Saryla kútken sýbsıdııa qaǵaz júzinde qala bere me?

«Bizdiń Jańaqala aýdanynda tórtinshi jyl qata­ry­nan qýańshylyq. Ońtústik aýdandarda sý bolmaı, kól­ta­bandarǵa sý shyqpaı, mal azyǵyn daıyndaý óte qıyn bolyp tur. Shóp qana emes, jemniń quny da aspanǵa shapshyp barady. Máselen, arpa-bıdaıdy aıtpaǵanda, dıir­menderde bir tonna ke­bektiń ózi 85 myń teńge. О́ńir­de asyl tuqymdy maldy satyp alǵandarǵa tıesili sýbsıdııa áli tólenbeı keledi. Tehnıkaǵa, qudyq qazǵanǵa berilýge tıis ınvestsýbsıdııalar da joq. Byltyrdan ala almaı júr­gen­der bar. Sonymen birge mal azyǵyn arzandatýǵa arnalǵan demeýqarjy eli­miz­diń ózge óńirlerinde byl­tyrdan beri tólenip keledi. Bul qoldaý túri oblystyq bıýd­jetten bólinetindikten, onyń taǵdyry jergilikti deń­geıde sheshiledi. О́ńirdegi mal basy negizinen ońtústik aýdandarda shoǵyrlanǵan, al biz bir jaǵynan sý tapshylyǵy, qýańshylyq, ekinshi jaǵynan jaıylym-shabyndyǵymyzdy kıik taptap, jem-shóp ázir­leýde qıyndyq kórip otyr­myz», deıdi «BB» sharýa qojalyǵynyń basshysy, Ja­ńaqala aýdandyq fermerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Talǵat Báıkenov.

Oral qalasyna Aqjaıyq, Jańaqala, Báıterek aýdandarynan jınalǵan qo­ja­lyq ıeleriniń sany ájeptáýir eken. Olar negizinen mal sharýa­shy­lyǵyn da­my­týǵa memle­ket tarapynan berile­tin sýb­sıdııalardyń mezgilinde be­ril­meı otyrǵanyna narazy. Máselen, jańa­qa­la­lyq Ádilhan Bókenov 120 asyl tu­qym­dy sıyr satyp alǵan. Ol osy malǵa beriletin 180 mln teńge sýbsıdııaǵa úmit artyp, biraz jospar qurǵan eken. Alaıda jaz­dyń basynda qolǵa tıedi-aý dep bol­ja­ǵan qarajat áli joq. Kásibin jańa bastaǵan jas kásipker qysqa qajetti mal azyǵyn daıyndaı almaı, qatty qınalyp júr.

«Byltyr kúzde batys­qa­zaqs­tandyq fermerler asyl tuqymdy mal satyp aldy, sýb­sıdııa áli túspedi. Búgin osy jerge 40 shaqty qojalyq bas­shysy kelip otyr. Shynyn aıtsaq, bulardyń qazir siń­birýge murshasy joq. Mal azy­ǵyn daıyndaý naýqany jú­rip jatyr. Qylyshyn súıre­tip qys keledi. Biz oblystyq más­­lıhatta osy sýbsıdııaǵa tó­lenetin 2,2 mlrd teńge qa­ra­­jatty shildeniń 2-si kúni be­kitip bergenbiz. Nege áli kúnge be­rilmeıdi? Pre­zıdent «mal sharýashylyǵyn damytý kerek» deıdi, ýaqytynda sýbsı­dııa­syn ala almasa, nesıesin jaba almasa, sharýalar qalaı damıdy? Oblystyq aýyl sha­rýashylyǵy basqarmasy da­ıyndap, 6 tamyz kúni ji­ber­gen qujattardy Ádilet mı­­nıs­trligi áli tirkemepti. Ákim­niń qaý­ly­syn jiberdi, áli kún­ge tirkelmegen. Birneshe ret qaıtaryp jiberdi. Bul jer­de tyrnaq astynan kir iz­dep, sózbuıdalyqqa salyp ja­tyr dep oılaımyn. Bir qu­jat­ty tirkeý úsh aıǵa sozy­lýy masqara ǵoı», deıdi ob­lys­tyq máslıhat depýtaty, Ba­tys Qazaqstan fermerler qaýym­das­tyǵynyń tóraǵasy Serik Jarlyǵapov.

Batysqazaqstandyq 24 fermer bıylǵy 18 mamyrda da Egov elektrondy portaly ar­qyly el Prezıdentine hat jol­dap, asyl tuqymdy iri qa­ra mal satyp alǵan fermerlerge ınvestısııalyq sýbsıdııa tóleýge járdemdesýin suraǵan edi. Bul ótinish 20 mamyr kú­ni Prezıdent Ákimshiliginde tir­kelip, 21 mamyr kúni Aýyl sha­­rýa­shy­lyǵy mınıstrligi­ne jáne oblys áki­mi­niń appara­ty­na joldanǵan. Kelesi kú­ni oblys ákiminiń birinshi oryn­ba­sary bul ótinishti oblys áki­­mi apparatynyń bas ıns­pek­toryna joldaıdy. Ol 24 ma­myr kúni bul ótinishti ob­lys­­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­­qarmasyna jiberedi. Bas­qar­ma basshysy ótinishti bas­qarmadaǵy bólim basshysyna joldaıdy. Sóıtip 29 mamyr kúni jaýap daıyndaý úshin ótinish basqarmanyń bas mamanyna kelip túsedi. 3 maýsym kúni oblys ákimi apparatynyń bas ınspektory aýyl sharýa­shy­lyǵy basqar­masynan jaýap alyp, Aýyl shar­ýa­­shy­ly­ǵy mınıstrligine joldaı­dy. Aýyl sharýashylyǵy mı­­nıstrligi 11 maýsym kúni fer­­merlerge jazbasha tú­sin­­di­rý hat joldaıdy jáne tap­syr­many ba­qylaýdan alady. Al 17 maý­sym kúni Prezıdent Ákim­shiliginde Álııa Isma­ǵu­­­lova «túsinikteme be­ril­di» dep, atal­ǵan ótinishti baqy­laý­­dan alady. Osy­laısha, ba­tys­­qazaqstandyq sharýa­lar­dyń ja­­naı­qa­ıy esh sheshilmeı, q­aǵaz aı­na­ly­my­nyń astynda qalǵan.

«Biz laýazymdy tulǵalar jeke jáne zańdy tulǵalardyń óti­nish­terin qaraý tártibi óres­kel buzyldy dep esep­teı­miz. Iаǵnı elimizdi azyq­pen qam­typ otyrǵan sharýa­lardyń má­selesi sheshilmeı, Prezı­dent­­tiń nazaryna da jetpeı qaldy» deıdi narazy sharýalar.

Bıyl 1 qyrkúıekte Mem­leket basshysy Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda ag­rar­lyq saıasatta sáıkessizdik bar ekenin aıtqan bolatyn. Mı­nıstrler aýysqan sa­ıyn saıa­sat ta ózgeredi. Mundaı jaǵ­daı­­da fermerlerge bolashaq ju­mysyn jos­parlaý qıyn. My­saly, fermer 200 bas iri qaraǵa arnalǵan bordaqylaý alańyn salyp, memleketten 25 paıyz kóleminde sýbsıdııa alǵysy keledi, sol eki arada ereje ózgerip, 200 bas ornyna bir mezgilde 500 basty kútip-baptaý týraly norma paıda bolady.

Sharýalardyń talaby – sýb­sıdııa berý tártibi anyq ­já­ne ashyq bolýy kerek. Sha­­ǵyn jáne orta sharýa qo­­ja­­lyq­­taryna sýb­sıdııa to­lyq qoljetimdi bo­lýy qajet. Qazirgi tańda Batys Qa­zaq­stan ob­ly­­synyń fer­mer­­leri turalaýdyń al­­dyn­da tur. Mal basyn kóbeıtý jáne oblystyń eksporttyq áleýetin arttyrý maqsatynda sońǵy jyldary et jáne et-sút baǵytyndaǵy asyl tuqymdy mal kóp kó­lem­de satyp alyndy. Bul ma­q­­satqa jetý úshin fermerler qarjy ınstıtýttarynan qaryz aldy. Qazirgi sýbsıdııa qaǵıdasyna sáıkes bul fermer satyp alynǵan árbir asyl tuqymdy sıyr nemese buqa úshin 150 myń teńge qoldaý qarajatyn alýy tıis edi. Osy qarjyny byltyrdan beri ala almaı júrgen fermerler bar.

Fermerler jergilikti at­qa­­rýshy organ­dar bıýdjetti esep­­tegen kezde durys jos­par­­­­la­maıtynyna narazy. My­saly, 5 naý­ryzda asyl tu­qym­dy iri qara satyp alýǵa sýbsıdııa tóleý úshin bıýdjet­ten 90 mln teńge qarajat bó­lingen. Ol qarjy eki-úsh mınýt ishinde bitip qalǵan. Al keler joly bıýdjet qarjysy bólingende, fermerler satyp alǵan asyl tuqymdy iri qara maldyń biraz bóliginiń jasy sýb­sı­dııa­ǵa sáıkes kelmeıtini belgili bolǵan. Sýb­sıdııaǵa qa­jetti qarjy birden tolyq bó­­linbegendikten, qanshama fer­mer zardap shegip, tıisti qa­rajattan qaǵylǵan.

«Ásirese, Jańaqala aýdany sharýa­la­ry­nyń jaǵdaıy qıyn. О́tken qysta bizge qudaı kó­mek­testi, aqpanǵa deıin maldy jaıyp shyqtyq. Ári sońǵy eki-úsh jyldan beri jınaǵan qorymyzdy jep shyqtyq. Endi bıylǵy qys ne bolatynyn bilmeımiz. Qazir bizdiń fermerler polıgon aýmaǵyna, ózge aýdandarǵa qańǵyp, shóp shaýyp júr. Qazir damýdy oılap otyrǵan joq­pyz, qol­daǵy maldy qystan aman alyp shy­ǵa­myz ba, joq pa dep alańdap otyrmyz. Kór­shiles oblystardaǵy árip­tes­terimizben habarlassaq, olar­da mundaı másele joq, sýb­sıdııa áldeqashan tólengen deıdi. Jańaqala aýdanynda 520 sharýa qojalyǵy tir­kelgen, sonyń jartysynan kóbi memleket kómegin ala almaı júr. Byl­tyr oblys áki­mi Jańaqala aýdanyna kel­gen saparynda mal azyǵyn daıyn­daý úshin kómek bolady dep edi. Biraq esh kómek bolmady. Bıylǵy halimiz odan da músh­kil», deıdi Talǵat Báıkenov.

«Jyl basynda oblysta ­mal sharýa­shy­­ly­ǵyn memleket­tik qoldaý úshin 5,6 mlrd teń­ge qarajat qarastyryldy, so­nyń ishinde osy kezge deıin taýar óndi­rý­shi­ler­den túsken ótinimderge oraı 2,7 mlrd teń­ge tólendi. Endi qalǵany 2,2 mlrd oblys bıýdjetin soń­ǵy naqtylaý kezinde bólin­di. Bul qarjy fermerlerge deıin jetý úshin birneshe sa­ty bar: oblys ákimdiginiń qaý­­­lysy qabyldanýy ke­rek, ol nor­matıvtik quqyqtyq akti bol­­ǵandyqtan, qoǵam­dyq uıym­­­darmen aqyl­dasý, qo­ǵam­dyq tyń­daýdan ótý sekil­­di min­­­detti prosedýradan ótýi shart. Bıyl­ǵy ózgeristerge baı­­lanysty, bar­lyq quqyq­tyq aktiler respýblıka­lyq deń­geıde tirkelýi tıis. Qar­­jynyń kidirgen sebebi sol. Bú­gin tańerteń ǵana qu­jat Ádilet vıse-mınıstriniń aldy­na je­tipti. Ol kelisimin berse, oblys áki­mi­­niń qaýlysymen be­kitilip, qaıtadan Ádilet mı­­­­nıstrligine tirkelip, eta­lon­­dyq bankte jarııalanýy tıis. Sodan keıin ǵana ol nor­matıvtik quqyqtyq akti re­tin­de kúshine enedi. Sol kezde biz­­diń basqarma ol qarajatty sharýalarǵa sýbsıdııa retinde bóle bastaıdy», deıdi ob­lys­­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasynyń basshysy Jas­ulan Halıýllın.

J.Halıýllınniń aıtýynsha, buryn sýb­sıdııaǵa ótinim tek bólingen qarajat she­ginde qabyldansa, bıylǵy ózgeriske sáı­kes bıýdjette qarjy bar-joǵyna qa­ra­­mastan ótinim qa­byldana beretin bol­ǵan. Iаǵnı sh­arýalardyń ótinishi aldyn ala jı­nalyp, rezervke qoıy­lady.

«Qaýlyǵa qol qoıylsa, ótinimderdi tek­serip, sáı­kes­­tigine oraı sýbsıdııa tó­­leý­di birden bastaımyz», dedi bas­qarma bas­shysy.

Oblystyq aýyl sharýashy­ly­ǵy bas­qar­­masynyń máli­me­tine qaraǵanda, óńir­de mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý úshin 1935 ótinish túsken. Sura­lyp otyr­ǵan qarajat – 1 897,6 myń teńge. Bas­qar­ma ke­lesi apta ishinde sýbsıdııa tó­le­ne bas­taıdy dep sendirip otyr.

P.S. J.Halıýllın oblys boıynsha mal azyǵyn daıyndaý jospary 95 paıyzǵa oryndalǵanyn aıtady. Keıbir aýdan­dar qajetti mólsherdi 110-115 paıyz­ǵa artyǵymen jınap alǵan. Alaıda Jańa­qa­la aýdanynda eń tómengi kórsetkish – munda qajetti mal azyǵynyń tek 50 paıyz­dan artyǵy qamtylǵan. «Biz Jańaqala aýdany sharýalary jemshóp máselesinde ózin ózi qamtı almaı otyrǵanyn moıyndaımyz, bul máseleni ózge óńirlerden ishki tasymaldaý arqyly qamtýdy josparlap otyrmyz», deıdi basqarma basshysy.