Kúni keshe Almatydaǵy Aqbulaq shaǵyn aýdanynda bes birdeı azamattyń qazasymen aıaqtalǵan qandy oqıǵaǵa bir apta boldy. Bes adam... Eki polısııa qyzmetkeri, bir sot oryndaýshysy jáne úıdiń jańa ıesi men onyń dosy eki keshtiń ortasynda ajal qushty.
Buǵan kim kináli? Daýy sheshilmegen úıdi satyp jibergen bank pe? Múmkin, qandy oqıǵaǵa shash al dese, bas alatyn jeke sot oryndaýshylarynyń shekten shyqqandyǵy túrtki bolǵan bolar? Álde, adam men onyń quqyǵyn emes, qarjy men dúnıe-múlikti birinshi orynǵa qoıǵan qoldanystaǵy zańnamamyzda kinárat bar ma? Bolmasa, jyljymaıtyn múlikti naryqtaǵy qunynan 2-3 esege arzanǵa baǵalap, aýksıonǵa shyǵaryp, osydan bıznes jasap júrgender jaýapty ma? Sot júıesinen ketken qatelik qandaı? Jeti kúnnen beri jurtshylyq jıi qoıǵan osy suraqtarǵa tómendegi sarapshylardyń oı-pikiri men kózqarasy arqyly jaýap izdeýge tyrysyp kórdik.
«Jeke sot oryndaýshylary shekten shyǵyp ketedi»
Qanaǵat TAKEEVA,
«Azamattyq bastamalardy
qoldaý qory» qoǵamdyq qorynyń basshysy:
– Almatydaǵy qaıǵyly oqıǵa osy ýaqytqa deıin búrkemelenip kele jatqan biteý jaranyń betin ashyp berdi. Sol qandy oqıǵadan keıin jeke sot oryndaýshylarynyń is-áreketine qatysty kóp syn aıtyldy. Elimizde bul qyzmet túri jeke kommersııalyq qurylym bolyp sanalady. Maǵan quqyq qorǵaýshy retinde respýblıkalyq jeke sot oryndaýshylaryna bolsyn, olardyń aımaqtaǵy fılıaldarynyń ókilderine bolsyn tym kóp ókilettilik berilgeni túsiniksiz. Olarǵa tipti qaryz alýshylardyń derbes derekterine emin-erkin qol jetkize alatyndaı quzyrettilik berilgen.
Shynyn aıtsaq, elimizde jeke sot oryndaýshylarynyń kesirinen talaı adam zardap shekti. Ipotekalyq qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaýshy retinde tájirıbemde mundaı keleńsiz oqıǵalar óte jıi kezdesedi. Sot oryndaýshylary ózderin kásibı maman retinde durys ustamaǵany bylaı tursyn, keıde tipti dóreki sóılep, kúsh qoldanýǵa deıin barady. Úıge basa-kóktep kirip kelip, boryshkerlerge eskertpesten, jeke zattary men jıhazdaryn syrtqa shyǵaryp tastaıtyndar da bar. Al úıine kelip, kúndelikti paıdalanyp júrgen dúnıe-múlikteriniń qaıda qalǵanyn bilmeı, beıshara kúıge túsken otbasynyń jaǵdaıyn kim túsinedi?! Osydan kelip halyqta jeke sot oryndaýshylaryna degen teris kózqaras qalyptasady.
Qazir qoǵamdy «Nelikten adamdardyń kóbi bes birdeı adamdy jaıratyp tastaǵan jaýyzdyń sózin sóılep, sony jaqtap otyr?» degen zańdy suraq mazalap otyr. Al bul suraqtyń jaýaby óte tereńde jatyr. Keıde qandaı da bir oqıǵalar absýrdty jaǵdaıǵa deıin jetip jatady. Boryshkerlerdi úılerinen shyǵarar kezde ol jaqqa órt sóndirýshiler, polısııa qyzmetkerleri, jedel járdem, jeke sot oryndaýshylary taıly-taıaǵy qalmaı jınalyp, barlyǵy birlesip, bir banktiń múddesin qorǵaıdy. Iаǵnı óndirip alýshynyń joǵyn joqtap, sózin sóıleıdi. Al mundaı kezde boryshker – jalǵyz. О́zińiz kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi, ol esik-terezesin ishten tastaı etip jaýyp alyp, jalǵyz ózi qorǵanýǵa tıis. Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı sot oryndaýshylary enteleı kelip, al olardy muzdaı qarýlanǵan polısııa qyzmetkerleri qorǵap-qorǵashtap júrse, barlyǵy jabylyp boryshkerdiń esigin tarsyldatyp, ishke kirýge talpynsa, ishtegi otbasynyń, bala-shaǵanyń kúıi qandaı bolmaq? Boryshker mundaıda qoryqqandarynan kózderi jáýteńdep, sharasyz kúıge túsken bala-shaǵasy men qorǵansyz áıeline tireý bolýy qajet. Keıde qoryqqandarynan ústeldiń astyna tyǵylyp, tunshyǵyp jylap otyratyn baldyrǵandardy kórgende júregiń aýyrady. Olar osyndaı úreı men qorqynyshty sábı kezderinen bastap sezinip ósip keledi. Dál osyndaı júrekke salmaq túsirer kóriniske quzyrly organdar da, qoǵam da biraz jyldan beri nemquraıly qaraýǵa etteri ólip ketken. Al mundaı jaǵdaıda azamattyń quqyǵy aıaqqa taptalyp jatqan joq pa? Balalardyń quqyǵyn kimder eskerip jatyr?
Árıne, keıbireýler «Qaryz alarda osynyń barlyǵyn ata-analary nege oılamaǵan? Nesıe rásimderde olar ózderine júktelgen jaýapkershilikti bildi emes pe?» deýi de múmkin. Mundaı pikirlerge tolyq qosylamyn. Biraq bir nárseni eskerýimiz qajet. Qandaı da bir qorytyndy shyǵarmas buryn boryshker nesıeni qashan aldy, kelisimshart qaı kezde rásimdeldi, qaryzynyń qansha bóligin bankke qaıtardy, nesıeniń barlyǵyn tolyqtaı óteı aldy ma – osyndaı mańyzdy suraqtar jan-jaqty saraptalyp, eskerilýi kerek. Sebebi bankten 10 myń dollar nesıe alyp, ony 20 myń dollar etip qaıtaryp, báribir qaryzynan qutyla almaı júrgen boryshkerler elimizde óte kóp. Boryshker defolttyq kúıge tússe de, ıaǵnı ol qaryzyn qaıtarýǵa qaýqarsyz bolyp qalsa da bank onyń jaǵdaıyn túsinip, basynan sıpamaıdy. Olar bir sheshimge kelýge, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn birge izdeýge qulyqsyz. Sottyń sheshimin alyp, jeke sot oryndaýshylaryna ustata salady. Al olar óz kezeginde sot úkimin oryndaýǵa baryn salady. Úıin tartyp alady, kepilge qoıǵan kommersııalyq bolsyn, jeke bolsyn múlikterin tárkileı bastaıdy. Al adamdar baspana alý úshin, qandaı da bir múlikke qol jetkizý úshin kúni-túni tynbaı eńbektenedi emes pe?! Osynyń barlyǵy mańdaı termen kelgen dúnıe bolǵandyqtan, odan áp-sátte aıyrylyp qalý qanshalyqty qıyn ekeni túsinikti. Eń mańyzdysy – osyndaı oqıǵalardyń kóbinde boryshkerlerdiń birazy shama-sharqy kelgenshe, múmkindikteri men kúsh-jigeri jetkenshe nesıelerin tólep, qaryzdarynan qutylýdyń barlyq jolyn qarastyryp kelgeni. Almatydaǵy oqıǵanyń «basty keıipkerine» aınalǵan Dýjnovtyń jaǵdaıyn óz basym jaqsy bilmeımin. Biraq bir nárse anyq, ol – jeke sot oryndaýshylarynyń kóbine shekten shyǵyp ketetindigi, asyra silteıtindikteri.
«Bankterdiń ashkózdigi endi qansha otbasyn oırandaıdy?»
Qanat ÁBILQAIYR,
jazýshy:
– Bes adamdy atyp óltirgen kúdiktini, árıne, óz basym aqtamaımyn. Biraq osy qaıǵyly oqıǵanyń bolýyna elimizdegi bankterdiń «jalmaýyzdyǵy», nesıe ósiminiń shamadan tys kóp bolýy sebep bolǵanyn aıtpasqa shara joq.
О́ıtkeni elimizde bankterdiń ashkózdigi, ústemaqy paıyzdyń kóp bolýy, sot oryndaýshylardyń «ózim- bilemdigi» tyıylmaı tur. Sondyqtan da elimizde notarıýstardyń sottyń mindetin atqaryp, birjaqty sheshim shyǵarýyn birjola doǵarý qajet. Sot oryndaýshylary jeke tulǵanyń esepshottaryn jabarda resmı hat jazyp, ol hat boryshkerdiń qolyna tımeı, bolmasa, bankke boryshker azamatpen sóılespeı, eskertpeı jatyp, qandaı da bir áreket jasaýyn da toqtatqan jón. Eń bastysy – sot oryndaýshylarynyń bolmashy qaryzy úshin de jeke tulǵalardy tyǵyryqqa tireıtin quzyrettiligin shekteý qajet.
Boryshkerlerdiń esepshotyn jabýdy shetelge shyǵý quqyǵynan aıyrý, múlik satýyna shekteý qoıý degen sekildi jazalarmen aýystyrý qajet. О́ıtkeni el esepshotynda jetkilikti aqshasy bola tura, jıyrma myń teńgelik aıyppulyn tóleı almaı, tanystarynan qaryz surap, zar jylap júredi.
Bankterdiń nesıeden alatyn paıyzdyq ósimin qysqartý, qaryz ótelmeı qalǵan jaǵdaıdaǵy aıyppuldyń, ósimniń kólemin jeńildetý de kóp túıtkildi tarqatar edi.
Memlekettiń tenderin úptep ketken kompanııalar bankrottyq jarııalaı salyp, bar jaýapkershilikten qutylyp jatady. Ondaı bolmasa da, kez kelgen jeke tulǵa shynaıy sebeppen bankrot bolýy múmkin ekenin memlekettiń eskergeni durys. Osyǵan oraı, bizge jeke tulǵalardy da bankrot dep jarııalaıtyn zań qabyldap, bankter usynatyn nesıeniń bárine «saqtandyrý» júıesin engizetin ýaqyt keldi. Iаǵnı belgili bir sebeppen qaryzyn óteı almaǵan jeke tulǵalardyń bereshegin saqtandyrý kompanııalary tólep beretin júıege jan bitirý kerek.
«Bankti sotta jeńý múmkin emes»
Abzal QUSPAN,
zańger:
– Zańger retinde Dýjnov-Demırchıan otbasynyń «BankSentrKredıt» jáne jeke sot oryndaýshylarynyń zańsyz áreketterine qarsy, 2014-2021 jyldar arasyndaǵy ondaǵan sot prosesinen tek eki sot aktisine taldaý jasap kórdim. Birinshisi – bankke, ekinshisi jeke sot oryndaýshylaryna qarsy aktiler.
Jalpy, osy sot aktilerin túgel zerdelep shyqqanda túıgenim – barlyq jaǵdaıda boryshker sottan jeńiledi. Bul jaı sáıkestik pe? Álde, bank pen sot oryndaýshylary zań talaptaryn únemi saqtap otyra ma? Bank pen sot oryndaýshylary boryshkerdiń dúnıe-múlkin birneshe ese tómen baǵaǵa satyp jibergeni, olardyń óz múlkin satyp alýǵa basym quqyǵy bola tura, aýksıonǵa qatysa almaı qapyda qalǵany nemese bıznesi órge basqan kásipkerlerdiń bankten nesıe rásimdeımiz dep bankrotqa ushyraǵany týraly júzdegen emes, myńdaǵan adamnyń aıtary bar. Bul bank pen sot júıesiniń ózara ymyralasqandyǵyn bildiredi. Dálel kerek pe?
Bankter kúni keshege deıin nesıe rásimdeý barysynda «jasyryn paıyz» qoldaný arqyly, óz klıentterin, ıaǵnı halyqty aldap, tespeı soryp keldi. Olardyń ishinde irili-usaqty kásipkerler de, toıǵa, balasynyń oqýyna, úıge kerek-jaraǵyn alýǵa, turmystyq qajettilikterine oraı nesıe rásimdeýshi qarapaıym azamattar da bar.
Dýjnovtyń áreketi Qylmystyq kodekstiń asa aýyr sanatyndaǵy qylmystar qataryna jatady. Ol sózsiz tıisti jazasyn alatyn bolady, biraq onymen azamattar men bank jáne sot oryndaýshylary aralaryndaǵy túıtkildi másele sheshile me? Másele qylmystyq istiń quqyqtyq saldarynda emes, bul istiń eriksiz túrde qoǵamdaǵy jaranyń aýzyn ashyp ketkendiginde. Ol qashannan beri paıda boldy, endi ne istemek kerek degen suraqtar tóńireginde saýatty taldaý jasap, bılikke durys talap qoıa bilsek, kóp adamnyń qarjylyq problemasy ońynan sheshimin tabýyna jáne osyndaı qaıǵyly oqıǵalardyń qaıtalanbaýyna da septigi tıer edi.
«Nesıe alarda «jeti ret ólshep, bir ret kesken» jón»
Janádil ÁBDIRAHMAN,
Nur-Sultan qalasynyń Jeke sot oryndaýshylary palatasynyń múshesi:
– Qazirgi tańda ár adam kez kelgen qujatqa, kelisimshartqa qol qoımas buryn, muqııat oılanyp, keıin alǵan qaryzdaryn qaıtara alatyndaı jaǵdaıy bar ekenine kóz jetkizip alýy qajet. Ásirese, bankten nesıe nemese adamdardan qaryz alǵanda jáne bızneste táýekelge barǵan kezde osy jaǵyn basty nazarda ustaý kerek. Bir sózben aıtqanda, nesıe almas buryn «jeti ret ólshep, bir ret kesken» jón. Biz qaryz alatyn kez kelgen adamǵa osyndaı keńes beremiz.
Shyn máninde, qazir sot sheshimderin oryndaý barysynda túrli keleńsiz jaǵdaılar bolyp jatady. Tájirıbemizde sot oryndaýshylaryna qoqan-loqy kórsetip, balaǵattap, alǵan qaryzyn moıyndamaı jaltarý óte jıi ushyrasady. Tipti judyryq jumsap, ózińe shabýyldaý sııaqty qarsylyqtarǵa da tap bolyp jatamyz. Týǵan balalaryna alıment tóleýden bas tartyp, biz barǵan kezde ózimizge tarpa bas salyp, baýyr eti balasynan bezgen ákelerdi de kórdik. Biz qandaı jaǵdaı bolsa da barlyq azamatpen zań aıasynda sóılesip, zańǵa sáıkes sharalar qoldanamyz.
Sonymen qatar búginde Nur-Sultan qalasynyń Jeke sot oryndaýshylar palatasy úıden shyǵarý máselesin memlekettik sot oryndaýshylaryna berý máselesin kóterip otyr. Almatydaǵydaı jaǵdaı qaıtalanbasyn desek, osylaı isteý kerek dep esepteımin.
TÚIIN. Ulttyq banktiń aqparatyna sensek, búginde jeke tulǵalar men shaǵyn bıznes ókilderiniń ekinshi deńgeıli bankter aldyndaǵy bereshegi 7 trln teńgeden asyp ketken. Bıyldyń ózinde almatylyqtar 1,6 trln teńge nesıe rásimdegen. Bankterden kredıt alǵandardyń «úshtigin» Nur-Sultan men Shymkent qalalarynyń turǵyndary tolyqtyrady. Osy derekterge qarap otyryp, tıisti memlekettik organdar Almatyda bolǵan qandy oqıǵanyń túpki sebepterin jan-jaqty, tereń taldap, aldaǵy ýaqytta ondaı qasiretke jol bermeý sharalaryn keshiktirmeı qabyldaýy qajet-aý degen oıǵa qaldyq...