BRIýSSEL. Norvegııadaǵy keıingi oqıǵalar aldaǵy qarashada Glazgoda ótetin BUU-nyń klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııada (COP 26) aıtylatyn klımatqa qatysty mindettemelerge áser etýi múmkin.
Tamyzda atalǵan el úkimeti bekitken arnaıy komıtet Ulttyq ál-aýqat qoryn 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardyń shyǵarylymyn nóldik deńgeıge túsirip, Norvegııanyń halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy mindettemesin oryndaýǵa jumsaýdy usyndy. Kóp uzamaı, Eńbek partııasy atynan synǵa túsip jatqan Ionas Gar Store eger Norvegııa premer-mınıstrligine saılansa, qor qarajatyn parnıktik gazdardy joıý maqsatynda jumsaıtynyn rastaǵan-dy. Store osy aıda ótken parlamenttik saılaýda jeńiske jetti. Endi onyń mindeti – ýádesin oryndaýǵa múmkindik beretin koalısııa qurý.
Norvegııanyń quny 1,4 trıllıon dollarlyq Memlekettik zeınetaqy qory – álemdegi eń iri ál-aýqat qory. Biraq ondaǵy qarajatty halyqaralyq mindettemesin oryndaýǵa jumsaýǵa batpaǵan edi. Bul turǵyda Norvegııa jalǵyz emes.
Qoldanystaǵy halyqaralyq kelisimderge sáıkes, klımat jónindegi mindettemeler ár eldiń fızıkalyq shekarasynan bólinetin parnıktik gazdar kólemin baqylaıdy. Al sheteldik aktıvterdi ıelenýi kezinde shyǵatyn zııandy gazdar esepke alynbaıdy. Osylaısha, bılik shyǵarylymdy qysqartý maqsatynda óz ekonomıkasyn muqııat baqylaǵanymen, ál-aýqat qorlaryn esepke almaýǵa beıim. Nátıjesinde, bir egemendi qor ǵana – Germanııanyń KENFO qory BUU bastamashy bolǵan Net-Zero aktıvter menshik ıeleriniń alıansyna qosyldy. Bul alıans 6,7 trıllıon dollarǵa jýyq aktıvterge ıelik etedi. Onyń ishinde 46 zeınetaqy qory men saqtandyrý kompanııasy bar.
Norvegııanyń zeınetaqy qoryna álemdegi lıstıngilik kompanııalardyń 1,4 paıyzy tıesili ekenin eskersek, eldegi kóńil kúıdiń ózgerýi sımvoldyq turǵydan da, praktıkalyq turǵydan da mańyzdy. Norvegııanyń jańa úkimeti Halyqaralyq valıýta qorynyń burynǵy bas ekonomısi Olıve Blanchard pen aldaǵy COP 26 jıynynda Net-Zero Alliance-ǵa tirkelýdi suraǵan basqa da sarapshylardyń ótinishterin eskermek.
Biraq Norvegııa munymen toqtap qalmaq emes. Jalpy, ulttyq qorlar enshisinde 10 trıllıon dollarǵa jýyq aktıv bar. Bul Norvegııadaǵy Ulttyq ál-aýqat qorynan shamamen jeti ese kóp. Álemdegi eń iri qory bar el bolǵandyqtan, Norvegııa COP 26 jıynynda ulttyq qorlardy parnıktik gazdardy shyǵarý kólemin nóldik deńgeıge túsirý mindetin oryndaýǵa shaqyryp, dıplomatııalyq kúsh-jigerdiń basy-qasynda júrýi kerek.
Norvegııa belsendi halyqaralyq dıplomatııasynyń tarıhymen maqtana alady. Onyń halyqaralyq arenadaǵy joǵary qabileti álemdegi qarýly qaqtyǵystardy toqtatýda araaǵaıyn bolýda mańyzdy ról atqardy. Sondaı-aq Ulttyq qordy basqaratyn Norges Bank Investment Management álemde alpaýyt ári bedeldi ınvestor sanalady. Munyń bári Norvegııanyń abyroıyn asyryp, basqa ulttyq qorlardy «nóldik deńgeıge» túsirýge shaqyrýǵa múmkindik beredi.
Qýanyshtysy, keıbir ulttyq qorlar klımatqa qatysty ustanymy ózgerip kele jatqanyn kórsetti. Norvegııa tarapy Fransııa, Irlandııa, Jańa Zelandııa, Sıngapýr jáne Birikken Arab Ámirlikteri sekildi elderden áleýetti seriktester izdeı alady. Atalǵan memleketterdegi ulttyq qorlar «nóldik deńgeıge» qol jetkizýge ınvestısııa quıa alady. Mundaı qadamǵa barǵanda áli klımatqa qatysty mindettemesin oryndaýǵa kirispegen nemese qarajaty shekteýli ulttyq qorlar jahandyq kelisimge úles qospaq.
Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq paneldiń sońǵy baıandamasyna súıensek, jahandyq jylyný apatynyń aldyn alý qıynǵa túsip barady. Sebebi kóptegen memleket óz aýmaǵyndaǵy shyǵarylymdy qysqartýǵa qabiletsiz ne oǵan nıeti joq.
Osyndaı qıyn jaǵdaıda, iri sheteldik aktıvterge ıe elder klımattyń ózgerýin óz shekaralarynda ǵana emes, sondaı-aq ózderine tıesili jáne áser ete alatyn barlyq aktıvteri bar aımaqta da júrgizýdiń joldaryn izdeýi kerek. Ulttyq qor aktıvteri ishki jalpy ónim kóleminen asyp ketetin Norvegııa men Parsy shyǵanaǵy elderi úshin klımattan túsetin úlken paıda ulttyq qor portfelinde jatyr.
Ulttyq qorlary bar elder klımattyq táýekel men klımatqa qatysty salaǵa ınvestısııa salý endi jetkiliksiz ekenin moıyndaýy kerek. Shyndyǵynda, qazir Ulttyq qordyń kómegimen klımattyq daǵdarystyń aldyn alýǵa talpynǵan elder ǵana oza shaýyp tur.
Halyqaralyq beıbit kelissózderdiń juldyzy – Norvegııa jahandyq egemendi qorynyń qozǵalysyn basqarý múmkindigin paıdalanýy kerek. Bul ony halyqaralyq klımattyq dıplomatııa men kóshbasshylyqtyń chempıony retinde kórsetedi. Teńiz túbinen kómirsýtekterdi soryp alyp, olardy eksportqa shyǵarý arqyly baılyqqa qol jetkizgen el úshin bul durys qadam.
Krıstıan FIGERES,
Jahandyq optımızmniń negizin qalaýshy, The Future We Choose: The Stubborn Optimist’s Guide to the Climate Crisis bestseller kitabynyń avtorlarynyń biri. Ol 2010-2016 jyldary BUU Klımattyń ózgerýi týraly negizdik konvensııasynyń atqarýshy hatshysy boldy, klımattyń ózgerýi týraly 190 el men Eýropalyq odaq qabyldaǵan Parıj kelisimin qadaǵalady.
Hevard HOLLAND,
EYDU Damý ortalyǵynyń aǵa ekonomısi,
Knýt Anton MORK,
Norvegııa Ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıteti ekonomıka ǵylymdarynyń qurmetti professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org