Prezıdentimizdiń bıylǵy Joldaýy álemdik, aımaqtyq jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń ýshyqqan sátimen tuspa-tus kelip otyr. Byltyrdan beri pandemııaǵa ulasqan koronavırýs indeti túrli shtamǵa mýtasııalanyp, tolqyn-tolqynymen órship, álemdik ekonomıkalyq daǵdarysty tereńdete túsýde. Jahandyq jylyný, klımattyń ózgerýi, qýańshylyq pen orman órti sııaqty stıhııalyq tabıǵı apattar da jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyr. «Jut jeti aǵaıyndy» degen osy shyǵar.
Onyń ústine Aýǵanstannan AQSh áskeri men batystyq antıterrorıstik koalısııa kúshteriniń shyǵarylýy, talıbandardyń (Qazaqstanda tyıym salynǵan) aýǵan jeri men memlekettik bıligin basyp alýy saldarynan halyqaralyq deńgeıdegi taǵy bir daǵdarys oshaǵy paıda boldy. Bul óz kezeginde Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqtylyqty buzý yqtımaldylyǵy bar ekstremızm men terrorızmniń, esirtki men qarý-jaraqtyń taralýy, bosqyndardyń kóbeıýi sııaqty qaýip-qaterlerdi týyndatyp otyr.
Prezıdentimiz el halqyna arnaǵan jańa Joldaýynda koronavırýs pandemııasymen kúresý jáne ony eńsergennen keıingi kezeńdegi ulttyq ekonomıkany jandandyrý máselesine erekshe toqtaldy. Ásirese sońǵy kezderi halyqty ábden qajytqan qymbatshylyqtyń tyıylmaýy men oǵan áser etip otyrǵan faktorlardy atap kórsetip, Úkimet pen Ulttyq bankke ınflıasııany qalypty deńgeıden asyrmaý týraly tapsyrma berdi.
Shynynda, Memleket basshysy atap aıtqandaı, elimizdegi ınflıasııaǵa arqaý bolyp otyrǵan sebepterdiń ishinde:
- el ekonomıkasynyń shıkizattyq baǵyttan aryla almaýy, ekonomıkany dıversıfıkasııalaýdyń álsiz júrýi;
- erkin básekelestiktiń bolmaýy, ekonomıkanyń mańyzdy salalaryn monopolııalardyń jaýlap alýy;
- taýar óndirýshi men tutynýshynyń arasynda ońaı paıda tabýdy kózdeıtin alypsatarlar men deldaldardyń kóbeıip ketýi;
- aýylsharýashylyq ónimderin shyǵarý men tereńdetip óndirýdiń toqyraýy;
- bankterdiń aýyl sharýashylyǵy men taýar óndirisin nesıeleýge qulyqsyz bolýy, kerisinshe, shetelden ákelingen ımporttyq taýarlardy satyp alýǵa arnalǵan tutynýshylyq nesıe berýdiń qaryshtap damýy;
- halyq tutynatyn taýarlardyń jappaı shetelderden ımporttalýy;
- jalpy agroónerkásip kesheni, jeńil jáne azyq-túlik ónerkásibi salalarynyń quldyrap, zaman talabynan artta qalýy sııaqty sheshimi tabylmaı kele jatqan problemalar kóp.
Bul problemalar koronadaǵdarys jaǵdaıynda odan saıyn asqynyp, halyqtyń ál-aýqaty men satyp alý qabiletin tómendetip, memlekettiń júzege asyryp jatqan áleýmettik saıasatynyń tıimdiligin kemitip jatyr.
Inflıasııa – naryqtaǵy taýardan aınalystaǵy aqsha kóleminiń eselep artyq bolýynan týyndaıtyn qubylys. Taýar jetispeı, defısıt týyndap, suranys kólemi usynystan artqan saıyn qymbatshylyq kúsheıe beretini de naryqtyń qatal zańy. Sondyqtan «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» damytpaıynsha, halyq tutynatyn taýarlar men azyq-túliktiń basym bóligin ózimiz óndirmeıinshe qymbatshylyqtan kóz ashpaıtynymyz anyq bolyp tur. Iаǵnı ınflıasııany aýyzdyqtaý óte aýqymdy, keshendi másele. Bul keıbir ákimder sııaqty bazar aralap, satýshylarǵa baǵany kótermeý týraly nusqaý berýmen sheshilmeıdi. Ondaı kózboıaýshylyq áreketten óz-ózimizdi aldaǵannan basqa eshbir paıda joq. Máseleniń sheshimi – ekonomıkany ártaraptandyrýda, onyń shynaıy salalaryn damytýda, otandyq taýar óndirisin jolǵa qoıýda, monopolıster men deldaldardy shektep, erkin kásipkerlik pen básekelestikti jandandyrýda.
Jer kólemi boıynsha álemdegi alǵashqy ondyqqa kiretin Qazaqstan úshin aýyl sharýashylyǵyn durys jolǵa qoıý, agroónerkásip keshenin damytý – ózekti máselelerdiń biri. Bul máselege Joldaýda erekshe kóńil bólingen. Aýyl sharýashylyǵyn zaman talabyna saı ozyq tehnologııalarmen jabdyqtaý, jer resýrstaryn utymdy qoldaný men sý resýrstaryn únemdep paıdalaný arqyly bitik ónim alý, ekologııalyq taza azyq-túlik óndirýshi el retinde tanylý Qazaqstanda qordalanǵan kóp máseleni sheshýge arqaý bolary sózsiz. Bul azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ınflıasııany aýyzdyqtaý, aýyldyq jerlerdi jandandyrý, jumyssyzdyqpen kúres, shaǵyn kásipkerlikti damytý, aýyldan qalaǵa qaraı jóńkilgen josyqsyz ýrbandalýdy retteý, iri qalalarǵa túsetin áleýmettik-ekonomıkalyq kerneýdi azaıtý sııaqty tolyp jatqan máselelerdi sheshýdiń joly.
Prezıdent óz Joldaýynda osyndaı kóptegen ózekti máselege erekshe nazar aýdaryp, koronadaǵdarystan qaljyraǵan ulttyq ekonomıkany qalpyna keltirýdiń sara jolyn usynyp otyr. Endigi másele – osy jaýapty mindetti el bolyp jumyla júzege asyrý.
Seıilbek MUSATAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Saıasattaný jáne saıası tehnologııalar kafedrasynyń professory, saıası ǵylymdar doktory