Elektr energetıkasy: Irkilis pen izdenis

2021 jyldyń 1 sáýirinen bastap energııa óndirýshi stansalardaǵy elektr energııasyna tarıfter Energetıka mınıstr­li­giniń aqparaty boıynsha orta eseppen 15%-ǵa kóterildi. Tıisinshe elektr energııasynyń quny KEGOC AQ elektr jelileriniń Ulttyq operatorynda óńirlik jelilik «Kókshetaý Energo» seriktestigi jáne jabdyqtaý kompanııalar «Kókshetaý Energo Ortalyq» seriktestiginde de ósti. Jalpy tarıf 4 bólikten turady. Bul satyp alý (42%), tranzıt (47%), qýat naryǵy, teńgerimdeý, saýda-sattyqqa daıyndyq (8%) jáne jabdyqtaý ústemesi (3%). Tu­tynýshylarǵa túsinikti bolýy úshin «Kókshetaý-Energo» seriktestigi oblysta elektr energııasyna tarıf qalyptastyrý qurylymyn kórneki jáne qoljetimdi etip arnaıy júıe de ázirledi.

2021 jyldyń 1 maýsymnan bastap elektr energııasy jeke tulǵalar úshin 10, zańdy tulǵalar úshin 20, bıýdjettik uıymdar úshin 45%-ǵa qymbattady. Osy ara­da qymbattaýdyń sebebin taldap kóre­lik. Birinshiden, Energetıka mı­nıs­tr­ligi málimdegen 15% – respýb­lı­ka­nyń barlyq 37 energııa óndirýshi stansalary boıynsha ortasha ósim kórsetkishi. Iаǵnı bir jerde kóp, bir jerde az.

– Biz elektr energııasynyń negizgi kóle­min «Samuryq-Energo» AQ kóp­beıin­di energetıkalyq holdıngine kiretin elektr stansalarynan satyp alamyz. Naq­tyraq aıtsaq, «Ekibastuz GRES-1» jáne «Moınaq» GES-inen. Onda elektr energııasynyń quny bıyl 1 maýsymnan bastap 25%-ǵa, al 1 shildeden bastap taǵy da orta eseppen 4 %-ǵa ósti, – deıdi «Kókshetaý Energo» JShS bas dırektory Dosymhan Aralbaev, – ekinshiden, ózimiz de tutynýshy bolǵandyqtan, bizdiń kompanııa úshin tarıftiń kezekti kóterilýi, árıne, juqalap aıtqanda, qolaısyz áser etedi. Mysaly, tutynýshylardy sapaly elektr energııasymen qamtamasyz etý jáne shyǵynda qalmaý úshin oblys bo­ıynsha Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń departamentinde tarıftiń árbir tıynyn qorǵaýǵa týra keledi. Byl­tyr kompanııanyń jıyntyq tabysy 7 mlrd 708 mln teńgeniń deńgeıinde boldy. Al shyǵys – 7 mlrd 664 mln teńge. Bul elektr energııasyn satyp alýǵa arnalǵan shyǵystar (shyǵyndardy óteý jáne sharýashylyq qajettilik úshin) – 3 mlrd 224 mln, eńbekaqy – 2 mlrd 049 mln, materıaldyq shyǵyndar men jóndeýler – 715 mln, ınvestısııalyq baǵdarlama – 1 mlrd 244 mln, salyqtar – 354 mln, basqa shyǵyndar 78 mln, al paıda 44 mln teńge kóleminde. Tapqan qarajat materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartýǵa jáne arnaıy tehnıka satyp alýǵa jumsaldy. Bul jerde kompanııanyń jıyntyq tabysy týraly aýyz toltyryp aıtatyndaı eshnárse joq.

«Kókshetaý-Energo» seriktestigi bıyl 1 qazannan bastap 6,5%-ǵa ósirýge ótinim bergen. Bul sheshim aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinen stansalar baǵasynyń ósýine jáne 1 qazanynan bastap elektr energııasyn tasymaldaý, dıspetcherleý jáne qýat naryǵyn teńgerimdeý boıynsha KEGOC AQ tarıfiniń ósýine baılanys­ty bolyp otyr. Kókshetaýdaǵy elektr baǵasynyń tarıfi elimizdiń ózge qa­lalarymen salystyrǵanda birshama jo­ǵary. Sebep – oblys ortalyǵynda jylý elektr ortalyǵynyń bolmaýy.

– Bizge elektr energııasyn satyp alýǵa týra keledi. Sondyqtan elektr energııasyn bizdiń oblysqa jetkizý úshin biz KEGOC AQ tranzıti úshin aqy tóleımiz, – deıdi Dosymhan Álishuly, – eger jylý elektr ortalyǵy bolsa, tarıf 4,29 teńgege tómen bolar edi. Bar másele osynda.

Tarıftiń kóterilýi qarapaıym tutyný­shy­men qatar shaǵyn jáne orta bızneske de ońaı soqpasy belgili. Áıtse de tarıfterdi memlekettik retteýdiń basqa tutynýshylar esebinen tutynýshylardy sýbsıdııalaý dep atalatyn ereksheligi bar. Bul tarıf ekonomıkalyq negizdelgen deńgeıden tómen. Iаǵnı ózindik qunynan tómen bolǵan kezde osyndaı baǵa qalyptasady. Al basqa ónerkásiptik tutynýshylar úshin kerisinshe, joǵary. Jeke tulǵalar úshin tarıf ortasha tarıften áldeqaıda tómen. Asylynda, jeke jáne zańdy tulǵalar arasyndaǵy tarıfterdi teńestirgen jón. Bul birshama ádiletti bolar edi.

Sonymen qatar Kókshetaýdy «arıs­tondar» dep atalatyn elektr sý jylyt­qysh­tar qalasy dep aıtýymyz kerek. Bul da qala turǵyndarynyń qaltasyna salmaq túsiredi. Sondaı-aq halyqty «kVt/saǵat» elektr energııasy úshin óziniń joǵary tarıfimen de demeýshilerge qa­ty­satyn zańdy tutynýshylardyń qar­jysyna keri áser etedi. Basqa oblys ortalyqtary ortalyqtandyrylǵan ystyq sýmen jáne gazben jabdyqtalǵan. О́zge oblys ortalyqtarynyń turǵyndary bir aıda shamamen 150 kVt/saǵat elektr qýatyn tutynsa, kókshetaýlyqtar 300-350 kVt/saǵat shamasynda tutynady.

Sońǵy kezde KEGOC AQ Ulttyq jelilerine tikeleı qosylǵan jáne osylaısha tarıf qalyptastyrýdyń jalpy júıesine qatyspaıtyn keıbir ónerkásiptik tutynýshylar paıda boldy. Bul, bylaısha aıtqanda, tutynýshylardyń bir toby. Ortasha alǵanda, mundaı tutynýshylar 1 kV/saǵ 15 teńgeden tóleıdi. 1 kV/saǵ úshin kelesi top – «Kókshetaý Energo» JShS jelilerine qosylǵan, biraq erkin tarıfi, taza kirisi bar jáne tek iri óner­kásiptik tutynýshylarǵa qyzmet kór­se­tetin energııamen jabdyqtaýshy uıym­dardyń qyzmetterin paıdalanatyn tutynýshylar. Bul memleket baǵa qa­lyp­tasýyn rettemeıtin shaǵyn energııamen jabdyqtaýshy uıymdar. Olar tutynýshylardy elektr energııasyn halyqqa mindetti túrde satyp alý-satý mindeti júktelgen basqa kepildik beretin energııamen jabdyqtaýshy uıymdardy «qyzyqtyryp» óz jaqtaryna tartyp alady. Osyǵan baılanysty zańdy tulǵalar ketedi jáne EJU-ǵa halyq pen zańdy tulǵalar arasyndaǵy elektr energııasyn tutynýdyń úles salmaǵynyń ózgerýinen paıda bolatyn shyǵyndar týyndaıdy, óıtkeni halyqtyń tarıfi aıtarlyqtaı tómen. Osy shyǵyndar qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes EJU shyǵyndaryn óteý úshin tarıfke engizilýi tıis, olar óz kezeginde tutynýshylar (halyq jáne zańdy tulǵalar) úshin tarıfterdiń kóterilýine sebep bolyp otyr.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elektr energetıkasyn damytý máseleleri boıynsha sóılegen sózinde generasııalaıtyn stansalardyń tozýy 50%-dan asyp ketkenin atap kórsetti. Elektr energııasyna arnalǵan tarıfter birneshe ret kóterilgenimen, bul áreket salanyń jaǵdaıyn jaqsarta almaı tur. Búginde materıaldyq-tehnıkalyq baza shamamen 80%-ǵa tozǵan. Bul kórsetkish jyldan jylǵa kóbeıip keledi.

– Bizdiń kompanııa shamamen 16 myń shaqyrym elektr berý jelileri men ­­­3 myńǵa jýyq qosalqy stansalarǵa qyzmet kórsetedi, – deıdi Dosymhan Álishuly, – jyl saıyn óz kúshimizben elektr jeli­leri men jabdyqtardy jóndeımiz jáne jańǵyrtamyz. Biraq bul jetkiliksiz. Eleý­li qarjylyq ınvestısııa qajet. Mo­nopolııaǵa qarsy departament bekitken 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan jelilerdi jańǵyrtý jónindegi ınvestısııalyq baǵdarlama 5 jyl ishinde kompanııanyń barlyq energojabdyqtalýynan 2 % ǵana jelini jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı qoldanystaǵy qaıta qurýdyń qazirgi qarqynymen jabdyqty tolyq jańartý úshin kóp ýaqyt qajet bolmaq.

Oblys ortalyǵynda da mańyzdy máseleler bar. Basty sebep – qala ákimdigi men oblystyq energetıka basqarmasynda oblys ortalyǵynyń elektr jelilerin damytý josparynyń bolmaýy. Mundaı jaǵdaı elektr qondyrǵylary men je­li­lerin odan ári damytý men paıda­la­nýǵa eleýli qater tóndiredi. Al oblys ortalyǵynda kóp qabatty úıler kóp­tep salynýda. Mysaly, 10 jekemenshik úı­diń ornyna 100 páteri bar kópqabatty úıler salynýda. Olardyń árqaısysynda sý jylytqyshtar, elektr plıtkalary, sháınekter, kondısıonerler, teledıdarlar, tipti jyly edender bar. Tıisinshe, 50-60 jyldary salynǵan jeliler men qosalqy stansalar berilgen júktemege tótep bere almaıdy.

Memleket tarapynan sýbsıdııalaý máselesin sheshý qajet. О́ıtkeni elektr jelileri de árbir qazaqstandyqtyń ál-aýqaty úshin qajetti ınfraqurylym bolyp sanalady. Al energetıkany basqasha jańǵyrtý múmkin emes.

Jańǵyrmaly energııa kózderin (JEK) damytýǵa arnalǵan ústemeni tuty­ný­shylar úshin negizgi tarıften alyp tastaý kerek dep esepteıdi seriktestik basshysy. Tarıf qalyptastyrý júıesinen je­ke­­­legen toptardyń «qaltaly» uıym­da­ryna aınalǵan barlyq energııamen jab­dyq­taýshy uıymdardy alyp tas­taý kerek. Aýdandardyń (qalalardyń) elektr jeli­le­rin iske asyrý múmkindigi men da­my­týdyń perspektıvalyq josparlaryn ázirleý qajet.

– Qazirgi ýaqytta JEK nysandarynyń tarıfteri óte joǵary. JEK-te óndirilgen 1 kVt elektr energııasynyń quny 25-ten 50 teńgege deıin quraıdy. Dástúrli kózderden (kómirlik, gaz-mazýt) elektr energııasynyń ózindik quny 15 teńge sheginde. Demek JEK shyǵyndardy tómendetý baǵyty boıynsha máseleni aıtarlyqtaı jaqsartpaıdy. Kerisinshe tarıfti qalyptastyrýdy kúrdelendire túsedi, – deıdi seriktestik dırektory D.Aralbaev, – bizdiń árqaısymyz osy úlken aıyrmashylyq úshin qosymsha qun salyǵynsyz (QQS) 1,57 teńgeden, QQS-pen 1,76 teńgeden tóleımiz. Iаǵnı árbir abonent JEK qurylysyna ınvestısııa salady. Túsiniksiz jaıt.

Tájirıbeli basshynyń aıtýyna qa­ra­ǵanda, memleket múddeli tulǵa bol­ǵan­dyqtan salany sýbsıdııalaý kiris­te­riniń esebinen derbes sheshýge tıis. JEK qurylysy – energetıkalyq emes, ekologııalyq másele. О́ıtkeni elektr stansalarynda JEK jumysy esebinen atmosferaǵa zııandy shyǵaryndylar azaıady. Eger memleket osy problemany sheshýge múddeli bolsa, onda jaǵdaıdy eksportqa shyǵatyn munaı, gaz jáne shıkizat esebinen túzetýi qajet.

Aqmola oblysy