Ǵylymnyń jetistigi – kemel eldiń keleshegi

Alqaly jıyn UǴA jalpy jınaly­synyń sońǵy sessııasynan bergi ýaqyt aralyǵynda ómirden ótken Qazaqstan ǵyly­mynyń álemdik deńgeıdegi kórnek­ti ǵalymdaryn eske alyp, rýhyna taǵzym etýmen bastaldy. Olardyń qataryn­da bú­ginde eńbekteri álemdik qoǵamdas­tyq­qa tanymal akademık, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Ábsat­­tar Derbisáli, UǴA akademıgi, hımııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Eren­ǵaıyp Shaıhýtdınov, akademık, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nádir Nádirov, akademık, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Vla­dımır Okolovıch, akademık, aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Raqymjan Eleshev syndy ardaqty ǵalymdar bar.

Jınalystyń kún tártibine oraı ǵalym­dar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıe­li reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýyn talqylap, mańyz­dy qujattaǵy talaptardy iske asyrýǵa baılanysty usynystaryn bólisti.

UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov óz baıandamasynda Joldaýda kóterilgen máselelerge jeke-jeke toq­taldy. Elimizdiń aldaǵy kezeńdegi áleý­mettik-ekonomıkalyq damýynyń basym baǵyt­taryn belgilep bergen qujatta pan­de­mııadan keıingi ekonomıkalyq jaǵ­daı, sonymen birge 2025 jylǵa de­ıingi damýdyń jol kartasyn ázirleý qaras­tyrylyp otyr.

«Zamanaýı sıfrlandyrýǵa baılanys­ty Prezıdenttiń «Qazaqstan Eýrazııa óńiriniń basym bóligi úshin ortalyq sıfrly habqa aınalýǵa tıis» degen tapsyrmasyna asa mán bere otyryp, bul rette otandyq IT sektordy damytyp, kúsheıtýdiń mańyzy zor. «Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili. Orys tili resmı til mártebesine ıe. Bizdiń zańnamaǵa sáıkes, onyń qoldanylýyn shekteýge bolmaıdy. Bolashaǵyn Otanymyzben  baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń bas­ty belgisi deýge bolady», dep atap kór­setti Prezıdent. Ǵalymdardyń piki­rinshe, bul máseleni balabaqshalar men mek­tepten bas­taý qajet. Al joǵary mem­lekettik organdarda qazaq tiline degen qajettilik bolýy kerek», dedi óz sózinde M.Jurynov.

Sonymen qatar akademııa prezıdenti Memleket basshysynyń ekologııa, sıfr­landyrý jáne beıbit atom máselesi­ne mán bergenine, jańa tehnologııalar men sıfrlandyrýdyń kómegimen sýdy únemdeýge kóshýdiń mańyzyna toqtal­ǵanyn atap ótti. 2030 jylǵa qaraı sý resýrs­tarynyń jetispeýshiligi 40 paıyzǵa jetýi múmkin. Sonymen birge Memleket basshysy Joldaýda ǵylymdy granttyq qarjylandyrý merzimin 5 jylǵa deıin ulǵaıtý qajettigine de kóńil bólip otyr­ǵanyna toqtaldy. Sebebi qazirgi úshjyl­dyq qarjylandyrý irgeli ǵylymnyń damýyna kedergi keltirip otyrǵany sózsiz. Josparlaýdyń osyndaı qysqa merziminde qandaı da bir nátıjelerge qol jetkizý qıyn. Sondyqtan ǵylymdy granttyq qar­jylandyrý merzimin 5 jylǵa deıin ul­ǵaıtý múmkindigin qarastyrý qajettigi ǵa­lymdar tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bo­lyp otyr. Al ulttyq ǵylymı keńester she­shim­deriniń ádildigi týraly másele áli de kún tártibinde tur. Osyǵan baılanys­ty apel­lıasııa ınstıtýtyn engizý qajet degen Pre­zıdent tapsyrmasy da oı salady. Osy oraıda ǵalymdar qoıylǵan min­det­terdi sheshýge atsalysyp, ǵylymı-zert­teý­ler deńgeıin arttyrýǵa jáne ony prak­tıka­da qoldanýǵa erekshe nazar aýdaratyn bolady.

Til saıasatyn damytý máselesine oraı baıandama jasaǵan UǴA Áleýmettik ǵy­lymdar bólimshesiniń tóraǵasy, kor­res­pondent-múshesi Erden Qajybek «Til saıa­satyna kelsek, Prezıdent tujyrymdary – ulttyq saıasattyń berik arqaýy ispettes. Joldaýda halyq kókeıindegi ózek­ti máselelerdiń basym kópshiligine tu­shymdy jaýap berildi. Basqasyn aıtpa­saq ta, ulttyq zańdarymyzdyń áli kúnge deıin kórshi eldiń memlekettik tilinde daıarlanyp júrgenin aıtýǵa uıalasyń», dep atap ótti. Ǵalymnyń aıtýynsha, qazaq tili nemese aýyz ádebıeti boıyn­sha memlekettik zertteý grantyn utyp alǵyńyz kelse, talaı qujatty orys­sha da, aǵylshynsha da toltyrýǵa týra keledi, dıssertasııa qorǵaımyn deseńiz, bularǵa qosymsha sheteldik jetekshini izdep basyńyz qata­dy. Áli kúnge deıin memlekettik tildi damytýǵa arnalǵan Prezıdenttiń, Úki­mettiń naqty qaýly-jarlyqtarynyń biri de tolyq iske asyrylmaı keledi. Til maıdany tek tilshi fılologtardyń, jazýshylar men ádebıetshilerdiń kúresi emes. Kerek bolsa, tilimizdi damytý máselesi – memle­keti­mizdiń basty ulttyq qaýipsizdik, ekono­mıkalyq, ıdeologııalyq, saıası talaby, mindeti, alǵysharty.

Jıynda aýyl sharýashylyǵyna qatysty ózekti máselelerdi ortaǵa sal­ǵan QazUAÝ rektory, akademık Ti­lek­tes Espolov «Qazaqstannyń aýyl sha­rýa­shylyǵynyń áleýeti orasan zor. Biraq agroónerkásip kesheni salasyn­da qordalanǵan kókeıkesti másele­ler az emes», dedi óz sózinde. Ol aýyl sharýa­shylyǵy salasynda taýar óndirýshiler men tutynýshylar arasynda deldaldar­dyń kóptigine nazar aýdara otyryp, ǵa­lym­dardyń zertteýlerin negizge aldy. Iаǵnı qalyptasatyn baǵanyń 75 paıyzy deldaldarǵa tıisti bolsa, 25 paıyzy ǵana – aýyl sharýashylyǵy kásipkerleriniń úlesinde. Shet memleketterde bul keri­sin­she. Qazir aýyl sharýashylyǵyna qa­tys­ty úı sharýashylyqtarynyń úle­si 42 paıyzdy quraıdy. Biraq olar na­ryqqa óz ónimderin tıimdi baǵamen ót­kize almaıdy, ınnovasııalyq tehno­­lo­gııa­lardy keńinen qoldanýǵa múmkin­­shilikteri joq. Sondyqtan Joldaý­da osy sharýashylyqtardyń jumy­syn jandandyrý úshin «Jeke qosal­­qy sharýa­shylyqtar týraly» zań jo­ba­sy ázirlenetini quptaıtyn másele. Bıyl Qazaqstan óńir­leriniń qurǵaq­shylyqqa ushyraýy salaǵa teris áserin tıgizdi. Osy oraıda T.Espolov mal azyǵy bazasyn damytýǵa, ıaǵnı jem-shóp daıyndaýǵa qajetti jer kóle­min keńeıtý, qurǵaqshylyqqa tózimdi ósimdik suryptaryn sebý jáne aýys­paly egistikti keńinen qoldanýǵa kóńil bólý kerektigin atap ótti. Búginde mal jaıa­tyn jerlerge sharýalardyń qoly jete bermeıdi. Sonymen qatar jeke qosal­qy sharýashylyqtardyń malyn jaıy­lymdyq jermen qamtamasyz etý, veterınarııa, aýyl sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý tásilderin qaıta qaraý, agroónerkásip kesheninde qoldanylatyn tehnologııanyń shamamen 90 paıyzǵa deıin eskirip ketkendigi, salaǵa bilikti mamandar daıarlaý máselesi de alańdatady.

Bıyl ǵylymnyń qara shańyraǵy – Ulttyq ǵylym akademııasynyń quryl­ǵanyna 75 jyl tolyp otyr. Jıynda mán beril­gen mańyzdy máseleniń biri – mereı­li datany óz dárejesinde atap ótý. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstri­niń buıryǵymen arnaıy jumys toby qurylyp, Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelgen 75 jyl­dyq saltanatty Jalpy jınalys sessııasyn halyqaralyq joǵary deń­geıde ótkizý úshin TMD jáne alys shetel­derdegi ǵylym akademııalarynyń birin­shi basshylaryna shaqyrý hattary jibe­rilgen. Osyǵan oraı, akademııaǵa jalpy jınalysqa qatysýǵa nıetti hattar kelip túsýde. Ázirge mereıtoılyq jalpy jınalys sessııasy qarsańynda daıyndyq qalypty jaǵdaıda júrip jatyr. Akademııanyń mereıtoıyn el Prezıdentimen birge atap ótý – burynnan kele jatqan dástúrli is-shara. Osy oraıda Ulttyq ǵylym akademııasynyń múshe­leri alqaly jıynda kóterilgen otandyq ǵylym salasyndaǵy mańyzdy másele­lerdi «Halyq únine qulaq asatyn mem­leket» tujyrymdamasyna oraı Prezı­dentpen kezdesýde talqylaýdy maqsat etedi. Eldegi epıdemııalyq jaǵdaı­ǵa alańdaýshylyq bildire otyryp, ǵalym­dar qaýymy saltanatty is-sharany ahýal turaqtalǵan kezeńde oflaın formatta ótkizý jaıynda usynys tastady.

Joǵary oqý oryndary men ǴZI, jas býyn ókilderi qatysqan jıynda UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov Joldaýda kóterilgen máselelerdi júzege asyrýǵa, otandyq ǵylymdy odan ári da­my­týǵa baılanysty ǵalymdardy barlyq kúsh-jigerin jumyldyrýǵa shaqyrdy.

ALMATY