimderiniń, stýdentterdiń «Senim» atty kásipodaq uıymynyń, alǵash bizdiń bilim ordamyzda ashylǵan «Altyn belgi» ıegerleri qaýymdastyǵynyń belsendiligin de atap ótken oryndy.
Memleket basshysy únemi aıtyp júrgendeı, jastarymyzdyń salamatty ómir saltyn ustanyp, shıraq ta shymyr bolyp qalyptasýyna barynsha múmkindik týdyrý bizdiń mindetimiz. Osy oraıda, «EUÝ Stýdenttik medısına ortalyǵy» jumysy kóńilge qýanysh uıalatady. Bir bilim ordasynyń janynan mundaı dárigerlik ortalyqtyń ashylýy TMD elderi boıynsha alǵashqy ekenin eskersek, onyń mán-mańyzy eselene túseri daýsyz. Bul emhana ýnıversıtet stýdentteri densaýlyǵynyń jaqsarýyna belgili deńgeıde oń áserin tıgizse, ýnıversıtetimizdiń «Stýdentter úıinen» jastarymyzǵa arnalǵan «Stýdenttik kınoteatr» da stýdentterdiń bos ýaqytyn qyzyqty ári mándi ótkizýge múmkindik berdi. Kınoteatr qoıylymdary tegin ekendigin eske salsaq, bul da stýdentterimizge úlken jeńildik ári estetıkalyq tárbıe alýlaryna ońtaıly jaǵdaı týǵyzý. Sonymen qatar, bıylǵy jyly jańa oqý-zerthanalyq ǵımarat, shaǵyn otbasylyq úı paıdalanýǵa berilse, bul baǵyttaǵy jumystar áli de júıeli jalǵasyn taba beretin bolady. Munyń bári de, árıne, Elbasy Joldaýy talabymen astasyp jatqany túsinikti. Alda atqarylatyn jumystar áli de aýqymdy ári mańyzdy. Sondyqtan biz Prezıdent Joldaýyna ár jyl saıyn irgeli baıyptama, eldik tııanaq retinde qarap, aldaǵy árbir isimizdi joǵary talap deńgeıine saı oryndaýǵa umtylyp kelemiz.
Elbasynyń oılaǵany – erkin eldiń erteńi. Bul qanatty qamqorlyqtyń qaıtarymy qomaqty bolýǵa tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Suhbattasqan
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
«Egemen Qazaqstan».