Halyq pen bılik arasy jaqyndaı túsýge tıis

Alǵashqyda óńir ákimderi jappaı áleýmettik jeliler arqyly kórinip, eldiń usynystaryna nazar aýdaryp, kóp aldyna shyǵyp, jurtshylyqtyń únine qulaq asa bastaǵandaı boldy. Sonda bir baıqaǵanymyz, keı basshylar tipti kompıýterdi qalaı paıdalanýdy da bilmeıtin, onymen jumys istep kórmegen bolyp shyqty. Kópshiligi jalma-jan jantalasyp, kompıýterde jazýdy biletin kómekshiler tarta bastady. Solarǵa aıtyp birdeńe jazdyryp, áıteýir áleýmettik jeliden kórinýge tyrysty.

Memleket basshysy óz Jol­daýynda: «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» basty qaǵıdaty – memlekettik apparat azamattar múddesi úshin jumys isteýge tıis. Bul birinshi kezekte jergilikti bılikke qarata aıtylyp otyr.

Turǵyndarmen tikeleı qarym-qatynas jasap, olardyń problemalaryn shuǵyl sheshýmen dál osy ákimdikter aınalysady. Biraq árdaıym osylaı bolyp jatqan joq. Joǵary basshylyqtyń óńir­ler­de qabyldanǵan sheshim­derdi túzetýine, tipti keıde solardyń ornyna sheshim qabyldaýyna týra keledi.

Túrli deńgeıdegi ákimderdiń batyl ári derbes qadam jasaý­ǵa qabileti jetpeı jatady. Olar or­talyqqa jaltaqtap ju­my­s is­teıdi. Bul, negizinen, ákim­der­diń halyq aldyndaǵy qazir­gi jaýap­tylyq deńgeıi jetkilik­siz­digine baılanysty ekenin moıyndaǵan jón. Olardyń qyzmetine baǵa bergende óńir turǵyndarynyń pikiri eskerile bermeıdi. Sondyqtan barlyq deńgeıdegi ákimderdiń ju­­mysyn baǵalaý tásilin ońtaı­lan­dyrý kerek», dep qadap aıtty.

Al qazirgi jaǵdaı qalaı? Kóp ákim basqa álemde júrgendeı. Keı­biri tipti aýyl-aımaqpen, ha­lyqpen múlde aralaspaıdy. Ár tusta ashýlanǵan, ashynǵan jurt­shylyq kóshege shyǵyp, «belsheden batpaqqa batyp otyrmyz, oqýshylarymyz mektepke bara almaıdy, sabaq bastalyp ketkende ǵana mektepte jóndeý jumystary jańa bastalady, joldyń sıqy bolsa mynaý, aptalap, aılap, ja­ryq­syz kúneltýdemiz, qu­byr tar­tylǵanymen, sý joq, balalarymyz myna indet órshigen zamanda kompıýtersiz, ınternetsiz qalaı oqıdy?» dep narazylyqtaryn bil­dirip jatady. Mine, kúz kel­di. Birqatar óńirde egistik al­qap­taryna sý jetpeı, bári qurǵap, qýrap ketti. Batys óńirlerde qur­ǵaq­shylyqtan jemshóp bolmaı, mal ólimi kóbeıgeni málim. Aǵyn sý­dy saýdaǵa salǵandar bil­­gen­de­rin isteýde. Mysaly, Sary­aǵash aýdanynda júzdegen sharýa qo­­jalyǵynyń kókónis­teri, baý-baq­sha ónimderi sý bolmaı kúıip ket­ken. Qoldaǵy mal ja­ıy­lym joq­tyq­tan yńyrshaǵy shy­ǵyp, qorada qa­maýly tur. Jambyl ob­ly­synda bir pysyqaı 80 gektar jer­di aı­nal­dyra qorshap, tereń aryq qaz­dyryp tastaǵan. Oǵan eldiń maly qulap ólip jatyr. Al kásip­­ker­sy­maqtar sýdy, jerdi álde­­qashan jeke­shelendirip alǵan. Esh­kimdi jolatpaıdy. Aýyl jurty jer úshin jaǵa jyrtysýda. Endi bir jerde – Almatynyń irge­sinde taǵy bir pysyqaı aýyl hal­­qy­na tıesili elektr transfor­ma­toryn zańsyz ıelenip, jeke­she­len­dirip alǵan. Turǵyndar jıi ja­ryq­syz qalady. Mańaıdaǵy sý mu­narasy da sonyń ıeliginde. So­nyń kesirinen jurt sýǵa jarymaı, qymbat baǵaǵa satyp alýǵa máj­búr. Sol mańaıda aldymen kózge tú­setinder – buqaralyq aq­parat qu­ral­darynyń ókilderi. Al aýyl­dyń, aýdannyń basshylary, tıis­ti salanyń mamandary múl­dem kó­rinbeıdi. Jergilikti bı­­lik ókil­deri bolsa, sharasyz. Naryq zańy boıynsha, jekesheniń múl­ki­ne quzyreti júrmeıdi. Osy­laı­­sha, bılik pen halyq arasy al­­shaq­­taı túsken. Osynyń bári túp­­tep kelgende, «jabaıy jeke­she­len­­di­rý­diń» teris saldary. Áı­teýir, soń­y jaqsy bolsyn. Jol­daý­da ber­il­gen Prezıdent tap­syr­­ma­synan soń osyndaı ózekti máseleler túıini oń sheshi­ler dep úmittenemiz.

Jalpy, kez kelgen bılik óki­line halyqpen keri baılanys ja­saý óte qajet. Árbir memle­ke­t­tik qyzmetshi áleýmettik je­li arqyly jaǵdaıdy bilip, jurt­pen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa tıis. Túıtkildi máseleni kúnbe-kún anyqtap, der kezinde shara qoldanyp, jaǵdaıdy asqyn­dyr­maı sheship otyrsa, qanekı. Jurt­shylyq arasynda bılikten túńilgen, senimine selkeý túsken adam­dar barshylyq. Qoǵam piki­rine ákimder qulaq aspaıdy degen sóz jeldeı esedi. Mine, osyǵan oraı Memleket basshysy: «Úkimet pen ákimder О́ńirlerdi damytý josparlaryn bekitilgen jalpyulttyq mindetterge sáıkes jańartýy qajet», dep qadaı aıtty óz Joldaýynda.

Qazir – ınternet zamany, demek jurtshylyqpen onlaın arqyly da baılanysyp, «Ákim saǵatyn» ótkizýge múmkindik bar. Bul rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń ózi úlgi bola bildi. Áleýmettik jeli­de belsendilik tanytyp, tip­ti qat-qabat sharýadan bosaı qal­ǵan túnniń bir ýaǵynda keıbir máselege óz pikirin bildirip, oıyn jazyp, tapsyrma berip jatady.

О́ńirlerdegi joldar sapasyz, óndiris turalap qalǵan, aýyl sha­rýashylyǵynda másele kóp. Toqyma óndirisi otyz jylǵa art­­ta qaldy, sonyń saldarynan kıim qym­bat­tady. О́nimniń kóbi – shetel­diń buıymdary. Ozyq, jańa tehnologııalar qaıda? Soǵan la­ıyq jańa óndiris salalary nege engizilmeıdi? Nege osyǵan talap pen baqylaý joq? Joldaýdan keıin serpiletin, tapsyrmany oryndaıtyn kez týdy.

Memlekettik tapsyryspen ár jerde salynyp jatqan kóp­qa­bat­­ty úılerdiń sapasy syn kótermeıdi. Tenderdi «jeńip al­ǵan­dar» sapasyz, tym arzan qu­ry­­lys materıaldarynan úı turǵy­zyp, ol kóp keshikpeı qaqyrap, sha­tyry ushyp, qabyrǵasy sógilip jat­qany. Jyldar boıy turǵyn úı zardabyn shekkenderdiń ózi qazir ondaı úılerdi alýǵa asa qushtar emes.

О́ndiris damymaǵan soń ónim shy­ǵaratyn, halyqty azyq-túlik­pen qamtamasyz etetin kásip­oryndar joqtyń qasy. Sonyń sal­darynan balalar jappaı shet­el­den jetkizilgen, neden jasal­ǵany belgisiz, kúmándi as-sý iship, keıbiriniń shashtary aǵaryp, sábı kúninen bastap shashtary túsip jatqan jaǵdaılardy telearnalardan kórip júrmiz.

Endigi jerde iri qalalarǵa halyqty toǵyta bermeı, aýyldy damytý, órkendetý – asa ózekti másele. О́ıtkeni iri qalalarda keptelis jıilep, turǵyndarǵa páter, balabaqsha, mektep, sý, gaz, qoǵamdyq kólik jetispeıdi.

Qasym-Jomart Toqaev memleket basshylyǵyna kelgeli el basynan aýyr synaqtar ótti: Arys oqıǵasy, Qordaıdaǵy qaq­tyǵys, kórshi eldiń Sardoba sý qoı­masyndaǵy apat, pandemııa. Kúni keshe ǵana bolǵan Jambyldaǵy jarylys qanshama adamnyń ómirin qıyp, eldi dúrliktirdi. Bir kóńil jubatarlyǵy – Prezıdentimiz ba­tyl bastamalardy qolǵa al­ǵan­­dyǵy. Halyqaralyq arenada be­deldi, bilimdi de bilikti bas­shynyń sony sheshimderi kóp­shiliktiń qoldaýyna ıe bolyp otyr. Myqty bılik, bedeldi Par­lament qalyptastyrý, halyqpen sanasyp, tyǵyz baılanys ornata otyryp, eldi damytý – Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan basty maqsaty.

Biz Prezıdentimizdiń Jol­daýy­na úńilip, aldaǵy ýaqytta eldegi barlyq ózgeristiń basynda saıasat turǵanyn túsindik. Sa­ıası ózgeristerdiń negizinde eko­­no­mıkalyq reformalar jasalatynyn uǵyndyq. Tek saıa­sı belsendiligi joǵary qoǵam, kózi ashyq, óz quqyǵyn eshkimge taptatpaıtyn azamattar elimizdiń eko­nomıkalyq, áleýmettik turaqty damýyna kepildik beredi.

О́kinishke qaraı, halyqtyń ishinde de bárine memleket kináli dep, qol qýsyryp otyra beretin­der kóp. Jurttyń óz tarapynan belsendilik tómen.

Ekonomıkalyq ózgerister saıası jańarýmen qatar júrýge tıis. Memleket basshysynyń saıa­sı bas­tamalaryna qoldaý kór­setip, eli­mizde saıası jańarý úrdis­teri­ne kúmándanbaýymyz kerek. Jol­daýda Prezıdent osyǵan basa nazar aýdardy.

Eldiń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sartý, aýyldy damytý, ju­mys­pen qamtý, turalap qalǵan óndiriske jan bitirý, jalaqyny ósirý – mine, osylar halyqtyń kókeıinen shyǵýǵa tıis. Memleket basshysy bilim, ǵylym salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn ósirýdi qadap aıtty. Aldaǵy ýa­qyt­ta ǵylymǵa bıýdjettiń 1 pa­ıyzyn bólýdi tapsyrdy. Bul osy sala qyzmetkerleriniń kóńilinen shyqty, árıne.

Elimizde endi halyq pen bılik arasy alshaqtamaı, kerisinshe, barynsha jaqyndaı túsýi kerek. Bıliktiń negizgi mindeti halyq­qa qyzmet etý ekeni belgili. Jurt­shy­lyqtyń usynys-tilegi­ne jo­ǵary jaq qulaq túrip, kóńil bólýge tıis. Qarapaıym adam­dar­dyń problemasyna basa nazar aýdarylǵanda ǵana jurt tarapynan narazylyq bolmaıdy. Sońǵy kezde keıbireýler adamdardy jappaı sherýge shyǵýǵa shaqyryp, ártúrli uran aıtyp, jurt­shylyqty adastyryp, aran­datý­ǵa tyrysyp júr. Alaıda mun­daı qadamdardan paıda kórgen esh­bir el joq. Sonyń kesirinen júz­degen myń adam qyrylyp, alapat qan­tógis bolǵanyn tarıhtan da bilemiz.

Qazir qoǵam óte tez damý ús­tin­de. Másele kótergen árbir aq­pa­ratqa jedel de naqty, sa­ýatty, uǵy­nyqty dálelmen jurt­shy­lyqty sendire otyryp, jaýap qaıtarý qajet. El ishin­de túsindirý jumystaryn júr­gizip, kez kelgen túıindi máse­leni oń sheshý joldaryn qaras­tyrý kerek. Sonda ǵana ha­lyq pen bıliktiń arasynda alshaq­tyq bolmaıdy. Prezıdent Jol­daýynda alǵa qoıylǵan naq­ty min­detter buljytpaı oryn­da­lyp, egemendiginiń otyz jyl­dy­ǵy­na qadam basqan táýelsiz Qaza­q­­stanymyz órkendeı bersin!

Saıasat BEIISBAI,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim jetekshisi