Osy kúni qaǵaz toltyrýdan bizde qaı mekeme bolsyn aldyna jan salmaıdy. El Prezıdentiniń ózi muǵalimder men dárigerlerdi qaǵazbastylyqtan bosatyńdar degendi ashyq aıtty. Ol sóz gazetterde de jazyldy, biraq, qulaq asyp jatqan eshkim joq sııaqty. Olaı deıtinim – meniń joǵary oqý ornynda qyzmet etkenime kóp jyl boldy. Ásirese, sońǵy jyldarda biz toltyratyn qosymsha qaǵazdar eselep kóbeıip barady. О́zim jumys isteıtin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi jaǵdaı da naq osyndaı. Oqý júıesi buzylmaı turǵan sonaý jyldary birinshi jarty jyldyqta, demek, semestr bitkende, bir bet, jazda taǵy bir bet esep jazatyn edik. Sonymen qoıatynbyz.
Al, ótken 2013 jyly jyldyq esep ótkizý úshin ár muǵalim 20-30 bet qaǵaz toltyryp, oǵan kem degende úsh adamǵa qol qoıǵyzyp, áýpirimdep ázer ótkizdik. «Jazǵan qulda jazyq joq», bıýdjettiń aqshasyna qarap otyrǵan muǵalim lám dep aýzyn ashpaıdy. Bastyqqa «bul qalaı?» deseń ózińe jaýyǵyp, izińe túsedi. Sodan, muǵalimder kúńkildeıdi de qoıady. Osylaı jalǵasa bermek pe? Zachet degen bolýshy edi ǵoı, ony aralyq baqylaý (rýbejnaıa kontrolnaıa) dep aldyq. Aldymen orysshasyn bilip almasań neǵylǵan aralyq ekenin túsinbes edik. Bizge aralyq baqylaý sonaý 90-jyldardyń ortasynan keldi. Biraq, onyń qosymsha qaǵazy jyl ótken saıyn kóbeıip, qalyńdap barady. Azattyq alǵanymyzǵa attaı jıyrma jyldan assa da, bar qaǵazdy eń aldymen oryssha jazyp, sodan soń qazaqshaǵa aýdaramyz.
Onda da qazaq tiliniń ózindik ereksheligi men normatıvi kóp jaǵdaıda saqtalmaıdy. Meıli ǵoı, qazir etimiz ólip, bárine kóndik. Sebebi, báribir eshkim qulaq aspaıdy. Sol qarapaıym tilmen aıtqanda, stýdentterden zachet alý úshin eń kemi 5 bet materıal daıyndaımyz, onyń syrtynda «eksperttik qorytyndylaý» («ekspertnoe zaklıýchenıe») degen qaǵazy taǵy bar. Oǵan úsh adam qol qoıady. Bıýrokratııa osy jerden bastalady. Kóbine áıel joldastardan quralǵan pedkollektıv ishinen top-topqa bólinip, persona non grata bolyp júrgenderdiń qaǵazǵa qol qoıar sátte taǵy bir saǵy synyp, birtalaı júıkesin juqartady. Aıtpaqshy, qol qoıylǵannan keıin árbir betke dekan mórin basady. Soǵan jetkenge deıin dińkelep bitesiń. Qolyn qoımaıdy emes, áıteýir bir qoıady, biraq seniń ýaqytyń, densaýlyǵyń ketedi... Zachetty osynshalyq qıyndatatyn nesi bar? «Bir qyzymnan bir qyzym soraqy» demekshi, emtıhannyń qaǵazy men bıleti munan da ótedi.
Eger men Fransııada bir jyl ǵylymı taǵylymdamadan ótpegenimde, múmkin, bul máselelerge mán bermes edim. Jaraıdy, munyń bárin dekanat ta, ýnıversıtet te óz oıynan shyǵaryp otyrǵan joq deıik. Joǵarydan, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen bekip kelgen dırektıvalardyń negizinde alyp otyr, maqul. Mınıstr turaqtamaıtyn osy bizdiń oqý salasy ekeni qalyń jurtqa málim. Ár mınıstr óz «reformasyn» ala keledi. Al qaptaǵan qaǵaz jazýdyń sebepterin, qyzmetten ketken kisiniń jibergen qatelikterin taldap, sabaq shyǵarý degen bolmaı ma? Sonda, álgi ketken mınıstrler qaǵazdy burqyratyp jazýdy mıras etip ketpegen shyǵar. Orysta «zdravomyslıashıı» degen jaqsy sóz bar. (Aralas otyrǵan halyqtyń birer sózi meniń patrıotızmime nuqsan keltirmeıtinine senimdimin). Ýnıversıtet salasyna bas-kóz bolyp otyrǵan sheneýnikterdiń ishinen qaǵazdy qalaı azaıtamyz, bilimniń sapasyn qalaı arttyramyz degen «zdravomyslıashıı» bir adam tabylmaǵany ma? Qolymda bılik bar eken dep, kózdi jumyp, tómenge qaýly-qarar syrǵyta bergennen, ne utyp otyrmyz? Muǵalimniń eń birinshi mindeti – qaǵaz toltyrý emes, sabaq berý.
Joǵary oqý ornynda qyzmet isteıtin muǵalimderdiń ǵylymmen aınalysýǵa murshasyn keltirmeıtin sebeptiń biri – osy qaptaǵan qaǵaz ben tolyp jatqan qoǵamdyq is-sharalar. Onsyz da júktemesi bastan asatyn shetel tili kafedrasyna taza ǵylymı jumys jasamadyń deý – úlken qııanat. Bul endi erekshe toqtalatyn taǵy bir ózekti másele. Alaıda, qazirgi kúni ǵylymı ataǵyń bolmasa, ýnıversıtetke muǵalim bola almaısyń degenge jettik. Al, ǵylym degen erekshe jaǵdaıdy talap etedi(?!). Adamnyń oıy basqaǵa bólinbeýi kerek. Jaǵdaı jasalmaǵan jerde psevdoǵylym paıda bolady. Pysyqtar paıda boldy, shetinen ǵylym doktory. Bizdegi bir kafedrany bilem – oqytýshylarynyń 80 paıyzy ǵylym doktorlary. Solardyń bári keremet ǵalym dep otyrsyz ba? Álde qazaq ǵylymynyń erekshe damyǵanynyń kórinisi me? Jeke óz basym oǵan senbeımin. Kórshi Reseı júz adamnyń ǵylymı ataǵyn memlekettiń arnaıy qaýlysymen alyp tastady, zaty saı emes dep. Aǵaıyndar, biz eń bolmasa myna qaptaǵan qaǵazdy alyp tastaıyq ta!
Marııa ARYNOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, oqytýshy, aýdarmashy.