EKSPO-2017-de kezdeskenshe, áleýmet!

Tilin tapsań, tabıǵattan asqan jomart joq

Tabıǵat adamǵa emes, adam tabıǵatqa muqtaj. Aspan men jerdiń ortasynda beımaral ómir súrem deseń kúndi «kókelep», jeldi «jákelep», sýdy «ákelep» qyzmet etý kerek. Adamata men Haýana jaralǵaly beri solaı.

Tabıǵat-ananyń tilin tabý da ońaı emes. Ol ba­syn­ǵan­dy, tasyn­ǵandy, óktemsigendi qala-maı­dy. Ysy­rapty tipti jek kóredi. Biraq, «qarǵaıyn desem jal­­ǵyzym, qarǵamaıyn desem jalmaýyzym» degendeı, qoınaý-qolattaryndaǵy rızyǵyn adamzat bala­synan aıamaıdy. Aýasyn armansyz jutyp, sýyn rahattana iship, jemis-jıdegin tamsana jeý, mine, sol kónterli jerdiń kóńilin tabýdyń nátıjesi bolyp tabylady.

Tilin tapsań, tabıǵattan asqan jomart joq

Tabıǵat adamǵa emes, adam tabıǵatqa muqtaj. Aspan men jerdiń ortasynda beımaral ómir súrem deseń kúndi «kókelep», jeldi «jákelep», sýdy «ákelep» qyzmet etý kerek. Adamata men Haýana jaralǵaly beri solaı.

Tabıǵat-ananyń tilin tabý da ońaı emes. Ol ba­syn­ǵan­dy, tasyn­ǵandy, óktemsigendi qala-maı­dy. Ysy­rapty tipti jek kóredi. Biraq, «qarǵaıyn desem jal­­ǵyzym, qarǵamaıyn desem jalmaýyzym» degendeı, qoınaý-qolattaryndaǵy rızyǵyn adamzat bala­synan aıamaıdy. Aýasyn armansyz jutyp, sýyn rahattana iship, jemis-jıdegin tamsana jeý, mine, sol kónterli jerdiń kóńilin tabýdyń nátıjesi bolyp tabylady.

Sońǵy jyldary elimizde Kún, Jel jáne Sý áser­leri arqyly elektr qýatyn óndirý jumystaryna erek­she nazar aýdaryla bastady. Mamandar, «bul, birinshiden, qorshaǵan ortaǵa múlde zııansyz dese, ekinshiden, adamzat balasy úshin tabıǵat múm­kin­dikterin keńinen paıdalanýǵa jol ashylady» deıdi. Shynynda, jer betindegi tirshilik úshin jylýyn aıamaıtyn jomart kúnniń qýaty arqyly úıimizdi jylytyp, jaryqtandyryp, tipti, as pisirip degendeı, ony taǵy basqa sharýalarymyzǵa da ońtaıly paıdalanyp jatsaq, nesi aıyp? Jel qýatyn paıdalaný da solaı. Mysaly, keıbir aımaqtardyń qyrlary men jazyqtarynda jel qysy-jazy bir basylmaıdy.

Kún elektr stansasy

О́tken jyly Qordaı aýdanynda erekshe elektr stansasy iske qosyldy. Bul elimizdegi kún sáýlesinen qýat alatyn alǵashqy elektr beketi bolatyn. Aqyn Kenen atamyz dúnıege kelip, ómir súrgen óńirde júzege asqan bul jobanyń nysany Otar kentiniń mańaıynda ornalasqan. Onyń sebebi de bar. О́ıtkeni «Qazgıdromettiń» derekteri men dáıekteri kúnniń qýatyn paıdalaný úshin bul jerdiń aýa raıy óte-móte qolaıly ekenin aıtyp jáne ony rastap berip otyr.

Stansa qurylysy 2012 jyldyń mamyr aıynda bastalǵan. 2013 jyldyń qańtarynda onyń qýaty 504 kılovatqa jetetin alǵashqy kezeńi iske qosyldy. Ol 200-den astam úıdiń sharýashylyǵyn elektr qýatymen qamtýǵa jetedi.

– Stansa alǵashqy tekserýden ótkennen keıin me­jeli 7 megavatqa kóshemiz. Jalpy, oblys turǵyn­da­ry elektr qýatyn qaýipsiz jolmen, ıaǵnı qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeı-aq óndirýge bolatynynyń kýási bolyp otyr, – degen sol kezde eldegi erekshe jobalardyń biri sanalatyn nysan qurylysyna qarjy salyp, onyń jumysyn da óz qoldaryna alǵan «QazEkoVatt» JShS-niń dırektory Sársen Kókebaev.

Bizdiń budan basqa da surap bilgenimiz, «QazEkoVatt» JShS qosymsha qarjy kózderin tartý úshin «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál aýqat qory» AQ-tyń enshiles ká­siporny «Samuryq-Energomen» isker­lik baılanys ornatypty. Sóıtip, stansanyń birinshi kezeginiń qu­rylysy úshin 200 mıllıon teńge jaratqan. Qordaı aýdanynda elimizdegi alǵashqy kún elektr stansasy, mine, osy qarjylyq qoldaýdan keıin jumys isteı bastaǵan.

Otar kún elektr stansasynyń qurylysyn salý barysynda aýdannyń 80 adamy jumysqa tartylǵanyn da aıta ketý kerek. Al búginde iske qosylǵan nysanda 6 operator jumys isteıdi. Olar óńir úshin ınno­vasııalyq beıtanys tehnologııa men onyń tetikteriniń tilin bilip, meńgerý úshin aldyn ala arnaıy oqýdan ótken. Al stansa tolyq qýatynda jumys istegen kezde mundaı operatorlardyń sany 60 mamanǵa deıin jetpek.

Elimizdiń bas qalasy Astanada 2017 jyly ótetin EKSPO-nyń taqyryby «Bolashaqtyń energııasy» dep atalýy bekerden-beker emes. Ǵasyrlar almasyp, zaman jańarǵan saıyn adamzat balasy ózderine qajetti qýat kózderiniń jańa túrlerin ıgere bastaıdy. Otar kentiniń atymen atalǵan alǵashqy kún elektr stansa­synyń dúnıege kelýinde de osy sebeptiń, Eýropadan esken jahandyq jańashyldyqtyń jyly lebi bar.

Buryn kún elektr stansasyn kórmegen, biraq onyń qu­ry­ly­symen jaqynyraq ta­nys­qysy kelgen adam eń aldymen, arnaıy bólingen jerge 51 qondyrǵy ornatylǵanyn kóredi. Olardyń árqaısysynda 235 vatt elektr qýatyn óndire alatyn 42 panel bar. Al biz sóz etip otyrǵan kún elektr stansasy barlyǵy 2142 panelden turady. Qýat alý mehanızmi de qara­paıym. Kvarstyq modýlder kún qýatyn turaqty elektr qýatyna, al qosymsha quraldar ony úsh fazaly elektr togyna aınaldyrady. Bul tok odan keıin transformatorǵa ótip, ári qaraı aýmaqtyq elektr júıesine, ıaǵnı tutynýshylarǵa jetkiziledi.

О́ńirde kún qýatyn paıdalaný bir ǵana jobamen shekte­lip qalmaıdy. «Fonroche Energie SAS» fran­sýz kompanııasy aldaǵy ýaqytta qýaty 24 MVt quraıtyn kún elektr stan­sa­synyń qurylysyn basta­maq bolyp, qomaqty qarjy salyp otyr. Ol nysan Jambyl aýda­nyn­daǵy Aısha bıbi aýyly mańyna ornalastyrylmaq. Bul úshin 150 gektar jer bólinip, kún elektr stan­sasynyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdemesi daıyndaldy. Sonymen qatar, aldaǵy ýaqytta Lýgovoı beketiniń te­ristiginen de kún energııasyn paıdalanatyn batareıaly stan­sanyń sulbasy kórinip qalsa, tańǵalmańyzdar. Qýattylyǵy 50 mgvt bolatyn ol joba da ýaqyt talabynan týyndap otyr.

Jel elektr stansasy

Qordaı taýlarynyń qoı­naý­lary men qolattary­nyń ústinde Muzbel degen jazyq bar. Jazda qońyr salqyny, qysta yzǵary basylmaıtyn osy beldiń jelin jumysqa jegemiz degen kásipkerler de tabyldy.

Sóıtip, Muzbeldiń ońtústik shyǵysynan elimiz­de­gi alǵashqy Qordaı jel elektr stansasynyń bi­rin­shi kezegi paıdalanýǵa berildi. Onyń  qýaty 1500 kVt-ni qurady. Sala mamandarynyń aıtýynsha, Qor­daı JES memleketimizdegi jel elektr qýaty jo­basynyń alǵashqy qarlyǵashy bolyp tabylady. Son­daı-aq, bul joba jel qýatyn paıdalaný arqyly elektr qýatyn óndiretin alǵashqy ónerkásip nysany ekenin aıta ketken jón. Jobanyń ınvestory «Izen-Sý» kompanııasy bolyp tabylady. Al qurylystyń quny 370 mıllıon teńgeni quraǵan. Onda 40-qa jýyq jumys orny bar. Qordaı JES ázirge 500 úıdi elektr energııasymen qamtamasyz ete alady.

Qordaı asýyndaǵy jel stansasy – balamaly elektr qýatynyń otandyq bastamasynyń alǵashqy nusqasy. Jambyl óńiriniń ǵana emes, búkil elimizdiń maqta­ny­shy­na aınalǵan Qordaı JES-niń birin­shi kezegin paıdalanýdyń prak­tıkalyq kórsetkishteri negi­zinde «Izen-Sý» JShS basshy­lyǵy keleshekte stansa qýat­ty­lyǵyn 10 MVt-ǵa deıin arttyrýdy josparlap otyrǵandaryn aıtady. Qazir onda stansanyń ekinshi kezeginiń qurylys jumystary bastalyp ketti.

Bul qýat óndirýshi nysannyń bir artyqshylyǵy onyń jumysyna kóp shyǵyn ketpeıdi, óıt­keni stansa jel ekpinimen ju­mys isteıdi jáne nebári 10 adam ǵana qyzmet etedi. Sonymen birge, «Vista International» JShS jalpy qýaty 21 MVt bolatyn taǵy bir Qordaı jel elektr stansasynyń 4 MVt quraıtyn alǵashqy kezeginiń qurylysyn qolǵa alǵan.

Elimizdegi balamaly energııa kóz­deriniń damýyn qol­daý, son­daı-aq, jaǵymdy ınves­tı­sııa­lyq ahýaldy qalyptastyrý maqsatyndaǵy jumystar odan ári jalǵasýda. Sonyń nátıjesinde, «Central Asia Green Power» kompanııasy 2014-2015 jyldar aralyǵynda Sarysý aýdanyndaǵy Jańatas qalasynyń mańynan qýaty 100 MVt bolatyn jáne bir jel elektr stansasynyń qurylysyn bastamaq. EKSPO-2017-niń «Bolashaqtyń energııa­sy» degen ataýmen úndes taǵy bir jobany «FonrocheEnergie» fransýz kompanııasy da qolǵa alyp, Jambyl aýdany aýmaǵynan qýattylyǵy 24 MVt quraıtyn jel elektr beketiniń qurylysyn bastamaq. Jobanyń quny 80 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy.

Úkimet bekitken strategııalyq damý josparyna sáıkes, balamaly energııa kózderiniń úlesi 2015 jylǵa qaraı 1,5 paıyzǵa, al 2020 jyly 3 paıyzǵa jetýi tıis. Al 2015 jylǵa qaraı Qazaqstanda bes birdeı jel energııasy ortalyǵy qurylmaq. Osy jetistiktiń ar­qa­synda jel energııasynyń úlesi sol kezde 1 paıyzǵa jetse, 2030 jylǵa deıin bul kórsetkish 4 paıyzǵa kóteriledi degen boljam bar. «Qazaqstan – jel energııasy naryǵyn damytý bastamasy» atty jobanyń aıasynda búginge deıin ókpek jeli bar 15 aımaqqa zertteý júrgizilgen eken. Sonyń nátıjesi negizinde, mamandar óz tujyrymdaryn jasaǵan. Mysaly, ol úshin Ońtústik Qa­zaqstan, Almaty, Jambyl, Kas­pıı boıy men Aqmola oblysy, sondaı-aq, Astana da jel energııasyn óndirýge óte qolaıly dep tabyldy.

Al 2015 jylǵa deıin Jam­byl oblysynda «jasyl» stansa­lardyń kóptep iske qosylýy ná­tı­jesinde, jıyntyq qýattylyǵy 195 megavatt elektr qýaty óndiriletin bolady dep josparlanýda.

Sý elektr stansasy

Al sý elektr stansasyna kelsek, munyń qýaty­nyń «qory» kún men jeldiki sııaqty sheksiz emes, ózender tartylyp, sý taýsylyp qalýy bek múmkin. Sondyqtan, sý elektr stansalaryna baılanys­ty týyndaıtyn mundaı mándi má­se­leni mamandar enshisine qal­dy­ra otyryp, eldegi sý elektr stan­sa­laryn salýǵa qatys­ty atqa­ry­lyp jatqan ıgi isterge toqta­laıyq.

Shý aýdanynda balyǵy taıdaı týlaǵan Tasótkel sý qoımasy bar. Ol buryn, negizinen, aımaqtyń egis alqaptaryn sýǵarýǵa paıdalanylatyn. Endi ol eldiń qajeti úshin elektr qýatyn da bere bas­taıtyn bolady. Qurylysynyń sońǵy «núktesi» ótken jyldyń ma­myr aıynda qoıylyp, óz tuty­ný­shylaryna alǵashqy elektr qýatyn bere bastaǵan stansanyń nysany joba ıelerine 1 mıllıard 350 mıllıon teńgege túsipti.

Tasótkel sý elektr stan­sa­synyń ashylýy aı­maq­taǵy «jasyl ekono­mıkany» damytýǵa ba­ǵyttalǵan nyq qadam boldy. In­ves­tısııalyq kompanııa mamandarynyń zert­teýinshe, bul jobanyń ar­tyqshylyǵy – qys mez­gilinde sýdyń ekpini artady jáne osy ýaqytta turǵyndardyń elektr qýatyna degen suranysy da joǵarylaıdy. Al Tasótkel – oblystaǵy sý qory mol bógen­derdiń biri. Aldyn ala jasalynǵan josparǵa sáıkes, bıyl Tasótkel sý qoımasyna 500 mıllıon tekshe metr sý toltyrylmaqshy. Alaı­da, mamandar sý elektr stansasynyń ju­mysyn tolyqqandy júzege asyrý úshin bul sý azdyq etetinin alǵa tartyp otyr. Sondyqtan, sýdyń qýattylyǵyn arttyratyn jańa qondyrǵy ornatylǵan. Elektrondy jáne spýtnıktik júıege negizdelgen quraldyń kóme­gimen nysannyń jumysyn jer sharynyń kez kelgen núkte­sinen retteýge bolady. Inves­torlar aımaqtan osyndaı taǵy 2 nysan jáne  jel men kúnnen qýat alatyn elektr stansalaryn da iske qosýdy maqsat etýde. Olardyń bul oılary júzege asyp jatsa, bolashaqta Shý óńirinde 30-40 MVt elektr qýaty óndiriletin bolady.

Degenmen, bir másele bar. Ol – ınvestorlardyń tapshylyǵy. Jalpy, álemdik ekonomıkada óndiriske ınvestısııa tartýdyń kóptegen joldary bar. Solardyń biri – joba bolashaǵynyń nátı­jeli bolatynyna ınvestısııa ıesiniń kózin jetkizý. Sonymen birge, óndiris pen tabystyń tu­raqtylyǵyn qamtamasyz etý. Oblystyń ekonomıkalyq da­mý dınamıkasy bul turǵyda kóńil­ge medeý. О́ńirde iske qosy­lyp jatqan ındýs­trııalyq-ın­novasııalyq jobalarǵa qarjy quıǵan ınvestorlardyń da osyndaı kórsetkishterge arqa súıep kelgeni belgili. О́ńirge ınves­tısııa tartýdyń budan basqa da jaqsy­lyq­tary bar. Ol – el ishinde tirshilik paıda bolyp, jumyssyz júrgen adamdardyń eki qolyna bir kúrek tabylyp, eńbek ete bastaýy. Tasótkel sý elektr stansasynyń qurylys jumysyna da shamamen 110 adam qatysypty. Al endi, mine, stansa paıdalanýǵa berilgennen keıin 30 adam turaqty jumys istep jatyr.

Álem elderi, onyń ishinde qazaqstandyqtar, elektr qýaty­nyń tapshylyǵyn aıqyn sezine basta­ǵan tusta jańa qýat kózin izdeýge talpyný, ınvestısııa tartý óte jaqsy úrdis, óte saýatty strategııalyq qadam. Oblysta 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda qýattylyǵy 1,5 MVt Merki sý elektr stansasy paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Reseı ınves­torlary endi qýattylyǵy 19,8 MVt Merki GES-iniń kaskady boıynsha qurylys jumystaryn bastamaq.

О́tken jyly Turar Rysqulov aýdanynda qýat­ty­lyǵy 2,1 MVt Qaraqystaq sý elektr stansasy paıdalanýǵa berildi. Aýdannyń Kamenka aýy­lyn­daǵy qýaty 2,3 megavatty quraıtyn Qaraqys­taq sý elektr stansasynyń iske qosylýy da óńir úshin úlken jetistik boldy. Sonymen qatar, T. Rysqulov aýdanynyń Qaraqystaq aýylyndaǵy qýaty 2,3 MVt-ny quraıtyn Qaraqystaq sý elektr stansasy jobasynyń ınvestory – «EnergoStroıProekt» JShS. Kásipker Nurdos Qaldybalın basshylyq etetin bul sý elektr stansasynda 12 adam ju­mys isteıdi. Jobaǵa 1 mıllıard 28 mıllıon teńge jumsalypty. Atalmysh stansa tolyq qýatynda jumys istese, aldaǵy kúnde aýdan­nyń 25 paıyzyn elektr qýa­ty­men qamtamasyz etetin bolady.

Qaraqystaq sý elektr stansasy oblystaǵy ener­gııa­nyń qaı­ta­lama kózderin paıdalana otyryp ju­mys isteýge baǵyttalǵan kezekti nysandardyń biri. Budan bólek, 2012 jyldan 2016 jylǵa deıingi ara­lyqta oblysta jalpy qýaty 57 MVt 10 sý elektr stansasynyń qurylysy josparlanyp otyrǵanyn aıtqymyz keledi.

«Jasyl» tehnologııamen bolashaqqa

EKSPO-2017 Qazaqstan úshin ekonomıkalyq damý bet­bu­ry­synyń qaryshty qadamyna aınalmaq. Kórme taqyryby retinde energııanyń balama­ly kózderi men «jasyl ekono­mı­kanyń» alynýy da osy sózimizdiń aıǵaǵy. Elbasy atap ótkendeı, bolashaqta búkil álem «jasyl» tehnologııamen alǵa jyljıtyn bolady.

Al «jasyl ekonomıka» eli­mizdegi ınnovasııalyq ekonomıkany damytýdyń asa mańyzdy katalızatory­na aınala bastady desek artyq aıtqandyq emes. Balamaly elektr qýatynyń ár kılovaty álemdik tá­­jirıbede 54 teńgeden assa, búginde Jam­byl ob­ly­syndaǵy tarıf 1 kVt úshin 34 teńgeni quraı­dy. Ba­ǵa­nyń bulaı arzan bolýy memlekettik baǵ­dar­lamanyń ná­tıjesinde iske asyp otyr. Iаǵnı, tabysqa salynatyn salyqqa – 10 jyl, jer men múlikke 5 jyl moratorıı jarııalanyp, nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemege sýbsıdııa bólý, kommýnıkasııa­lar men ınfraqurylymdar qurylysyn tegin júrgizýdiń baǵaǵa tıimdi áseri mol. Balamaly qýat kózderin paıdalanyp, kádege asyrý osyndaı jetistikke qol jet­kizip qana qoımaıdy, sonymen qatar parnıktik gaz­dar men ón­diris qaldyqtaryna qarsy qabyl­danǵan ha­lyqaralyq Kıoto hatta­masynyń sharttaryn oryndaý jolyndaǵy qadam deýge de bo­lady. Oblys ákimi Kárim Kóki­rekbaevtyń aıtýynsha, energııa óndirýdiń mundaı kózderi ýaqyt óte kele aımaqtaǵy elektr tap­shylyǵynyń 40 paıyzyn jabady.

Qoryta aıtqanda, Kún, Jel jáne Sý qýatyn paıdalanýǵa kóshýdiń qazaqstandyq jańa dáýiri bastaldy degimiz keledi. EKSPO-2017-de kezdeskenshe, áleýmet!

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.