Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa

Zaman ózgeristeri adamzatqa ne syılaıdy?

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń álemdik keńistiktegi aldaǵy ómir ózgeristerin keńinen qamtyǵan, Qazaqstan halqyn sol ózgeristerge saı etýdiń amalyn pragmatıkalyq turǵydan qarastyrǵan máni asa tereń, mańyzy óte zor qujat ekendigine ýaqyt ótken saıyn kózimiz jete túsýde. Halqymyzda «shyn tulpardy taný úshin Tolybaıdaı synshy kerek» dep aıtylǵanyndaı, «Qazaqstan-2050» Strategııasyn túsinip, tushynyp oqý úshin de oqyrmanǵa úlken daıyndyq kerek eken. Shamasy sondyqtan bolar, Elbasynyń bıylǵy Joldaýy tutastaı alǵanda osy Strategııany júzege asyrý máselesine arnaldy. Onda Strategııa men Joldaýdy halyqqa tushymdy etip túsindirýge ekpin túsirý qajettigi aıtyldy. Elbasynyń ózi jetekshilik etetin «Nur Otan» partııasy men Úkimet organdary osy qujatta alǵa tartylǵan uzaqmerzimdi strategııalyq mindetterdiń mańyzyn halyqqa túsindirý isin byltyrdan beri qolǵa alyp, ony san qyrly joldarmen óristetip keledi. Bizdiń oıymyzsha, solardyń ishinde arnaıy qurylǵan toptardyń issaparǵa shyǵýy arqyly qujatty el óńirlerinde tanystyrý sharalarymen qatar, nasıhatshylardyń ózderi úshin sarapshy mamandar ótkizetin dóńgelek ústelderdiń paıdasy da óte zor. О́ıtkeni, mundaı bilikti áńgimeler kezinde qujattyń mańyzdylyǵy san túrli qyrlarynan qarastyrylyp, tolymdy oı-pikirler qalyptasatyndyǵy anyq. Biz birneshe maqaladan turatyn osy sıkldyq toptamamyzda Elbasynyń «Qazaqstan - 2050» Strategııasy men bıylǵy Joldaýynan týyndaıtyn mindetterdi adamzattyń aldynan týyndaýy ábden múmkin, tipti, múmkin ǵana emes, adamzat aqyl-oı ıeleriniń ǵylymı eńbekteri nátıjesinde qazirdiń ózinde boljanyp qoıylǵan, birqatar elderde strategııalyq damý baǵdarlamalaryna da engizilgen jańalyqtarmen tyǵyz baılanystyrýǵa áreket etpekpiz. Bul jerde áńgime álemdik aýqymdaǵy úderisteri qazirdiń ózinde bastalyp ketken úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń nátıjesinde júzege asatyn zamanaýı jańalyqtar týraly bolyp otyr.      

Zaman ózgeristeri adamzatqa ne syılaıdy?

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń álemdik keńistiktegi aldaǵy ómir ózgeristerin keńinen qamtyǵan, Qazaqstan halqyn sol ózgeristerge saı etýdiń amalyn pragmatıkalyq turǵydan qarastyrǵan máni asa tereń, mańyzy óte zor qujat ekendigine ýaqyt ótken saıyn kózimiz jete túsýde. Halqymyzda «shyn tulpardy taný úshin Tolybaıdaı synshy kerek» dep aıtylǵanyndaı, «Qazaqstan-2050» Strategııasyn túsinip, tushynyp oqý úshin de oqyrmanǵa úlken daıyndyq kerek eken. Shamasy sondyqtan bolar, Elbasynyń bıylǵy Joldaýy tutastaı alǵanda osy Strategııany júzege asyrý máselesine arnaldy. Onda Strategııa men Joldaýdy halyqqa tushymdy etip túsindirýge ekpin túsirý qajettigi aıtyldy. Elbasynyń ózi jetekshilik etetin «Nur Otan» partııasy men Úkimet organdary osy qujatta alǵa tartylǵan uzaqmerzimdi strategııalyq mindetterdiń mańyzyn halyqqa túsindirý isin byltyrdan beri qolǵa alyp, ony san qyrly joldarmen óristetip keledi. Bizdiń oıymyzsha, solardyń ishinde arnaıy qurylǵan toptardyń issaparǵa shyǵýy arqyly qujatty el óńirlerinde tanystyrý sharalarymen qatar, nasıhatshylardyń ózderi úshin sarapshy mamandar ótkizetin dóńgelek ústelderdiń paıdasy da óte zor. О́ıtkeni, mundaı bilikti áńgimeler kezinde qujattyń mańyzdylyǵy san túrli qyrlarynan qarastyrylyp, tolymdy oı-pikirler qalyptasatyndyǵy anyq. Biz birneshe maqaladan turatyn osy sıkldyq toptamamyzda Elbasynyń «Qazaqstan - 2050» Strategııasy men bıylǵy Joldaýynan týyndaıtyn mindetterdi adamzattyń aldynan týyndaýy ábden múmkin, tipti, múmkin ǵana emes, adamzat aqyl-oı ıeleriniń ǵylymı eńbekteri nátıjesinde qazirdiń ózinde boljanyp qoıylǵan, birqatar elderde strategııalyq damý baǵdarlamalaryna da engizilgen jańalyqtarmen tyǵyz baılanystyrýǵa áreket etpekpiz. Bul jerde áńgime álemdik aýqymdaǵy úderisteri qazirdiń ózinde bastalyp ketken úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń nátıjesinde júzege asatyn zamanaýı jańalyqtar týraly bolyp otyr. Elbasymyz atalǵan Strategııany halyqqa jarııa etken Joldaýynda: «Adamzat Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa tabaldyryǵynda tur, ol óndiris uǵymynyń ózin ózgertedi. Tehnologııalyq jańalyqtar álemdik naryqtyń qurylymy men qajettilikterin túbegeıli ózgertedi. Biz burynǵyǵa qaraǵanda múlde ózgeshe tehnologııalyq bolmysta ómir súrip jatyrmyz», dese, sol Joldaýdyń endigi bir jerinde «Kómirsýtegi shıkizatynyń naryǵynda iri oıynshy bolyp qala otyryp, biz energııanyń balamaly túrlerin óndirýdi damytýǵa, kún men jeldiń energııasyn paıdalanatyn tehnologııalardy belsendi engizýge tıispiz. Bul úshin bizde barlyq múmkindikter bar. 2050 jylǵa qaraı elde energııanyń balamaly jáne jańǵyrtylatyn túrlerin qosa alǵandaǵy barlyq energııa tutynýdyń kem degende teń jartysy kelýge tıis», dedi. Munaı men gazǵa baı Qazaqstan jaǵdaıyn­­­­­­da ekonomıkany jel men kún energııasyna kóshirip ne qajeti bar dep oılaýy múmkin kez kelgen oqyrmanymyz. Baıqasaq, kún men jel­diń qýaty basqa da balamaly jáne qaıta jańǵyr­tylatyn energııa kózderimen qosyla kelip, Elbasymyz joǵaryda aıtyp otyrǵan úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa týyndata­tyn jańa tehnologııalyq progres­tiń alǵyshartyna jáne negizgi ónimderiniń birine aınalmaq eken. Álemdik sarapshylar qaýymdastyǵy adamzat órkenıetiniń osyǵan deıingi qalyptasqan tarıhı jolmen odan ári damı almaıtyndyǵyn jaqsy túsinip otyr. О́ıtkeni, bul órkenıet aıasynda sheshilýi múmkin emes jahandyq problemalardyń qalyń bulty barǵan saıyn qoıýlana túsýde. Kómirdi tutyný negizinde damyǵan birinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń, munaı men gazdy tutyný negizinde damyǵan ekinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń adamzat ómiri men turmysyn túbirinen ózgertip, planetanyń jańa bet-beınesin qalyptastyrǵandyǵy belgili. Alaıda, bul eki revolıýsııa adamzat qoǵamyn damýdyń shekti mólsherine jetkizgenimen, endi onyń jetistikteri negizinde sheshýge kelmeıtin úlken problemalardy týyndatty. Jalpy, adamzat qaýymyna ortaq mun­daı problemalardyń qatarynda búkil álem boıynsha barǵan saıyn beleń ala tús­ken jumys­syzdyqtyń ýshyǵýyn, jańa ekologııalyq keselderdi (sý men aýa sapasynyń tómendeýin, álemdik jylyný, ozon qabatynyń azaıýyn, t.b.), adamdardyń eleýli bóliginiń ózde­ri­niń adamgershilik beınesin joǵalta bastaý­yn, tirshilik pen turmysta alaıaqtyq pen azǵyndyqtyń kóbeıip ketýin qosýǵa bolady. «Adamnyń azǵany – zamannyń tozǵany» dep bizdiń ata-babalarymyzdyń aıtyp ketkenindeı, shyndyǵynda, osylardyń barlyǵy bekerden-beker týyndap jatqan qubylys emes. Bul – qoǵam damýynyń bir sıkldyq kezeńiniń aıaqtalyp kele jatqan­dyǵyn bildiretin jaılar. Qazir halyqaralyq sarapshylardyń birqatary Adam Smıt zamanynan beri adamzattyń turmystyq damýynyń negizgi ıdeologııasyna aınalyp, barynsha kúshine mingen naryqtyq qatynastardyń óz bererin berip bolǵandyǵy, endigi kezekte ekonomıkanyń áleýmettenýi qajet ekendigi týraly áńgime qozǵaı bastady. Álemdegi aldyńǵy qatarly kóptegen elderdiń áleýmettik baǵyt ustaı bastaǵandyǵyna qarap, osy áńgimelerdiń de túbi rasqa shyǵýy ábden múmkin ekendigin jáne ańǵarasyń. Biraq, qazirgi tabıǵı shıkizat kózderiniń tapshylyǵy jaǵdaıynda áleýmettiń, qalyń buqara halyqtyń jaǵdaıyn qalaısha qamtamasyz etýge bolady? Jetpeı jatqan munaı men gazdyń, tapshy bola bastaǵan azyq-túliktiń esebin nemen tolyqtyramyz? Amerıkalyq ekonomıst Djeremı Rıfkın mine, osy keltirilgen problemalardyń bar­lyǵy aldymyzdaǵy úshinshi ındýstrııa­lyq revolıýsııa ómirge ákeletin jańa tehnologııalyq jetistikter arqyly sheshiletindigin aıtady. Sonymen adamzat qaýymy tap bolyp otyrǵan qazirgi jahandyq problemalar qan­daı joldar nemese qandaı tehnologııalyq jetistikter nátıjesinde sheshilmek? Joqtan bar jasaýdyń (eger ol múmkin bolsa) qandaı joldary bar? Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa degenimiz ne? Ol qalaı týyndaıdy jáne qaı elderden bastaý alýy múmkin? Ol týyndatatyn ózgerister adamzatqa ne syılamaq? Osy suraqtarǵa jaýap berý úshin aldy­myzdaǵy zaman usynatyn jańalyqtardyń birqataryna toqtala keteıik. QAITA JAŃǴYRTYLATYN QÝAT KО́ZDERIN О́NDIRÝ QARQYNDY DAMIDY Qazirgi kúni kún, jel, sý aǵyny energııalary dep atalyp júrgen «jasyl» energetıka bizdiń qoǵamymyzda sonshama bir úlken rólge ıe bola qoıǵan joq. Sarapshylardyń aıtýynsha, olardyń qazirgi paıdalaný ústindegi barlyq energııa kózderindegi úlesi 3-4 paıyzdan aspaıdy. Biraq soǵan qaramastan, «jasyl» energetıkaǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi óte qarqyndy túrde ósip kele jatqandyǵyna kóz jetkizemiz. Máselen, 2008 jyly naq osy «jasyl» energetıkalyq jobalarǵa 155 mıllıard dollar qarjy jumsalǵan eken (munyń 52 mıllıard dollary jel energııasyn, 34 mıllıard dollary kún energııasyn, 17 mıllıard dollary bıootyn túrlerin óndirýge jumsalǵan). Sóıtip, adamzat tarıhynda alǵash ret qazba otyn óndirisine jumsalatyn qarjydan «jasyl» energetıkaǵa jumsalatyn qarjy kólemi asyp túsken. 2011 jyldyń sońynda Eýropada 1 kVt-saǵat «jasyl» energııa óndirý baǵasy bylaısha qalyptasty: sý energııasy – 5 eýrosent, jel energııasy – 10 eýrosent, kún energııa­sy – 20 eýrosent. Endi osyǵan salystyrý úshin keltiretin bolsaq, Eýropada 1 kVt-saǵat kádimgi otyn baǵasy 6 eýrosent turady eken. Degenmen, ǵalymdar kún energetıkasy salasyndaǵy qazirgi ǵylymı-tehnologııalyq serpinniń barysy 2020 jylǵa taman 1 kVt-saǵat kún energııasynyń baǵasyn birneshe eselep tómendetip, sonyń nátıjesinde «jasyl» energııa óndirý áldeqaıda arzandaıdy dep boljam jasaýda. Demek, adamzat qaýymynyń munan keıingi damýynda qaıta jańǵyrtylatyn qýat kózderiniń basymdyǵy barǵan saıyn údeı túspek. ǴIMARATTAR MEN TURǴYN ÚILERDIŃ BARLYǴY QÝAT О́NDIRETIN ShAǴYN ZAÝYTTARǴA AINALADY Qazirgi kúni Eýroodaqta 190 mıllıonnan astam ǵımarattar bar eken. Bolashaqta olardyń árbiri ózderiniń qabyrǵalary, tóbeleri jáne jertóleleri arqyly kún men jelden, turmystyq qaldyqtardan qýat kózderin óndiretin shaǵyn elektr stansalaryna aınalatyn bolady. Sóıtip, birte-birte qazirgi dúnıede ústemdik quryp otyrǵan qýat kózderin jetkizýshi iri kompanııalardyń ekonomıkadaǵy úlesi meılinshe tómendeı beretin bolady. Nátıjesinde qazirgi kezde­gi­deı kómir, munaı men gazǵa, ýranǵa muqtajdyq joıylady. «Úshinshi ındýstrııa­­­­­­lyq revolıýsııa degenimiz, bul – sý, kún, jel, bıootyn, sonyń ishinde turmystyq qaldyqtardan, ká­riz júıelerindegi qaldyq sýlardan energııa óndi­retin kóptegen shaǵyn kózderdiń júıesi», dep túsindiredi bul jaıynda Djeremı Rıfkın. QÝAT KО́ZDERIN ÚNEMDEÝ TEHNOLOGIIа­LARY BARYNShA DAMIDY Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetis­tikteriniń nátıjesinde qýatty únemdeý máse­lesi barynsha qarqyn alady. Osy úderis­tiń barysynda elektr, bý, sý, jylý júıelerindegi qýat joǵaltýlary múldem bolmaıtyndaı shekke jetedi. О́ndiristen, adamdar turmysynan paıda bolatyn qaldyqtardyń barlyǵy iske jaratylady. О́nerkásiptik jáne turmystyq qaldyqtardy tolyqtaı qaıtadan óńdep, paıdaǵa asyrý máselesi jolǵa qoıylady. AVTOKО́LIK TÚRLERINIŃ BARLYǴY JAŃA QÝAT KО́ZDERIMEN QOZǴALATYN BOLADY Qazirgi avtokólikterdiń barlyǵy munaı men gaz ónimderin tutynatyndyǵy belgili. Bo­la­shaqta osy jaǵdaı ózgeredi. Avtokólik túr­­­leri­niń barlyǵy, sonyń ishinde jeńil kólik­­­ter men júk kólikteri, qoǵamdyq kólik­ter, sý ener­getıkasynyń negizindegi elektr qozǵaltqysh arqyly qozǵalysqa kele­tin bolady. Al endi bir jaǵdaıda kólik retinde dırıjablder men jerasty pnevmokólikteri paıdalanylady. InternationalEnergyAgency málimetteri boıynsha, álemde óndiriletin munaıdyń jartysynan astamy avtokólik qajettilikteri úshin jumsalady eken. Máselen, AQSh-ta paıda­­lanylatyn munaıdyń 70 paıyzy, Eýropada 52 paıyzy kólikterdi qozǵaltý úshin jumsalady. Bul kúnderi álemde ishten janatyn qozǵaltqyshtardy paıdalanatyn 1 mıllıardtan astam tehnıkalyq quraldar bar. Olar ár kún saıyn 1 mıllıard tonnaǵa jýyq motor maılaryn (benzın, avıakerosın, dızel otyny) jumsaıdy. Osy arqyly qorshaǵan tabıǵı ortaǵa úlken kesel keltiredi. Bolashaqta munaı men gaz qýattarynan bas tartý nátıjesinde osy olqylyqtardyń barlyǵy retke keletin bolady. О́ıtkeni, avto jáne áýe kólikteriniń barlyǵy otyn retinde munaı men gazdy emes, sýtegin paıdalanylatyn bolady. Sonyń mysaly retinde myna bir faktini keltire keteıik. AQSh energetıka mınıstrliginiń Lıvermor ulttyq zerthanasynda jasalynǵan «sýtegimobıl» jýyqta 1046 shaqyrym jerdi sýtegimen bir toltyrý jaǵdaıynda júrip ótken. NationalRenewableEnergyLaboratory (AQSh) óz esebi boıynsha, osyndaı kólik túri jylyna orta eseppen 12000 mıl (192000 shaqyrym) qashyqtyqty júrip ótkende árbir 60 mılge (96 shaqyrymǵa) 1 kılogramm sýtegin jumsaıtyndyǵyn aıtady. Sonda bir jylda ol 200 kılogramm sýtegin ǵana paıdalana­­­­dy eken. Iаǵnı, qazirgi avtokólik túrlerine qaraǵanda bolashaq kólikterdiń qýat jumsaý shyǵyndary da áldeqaıda azaıa túsetin bolady. KО́PTEGEN TURMYSTYQ ZATTAR ÚI JAǴDAIYNDA О́NDIRILEDI Bolashaqta kóptegen turmystyq zattar úı jaǵdaıynda óndiriletin bolady. Oǵan 3D prınter tehnologııalary qoldanylady. 3D prınter – vırtýaldy 3D modelderi negizinde naqty zattardy qabattaý tásilin qoldanyp shyǵaratyn arnaýly qural-jabdyq. Eger qazirgi qoldanystaǵy kádimgi prınterler sýretter men teksterdi basyp shyǵaratyn bolsa, 3D prınterleri zattardy – ónerkásiptik jáne turmystyq taýarlardy shyǵarady. Basqa jaǵdaılarda olardyń jumys isteý tásilderi bir-birine uqsas deýge keledi. Qazirgi qoldanystaǵy prınterler eki tehnologııa – lazerli jáne strýııalyq tehnologııalardy qalyptastyrý boıynsha jumys isteıtindigi belgili. 3D prınterinde de basyp shyǵaratyn jáne boıaıtyn quraldar ornalasatyn bolady. Biraq ol qajetti jumys materıaly negizinde áreket etedi. Bir sózben aıtqanda, 3D prınterleri, bul – sandyq programmalar men basqarylatyn arnaýly ónerkásiptik stanok. Biraq ol HHI ǵasyrdyń jańa ǵylymı-tehnı­­­­kalyq bazasynda jumys isteıtin bolady. METALLÝRGIIа KOMPOZITTIK MATERIALDARǴA KО́ShIRILEDI Bolashaqta metallýrgııa salasy kómir sýtegi negizinde jumys isteıtin nano-mate­rıaldarǵa (kompozıttik materıaldarǵa) kóshiriletin bolady. Sonymen qatar, onyń qural-jabdyqtary selektıvtik lazerlik balqyma negizinde jumys isteıtin 3D prınterlik tehnologııasyna aýystyrylady. Buǵan mysal retinde myna bir jaǵdaıdy keltireıik. Jańadan shyǵarylǵan «Boeing-787-Dreamliner» ushaǵy – 50 paıyz kómir­tegiden alynǵan kompozıttik materıaldardan turatyn álemdegi birinshi ushaq. Bul ushaqtyń qanattary da kompozıttik polımerlerden jasalynǵan. Dástúrli qoldanystaǵy alıýmınııdi kómir plastıkke aýystyrý ushaqtyń salmaǵyn edáýir jeńildetip, ol paıdalanatyn otyn kólemin 20 paıyzǵa azaıtqan. Sonyń nátıjesinde bul ushaq basqa ushaqtarǵa qaraǵanda neǵurlym alysyraq qashyqtyqqa usha alady. Sondaı-aq, amerıkalyq-ızraıldik «ApNano» kompanııasy jańa nano-materıaldy – «organıkalyq emes fýllerendi» jasap shyqty. Ol bolatqa qaraǵanda birneshe ese berik ári jeńil. Máselen, tájirıbe negizinde qoldanylǵan bul materıal sekýndyna 1,5 shaqyrym jyldamdyqpen ushatyn bolat snarıadty toqtatqan. Sonymen qatar, 1 tonna sharshy santımetrinde 350 tonna júkti kótergen. Demek, bolashaqta bul materıaldardan zymyrandar men ushaqtardyń, kemeler men súńgýir qaıyqtardyń, asa bıik turǵyn úıler men avtokólikterdiń, bronemashınalardyń korpýstaryn jasaýǵa bolady. MAL ETIN MAShINA О́NDIREDI Amerıkalyq ModernMeadow kompanııasy mal eti men tabıǵı terini ındýstrııa jolymen ázirleýdiń tehnologııasyn oılap tapqan. Mundaı et pen terini ázirleý úderisi birneshe kezeńnen turady. Eń aldymen, ǵalymdar donor maldardan mıllıondaǵan kletkalardy bólip alady. Olardyń ózi kádimgi maldar nemese terisi úshin jıi óltirip jatatyn ekzotı­­­­­­ka­lyq janýarlar bolýy múmkin. Munan keıin alynǵan kletkalar bıoreaktorlarda kóbeıti­ledi. Munan keıingi kezeńde kletkalar boıyn­daǵy qorektik suıyqtardan ajyratylyp baryp, bir massaǵa biriktiriledi. Odan keıin 3D bıoprınteriniń kómegimen qabattastyrylady. Bul biriktirilgen kletka qabattary qaıtadan bıoreaktorǵa ornalastyrylyp, ósiriledi. Teri kletkalary kollagendi talshyqtardy qalyptastyryp, et kletkalary naǵyz bulshyq et jipshelerin quraıtyn bolady. Bul úderiske birneshe apta qajet. Munan keıin jasandy jolmen alynǵan bulshyq et pen maı taǵam ázirleý úshin qoldanylsa, al terilerden kıim, aıaqkıim, sómkeler ázirlenedi. Qazirgi tabıǵı jolmen et óndirýge qaraǵan­da 3D prınteri arqyly et alýǵa qýat kózi úsh ese, al sý 10 ese az jumsalady. Aýanyń las­tanýy da 20 ese azaıady. Onyń ústine tabıǵı jolmen mal ósirýge qaraǵanda paıdalanylatyn jer kólemi 100 esege jýyq qysqara túsedi. Bylaısha aıtqanda, jaıylym qajet bolmaıdy. Tek jasandy jolmen ónim alatyn zaýytty ornatýǵa ǵana jer bólinedi. QALALARDA QABATTY EGISTIKTER PAIDA BOLADY Mıllıondaǵan adam ómir súrip jatqan qala ortalyǵyndaǵy 30 qabattan turatyn terezesiz záýlim ǵımaratty kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz. Onyń tabany 100h100 sharshy metr jerdi, ıaǵnı 1 gektar jerdi alyp jatyr deıik. Sonda bul astyq ósetin ǵımarattyń ishinde 30 gektar jer paıda bolady. Al endi ǵımarattyń árbir qabatynyń ózi astyq boıyndaı ǵana bes qabat gıdropon konteınerlerge bólinetin bolsa, endi 150 gektar egistik paıda bolady. Bul egistikke arnalǵan ǵımaratta temperatýra men ylǵaldylyq jáne jaryq sáýle turaqty túrde bolatyndyqtan onyń ár gektarynan eń kem degende 50 sentnerden (mundaı ónim kólemin eýropalyqtar qazirgi kúnniń ózinde daladaǵy tabıǵı egistikterden alyp júrgen joq pa?), áıtpese, 75 sentnerden ónim alýǵa bolady. Onyń ústinde ǵımarat ishindegi egistik astyqtyń ósip-jetilýine barynsha qolaıly etip uıymdastyrylatyndyqtan odan bir jylda kem degende 3 ret (tabıǵı astyqtyń ósip shyǵýyna 3 aı ýaqyttyń ózi jetkilikti ekendigin eske alaıyq), áıtpese 4 ret ónim jınalatyn bolady. О́nimdi jınaý, keptirý, un tartý, nan ázirleý jumystarynyń barlyǵy tolyq avtomattandyrylady. Egistiktiń ózi qalanyń ishinde ornalasqandyqtan onda tasymal shyǵyndary bolmaıdy. Onyń ústine, ǵımarat ishindegi egistik qorshaǵan ortanyń ártúrli yqtımaldy qaýip-qaterlerinen tolyq qorǵalatyndyqtan, onda zııankester arqyly astyq aýrýlaryn juqtyrý degen bolmaıdy. Iаǵnı, ony ósirýde ártúrli hımııalyq gerbısıdterden tolyqtaı bas tartylady. Esepteı kelgende, mine, osyndaı bir ǵımarat ishindegi egistiktiń ózi qala halqyna jylyna kem degende 3 myń tonna astyq bere alady eken. Al bizdiń Qazaqstannyń qazirgi jaǵdaıynda 3 myń tonna astyq ósirý úshin orta eseppen alǵanda 3 myń gektar jer paıdalanylatyndyǵyn eske sala keteıik. Mine, úshinshi ındýstrııalyq revolıý­sııa­­­nyń bizge syılaıtyn jańalyqtary osyndaı. Adam aıtsa nanǵysyz ózgerister. Biraq jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda adamzat kókke ǵarysh kemesin ushyrady, aıǵa adamnyń tabany tıedi, teledıdar jumys istep, álemniń ár shal­ǵa­ıynan sát saǵatynda habar kórsetedi, ınternet shyrmaýyǵy paıda bolady degenge adamdar senip pe edi. О́ıtkeni, ol tusta ushaq ushyrýdyń, telegraf qyzmetin jolǵa qoıýdyń ózi qıyn bolatyn. Demek, tańǵalatyn eshteme joq. Bizdiń aıtyp otyrǵan ózgeristerimiz endi bir 20-30 jyldyń ózinde jolǵa qoıy­lýy da ǵajap emes. О́ıtkeni, ómirdiń ózi surapyl qarqynmen damý ústinde. Al, ekono­mıkalyq daǵdarystardyń ózi onyń qozǵaýshy kúshterdiń birine aınalýda. Demek, Elbasynyń elimizge usynǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy – álemdik aýqymdaǵy aldaǵy ómir ózgeristerin keńinen qamtyǵan strategııa. Ol – HHI ǵasyrda halqymyz úshin baǵdarsham bolýǵa ábden laıyq shynaıy jolnusqaý. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».