Alǵa bastaıtyn baǵyt-baǵdar aıqyn

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik – Qazaqstan memleket­ti­li­gi­niń berik tiregi» ekenin, al «mereıtoı saıası-ekonomıkalyq reformalar, sıfr­lan­dyrý, balalar men múgedekterdiń qu­qyǵyn qorǵaý, ekologııa máselesin she­shý aıasynda ótetinin» atap ótti.

Elimizdegi buqaralyq aqpa­rat qu­ral­da­ry jyl boıy qazaqstan­dyq­tar­dyń nazaryn el tarıhynyń ataýly kezeńine aýdarǵany belgili. Bul – óte durys qadam. О́ıtkeni jekelegen tulǵalardyń eń­begi men qyzmetine qarap, jas mem­le­ket­tiń qalyptasýy men damýynyń tutas kórinisin qalyptastyrýǵa bolady.

1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi «Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik táýelsizdigi týraly» Kons­t­ı­­tý­sııalyq zańdy qabyldady. Sol qıyn-qystaý kezeńde Qazaqstan halqy úshin taǵdyrsheshti qujatty ázirleý eń al­ǵashqy mańyzdy ári negizgi jetistik boldy. Bul qadam jańa demokratııalyq memleket pen qoǵamnyń irgetasyn qa­la­dy. Osylaısha, dúnıejúziniń saıası kartasynda Qazaqstan atty memleket paıda bolyp, jeke shekarasy belgilenip, negizgi qujattary qabyldandy.

Qazir biz jan-jaqty damyp, kór­ke­ıip kele jatqan elde ómir súremiz. Dúnıejúzilik banktiń derekteri boıynsha, 2006 jyly Qazaqstan tabysy ortasha deńgeıden joǵary elder qataryna, al 2012 jyly álemniń básekege qabiletti elý ekonomıkasynyń qataryna kirdi, 2015 jyly Dúnıejúzilik saýda uıy­my­nyń teń quqyly múshesi atandy.

Eldegi kóptegen oń ózgeriske tikeleı qatysqan maman retinde Táýelsizdiktiń otyz jyly – ekonomıkalyq progress pen ornyqty damý kezeńi ekenin tolyq senimmen aıta alamyn. Ekonomıkany, sıfrlandyrý prosesin, áleýmettik salany jáne bilim berýdi qosa alǵanda, kóptegen kórsetkish boıynsha Qazaqstan burynǵy KSRO-nyń ózge respýblıkalarynan asyp tústi, derbes, saıası jáne ekonomıkalyq táýelsiz memleketke aınaldy.

Ulttyq tarıhymyzdyń jańa betteri Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen tyǵyz baıla­nys­ty. Ol memleketti basqarýdyń ma­ńy­zdy prınsıpterin ornyqtyrdy, ke­ıinirek olar «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degen ómir­sheń de tarıhı qaǵıdatqa ulasty. Iаǵnı elimiz bastapqyda ekonomıkalyq da­mý­ǵa arqa súıedi, osy turaqty negizde de­mo­kra­tııa­lyq ınstıtýttar qurýdy kóz­dedi.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kóptegen saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq másele boldy. Elde gıperınflıasııa beleń aldy, dúkenderdiń sóreleri bos turdy. Men muny jaqsy bile­min, óıtkeni qyzmetimniń negizgi bó­ligi osy kezeńmen tuspa-tus kelgen-di. Men Tuńǵysh Prezıdenttiń qandaı qıyndyqtarǵa tap bolǵanyn jáne olardyń búkil keń-baıtaq elimizdiń aýqy­mynda qalaı sheshilgenimen jaqsy ta­nyspyn.

Táýelsizdik jyldarynda saıası tu­raq­tylyqty saqtap qalý – Qazaqstan úshin eń úlken jetistikterdiń biri boldy. 1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy qabyldandy. Tejemeler men teńestirýler júıesiniń kómegimen bıliktiń sot, zań shyǵarýshy jáne at­qa­rýshy tarmaqtary teńdestirilip, ha­lyqtyń qalaýyn oryndaýshy, ulttyq múddeni qorǵaýshy jáne zańdardy jú­zege asyrýshy taraptarǵa aınaldy.

Naryqtyq reformalar, ındýstrııa­lan­dyrý jáne sheteldik ın­ves­tı­sııa­lar­dyń aǵyny elimizdegi ónim­di­likti arttyrdy, halyq jumyspen qamtyla bastady, qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdik azaıa tústi. Osylaısha, «Qa­zaq­standyq damý modeli» degen uǵym keńinen tarady.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­stan óziniń ulttyq birliginiń biregeı úl­gi­sin jasady. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Qazaqstan halqy Assam­bleıa­syn qurý ıdeıasyn usyndy. Res­pýb­lıkada ulty men dinı senimine qara­mastan, eldiń barlyq azamattary úshin teń múmkindikter jasaldy. Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń bire­geı­ligi búkil álemde moıyndalyp, ol Qazaqstannyń halyqaralyq brendine aınaldy jáne azamattyq qoǵam men memleket arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn bolyp qalyptasty.

Táýelsiz memlekettiń bas qalasy – qazirgi Nur-Sultan – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erekshe jobasy, táýelsiz Qazaqstannyń tabysty sımvoly jáne eldiń etalony. 1999 jyly IýNESKO sheshimimen elordamyz «Álem qalasy» ataǵyna ıe boldy. 2000 jyldan bastap ol Astanalar men iri qalalardyń halyqaralyq assambleıasynyń múshesi atandy.

Elimizde ótken eń mańyzdy ári aýqymdy is-sharalardyń biri – 2017 jyl­ǵy EXPO halyqaralyq maman­dan­dy­rylǵan kórmesi boldy. Qazaqstan TMD elderiniń arasynda osy bedeldi is-sharany ótkizgen alǵashqy el boldy. Kórmege 115 memleket pen 22 ha­lyq­aralyq uıym qatysty. Ony tórt mıl­lıonǵa jýyq adam tamashalady. Kórme «jasyl energııa» taqyrybyna arnaldy.

«Jasyl» energetıkaǵa kóshý, «jasyl» tehnologııalardy engizý – ja­han­­dyq ekonomıkanyń ósip kele jat­qan jańa baǵyty. «Jasyl» ekonomı­ka memlekettiń turaqty damýyn qam­ta­masyz etý úshin mańyzdy. Boljam bo­ıyn­sha, 2050 jylǵa qaraı «jasyl» ekonomıka salasyndaǵy ózgerister IJО́-ni qosymsha 3 paıyzǵa ósirýge, 500 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa, sondaı-aq ónerkásip pen qyzmetterdiń jańa sala­laryn qalyptastyryp, qazaqstan­dyq­tar­dyń ómir súrý sapasyn jaqsar­tý­ǵa múmkindik beredi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń belsendi syrtqy saıası qyzmeti men halyqaralyq bastamalarynyń arqasynda Qazaqstan Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaq, UQShU, ShYU jáne Túrki Keńesi sııaqty uıy­mdardyń qurylýynda negizgi ról atqardy. Qazaqstan TMD elderi arasynda birinshi bolyp EQYU Sammıtin ótkizdi.

Men elimizdiń qalyptasýy men damýynda erekshe mánge ıe birqatar is-sharany ǵana atap óttim. Bul oqıǵalar qazaqstandyqtardyń barlyǵyna málim. Dese de, men úshin olar – erekshe este qalarlyq, jaqyn ári qymbat sátter.

Áıelderdiń róli týraly aıtpasam bolmas. Progreske umtylǵan kez kelgen qoǵamda áıelderdiń orny tó­men­detilse, ol qoǵam eshqashan úıle­sim­di da­mı almaıdy. Áıelderdiń jaǵdaıy, lakmýs qaǵazy sekildi, qoǵam múshe­le­ri­niń gýmanızm, teńdik jáne meıirim qaǵıdattaryna degen adaldyǵyn dál kór­setedi.

Halyqaralyq arenada áıelderdiń teń quqyǵyna qol jetkizýdegi basty qadam 1979 jylǵy 18 jeltoqsanda BUU Bas Assambleıasy áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq túrin joıý týraly konvensııany qabyldaǵan kezde jasaldy. Qazaqstan oǵan 1998 jyly, al fakýltatıvtik hattamaǵa 2001 jyly qosyldy. Bul eki qujat ta eshbir ke­der­gi­siz ratıfıkasııalandy. О́ıtkeni bizdiń ulttyq zańnamamyz halyqaralyq quqyq normalaryna tolyǵymen sáıkes keledi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, áıelder ótpeli kezeńniń synaqtaryn óz moınyna aldy jáne eń bastysy – olardy sát­ti eńserdi. Osylaısha olar Táýel­siz Qazaqstannyń qalyptasýy men kór­ke­ıýi­ne eleýli úles qosty. Elimiz ege­men­dikke qol jetkizgen tusta názik jan­dy arý­larymyz ot basy, oshaq qasyn­da qa­lyp qoımaı, elimizdiń qoǵam­dyq-saıası ómirine belsene aralasty.

Búgingi tańda Qazaqstan áıelderi áleýmettik jobalardy ázirlep, iske asyrýda, zańnamalyq aktilerdi talqylap, qabyldaýda, kásipkerlik qyzmette bel­sen­dilik tanytyp keledi. Áıelderdiń mun­daı ustanymyn memleket te qoldap, yntalandyryp otyrady.

Bul oıyma men bıyl maýsym aıynda genderlik teńdik pen Ortalyq Azııanyń bes elinde áıelderdiń múmkindigin keńeıtý salasyndaǵy ozyq tájirıbe boıynsha ótken vırtýaldy kezdesýde Qazaqstan atynan sóz sóıleýge shaqy­ryl­ǵanymda taǵy da kóz jetkizdim. Bul elderdiń ókilderi 1995 jyly Beı­jiń­degi Áıelder jaǵdaıy jónindegi IV Dúnıejúzilik konferensııaǵa qa­tys­qanyn aıta ketý kerek. Pandemııaǵa qaramastan, álemdik qoǵamdastyq onlaın kezdesýler ótkizip, memleketter qa­byl­daǵan mindettemelerdiń nátı­je­le­rin talqylap turýǵa tyrysyp otyr.

Kóterilgen taqyryptardyń ishinde «О́tkenge qarasańyz, osyndaı kórnekti ári tarıhı saıası mindettemelerge qol jetkizýdiń alǵysharttary qandaı boldy? Siz konferensııaǵa qatysýshy re­tin­de, Beıjińnen oralǵannan keıin óz eli­ńizde neni ózgertkińiz keledi? Sizdiń oıyńyzsha, áli de júzege aspaǵan nendeı sharalar bar?» degen saýaldar nazar aýdartty. Barlyǵy endi ǵana bastalyp, jan­danyp jatqan shaqty eske alyp, sol atmo­sferany qaıta sezinýdiń ózi erekshe boldy.

Nursultan Ábishuly Nazarbaev áıel­derdiń áleýmettik jaǵdaıyna, kó­ńil kúıine árdaıym nazar aýdaratyn. Ol memleketimiz qalyptasyp jatqan alǵashqy kúrdeli jyldarda áıelderdiń qoǵamdyq mártebesin arttyrýǵa kó­ńil bóle otyryp, arnaıy organ – Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń ja­nyn­daǵy Otbasy, áıelder isteri jáne de­mogra­fııalyq saıasat jónindegi keńesti qur­dy.

Sol kezde Beıjińdegi áıelderdiń Dú­nıe­júzilik forýmy álemdik qoǵam­das­tyqqa áıelderdiń máselesin sheshetin ınstıtýttyq uıym qurýdy endi ǵana usynǵan edi. Al bizde mundaı mehanızm ol kezdiń ózinde qoldanysta boldy.

Keıinirek keńes Qazaqstan Res­pýb­lı­­kasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ot­ba­­sy ­isteri jáne genderlik saıasat jó­­nin­degi ­ulttyq komıssııa bolyp óz­ger­tildi. Men sol uıymnyń tóra­ǵasy re­­tinde 10 jyl qyzmet ettim. Eli­miz­degi gen­derlik máselelerdi zertteýge jáne kóp­­tegen jyldar boıy osy sa­lada qyz­met etýge erekshe múmkindik alǵa­ny­ma qýa­nyshtymyn.

Sol kezdi eske túsirsem, Beı­jiń­nen áıelder úshin ashylǵan jańa múmkin­dik­terge qanattanyp oralǵanymyz oıy­ma oralady. Sol jıynda estigen, kór­gen dúnıelerdiń barlyǵyn aldaǵy qyz­me­ti­miz­de paıdalandyq.

Birden Qazaqstan Respýblıkasynda áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónin­de­gi Ulttyq is-qımyl jospary ázir­lendi, onyń ishinde Beıjiń is-qımyl plat­for­ma­synyń baǵyttary boıynsha da iri baǵ­darlamalar qamtyldy. Ol Úkimet qaý­ly­symen bekitildi, óıtkeni bizge elde áıel­der men balalardyń máselelerin sheshýge nazar aýdarý úshin memlekettik deń­geıde qabyldanǵan qujattar qajet eke­nin túsindik.

Odan keıin jyl saıyn jaryq kóretin «Qazaqstan áıelderi men erleri» jınaǵyn shy­ǵara bastadyq, bul eldegi genderlik jaǵdaıdy baqylaýǵa múmkindik berdi. Bastapqyda ol halyqaralyq uıymnyń qoldaýymen shyǵyp tursa, qazir bıýdjet qarajaty esebinen jarııalanady. Bul – memleket tarapynan áıelderge degen qamqorlyq pen qoldaýdyń taǵy bir dáleli.

Genderlik kórsetkishter memlekettik bıýdjetti qalyptastyrýda, memlekettik josparlar men baǵdarlamalardy ázirleý kezinde de paıdalanylatynyn aıta ketken jón.

 

Búgingi tańda qazaqstandyq áıelder­diń qanshalyqty kásibı turǵyda ósip, damyp ketkenin kórýge bolady. Olar ekonomıkada, qarjy salasynda belsendi qyzmet atqarady, onyń ústine jumysyn otbasymen jáne analyq qamqorlyǵymen qatar alyp júredi. Sońǵy jyldary qo­ǵam­da tabysty isker áıelderdiń beı­ne­si nyǵaıa túskeni anyq.

Parlament Májilisinde de áıelderdiń kórsetkishinde jaqsy ózgerister bar: eger 2016 jyly Májilistegi áıelder úlesi 10 paıyz bolsa, 2021 jyly 29 paıyzǵa jetken. Parlament tájirıbesinde alǵash ret áıelder men jastarǵa arnalǵan par­tııa­lyq tizimderde 30 paıyzdyq kvota engizildi.

О́tkenge kóz júgirtsek, Qazaqstannyń Beıjiń is-qımyl platformasynyń ere­jelerin iske asyrýda qol jetkizgen eleý­­li jetistikterin de atap ótýge bola­dy. Bul jalpy elimiz jetken je­tis­tik­te­rimen qatar múmkin boldy.

Beıjiń platformasynan bólek, Qazaqstan basqa da halyqaralyq sharttar boıynsha mindettemeler alyp, kóptegen zańdar qabyldady. Jetistikterdiń ishin­de genderlik baǵyttaǵy eki mańyzdy zańdy atap ótýge bolady: «Erler men áıel­derdiń teń quqyqtarynyń jáne teń múm­kindikteriniń memlekettik kepil­dik­teri týraly» jáne «Turmystyq zor­lyq-zom­bylyq profılaktıkasy týraly» zań­dar. Kezinde osy qujattardyń ázir­len­ýine jáne qabyldanýyna men bas­tamashylyq jasaǵan edim.

Degenmen, áli de sheshimin tappaǵan máse­leler bar, aldaǵy ýaqytta olar bo­ıyn­sha jumys isteý kerek.

Aıtalyq, qazir jumyssyzdar arasynda ádettegideı áıelderdiń úlesi kóp. Áıelder men erlerdiń jalaqysynyń araqatynasy týraly da suraqtar bar. Bul máselelerdiń bir ushy barlyq deńgeıdegi bıýdjetterdiń genderlik másele tur­ǵy­synan qarastyrylmaǵanyna kelip ti­relýi múmkin. Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq ta kún tártibinde tur. Qa­byldanǵan sharalarǵa qaramastan, másele áli de ózekti bolyp otyr.

Halyqtyń densaýlyǵy, onyń ishin­de reprodýktıvti jáne jynystyq máse­le­ler ózekti. Nekege turǵandardyń shamamen 16 paıyzy bedeýlikten zardap she­gedi. Áıelder úı sharýashylyǵymen aınalysyp, erlerge qaraǵanda áldeqaıda kóp kúsh jumsaıdy. Sondyqtan otbasynda teńdikti qamtamasyz etý qajettiligi barǵan saıyn mańyzdy bolyp otyr. Otbasyndaǵy genderlik qatynastyń teń ári úılesimdi bolýy – jalpy qoǵamnyń úı­lesimdiligine áser etedi, onyń damýy men órkendeýine yqpal etedi.

Qazirgi ýaqytta bul máselelerdiń bar­ly­ǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasy» aıasynda sheshilý ústinde.

Qazaqstan men onyń azamattarynyń jet­ken jetistikteri – memlekettik tutas­tyq­ty damytýdaǵy strategııalyq joldy tańdaýdyń durystyǵy men elimizdiń zor áleýetiniń kórinisi.

2020 jyly Qazaqstan basqa eldermen qatar koronavırýs pandemııasyna tap bolǵany belgili. Memleket indettiń taralýyn tejep, azamattardy qoldaý úshin qajetti sharalardy qabyldady. Mem­lekettik organdar men qarapaıym qazaq­standyqtardyń birlesken kúsh-ji­ge­riniń arqasynda pandemııa elge tym qat­ty soqqy bolyp tıgen joq.

Qazir elimiz álemniń eń damyǵan otyz eliniń qataryna enýge senimdi qadam ba­syp keledi. Elbasy bul maqsatty «Qa­zaq­stan – 2050» Strategııasynda naq­ty belgilegen edi.

Aldaǵy jyldarǵa qoıylǵan jos­parlar da aýqymdy. Halyqty áleý­met­tik qoldaý salasy eldiń Áleýmettik kodek­si­men retteletin bolady. Memlekettiń áleýmettik tólemder men járdemaqylar jó­nindegi barlyq áleýmettik min­det­te­meleri tolyq kólemde oryndalady. Dá­rigerlerdiń jalaqysy 2,5 ese, pe­da­gog­terdiń jalaqysy 2 ese ósedi. 2022 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap eń tó­men­gi jalaqy ósedi. Ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn 75 jasqa jetkizý kózdelip otyr. Syrtqy ekonomıkalyq saıasatta qa­zaqstandyq eksportty ilgeriletý máse­lesi mańyzdy basymdyqqa ıe bolmaq.

Ýaqyt óte kele qoǵam aldynda jańa mi­n­­detter paıda bolady. Degenmen, alǵa bas­taıtyn baǵyt-baǵdar aıqyn. Tá­ýel­siz­dik jyldary jetken jetistikter men osy ýaqytta jınaqtalǵan tájirıbege súıene otyryp, bolashaqqa nyq qadam basamyz. Árbir qazaqstandyq erteńgi kúnine senimdi. Bizdiń táýelsizdigimiz bo­la­shaqqa baǵdar alady. Elimizdiń tu­raq­ty damýy halyqtyń ómir súrý deń­geıin odan ári arttyrýǵa úlken úmit syılaıdy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev óz qyzmetinde dál osy maqsatty kózdedi, áli de osy baǵyt­tan taıǵan joq. Ol dana da ádil basshy re­tin­­de, halyqqa ashyq, júregi keń adam re­tinde tanyldy.

Gazet betinen otandastarymdy Qa­zaq­stan Táýelsizdiginiń 30 jyl­dy­ǵy­men quttyqtaýǵa ruqsat etińizder. Ba­r­sha­ńyzǵa shyn júrekten zor den­saý­lyq, mem­leketimizdiń órkendeýin, ja­qyn­da­ryńyzǵa amandyq, jarqyn bola­shaq tileımin.

 

Aıtkúl SAMAQOVA,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri