Túrki eliniń atajurty, qasıetti qarashańyraq, kıeli Túrkistanda ótken Túrkitildes elder Parlamenttik Assambleıasy Keńesiniń otyrysy baýyrlas elderdiń birligin bekemdeı túskeni anyq. Mereıtoılyq basqosýdyń qasıetti Túrkistan qalasynda ótýiniń úlken sımvoldyq máni bar.
Tamyrlas halyqtardy ortaq múddege jumyldyrǵan TúrkPA keńesiniń otyrysy aıasynda túrki elderiniń yntymaǵynyń kórinisindeı bolǵan, ónersúıer jurtty jaqyndastyra jáne adamzatqa ortaq tulǵalardy jas urpaqqa tereń tanyta túsken qos birdeı aıtýly is-shara ótti. Sonyń birinde Túrkııa Respýblıkasy Uly Ulttyq Jınalysynyń tóraǵasy Mustafa Shentop pen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń qatysýymen Halyqaralyq Túrki akademııasy Iýnýs Emre jyrlarynyń túrikshe-qazaqsha jınaǵyn tanystyrdy.
Alqaly jıynǵa, sondaı-aq TúrkPA Bas hatshysy Altynbek Mamaıýsýpov, Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev, Túrkııa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ýfýk Ekıdjı, Qazaqstan men Túrkııa Parlament depýtattary, sondaı-aq baýyrlas elderdiń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Saltanatty jıyndy Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli júrgizdi. Túrki akademııasy Iýnýs Emre jáne túrik tili jyly aıasynda baspaǵa ázirlegen biregeı basylymǵa tanymal qazaq aqyny Svetqalı Nurjannyń ádebı kórkem aýdarmalary túpnusqa mátindermen qatarlastyra berilip otyr. Kitapqa aqyn óleńderiniń buryn jarııalanbaǵan jańa aýdarmalary da engen. Baǵaly basylymnyń lentasyn Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń tóraǵasy Mustafa Shentop pen Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın kesti. Tusaýkeser rásiminen keıin sóz alǵan doktor Mustafa Shentop Iýnýs Emre rýhynyń óziniń ustazy Qoja Ahmet Iаsaýı jatqan kıeli Túrkistanǵa kelýi sımvolıkalyq máni zor aıtýly oqıǵa ekenin atap ótti. Al Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń tóraǵasy Nurlan Nıgmatýlın keleli jıynnyń eki el arasyndaǵy bekem baýyrlastyq nyǵaıyp kele jatqanynyń aıqyn belgisi ekenin aıtty.
Qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı salǵan sara joldan rýhanı nár alyp, Anadoly jerinde sopylyq mekteptiń negizin qalaǵan Iýnýs Emre – túgel túrki jurtynyń maqtanyshy, ortaq qazynasy. Kitaptyń alǵy sózinde Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli Iýnýs Emre óz zamanynyń kemeńger jyrshysy bolǵanyn aıtady. Týyndylaryn sol dáýirde álemge keń taraǵan túrki jáne arab tilderinde qatar jaza bilýi onyń bilimi tereń, biligi joǵary bolǵanyn kórsetedi. Bıyl Iýnýs Emreniń dúnıeden ótkenine 700 jyl toldy. Osyǵan oraı Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan 2021 jyldy «Iýnýs Emre jáne túrik tili jyly» dep jarııalady. Buǵan qosa 200-ge jýyq memleketti biriktiretin IýNESKO uıymy kemeńger aqyndy eske alý jylyn jahandyq deńgeıde atap ótýge sheshim qabyldady. «Iýnýs Emre óleńderinen onyń túbi bir túrki halyqtary dúnıetanymyna jaqyndyǵyn ańǵaramyz. Ol izgilikti, haqty súıýdi, meıirbandyq pen dostyqty, bilimdarlyq pen parasatty tereńinen tolǵap, syrshyldyqpen jyrlaıdy. Áıgili Qoja Ahmet Iаsaýı ilimimen, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iúgnekı danalyǵymen murattas onyń búkil shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýy – Allany súıý, aqıqatty taný, adamdy ardaqtaý qaǵıdattary tutastyq tapqan. Álbette meıirbandylyqty tý etken mundaı saryndar Buqar, Shortanbaı, Dýlat, Abaı, Shákárim sekildi iri aqyndardyń ónernamasyna shuǵyla shashyp turady. Bıyl 30 jyl tolatyn táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jurtshylyǵy Iýnýs Emre shyǵarmashylyǵymen jaqyn tanysa bastady. Osy oraıda Túrki akademııasy Iýnýs Emreniń qazaqshaǵa erkin aýdarylǵan bir top týyndysyn túpnusqa mátinderimen qatar biregeı jınaq retinde basyp shyǵaryp otyr. Aıta ketý kerek, kitapqa buryn
jarııalanbaǵan jańa aýdarmalar da engizildi. Uly shaıyrdyń jyrlaryn erekshe aýdarmalary arqyly qazaq oqyrmandaryna jetkizip kele jatqan kórnekti aqyn Svetqalı Nurjanǵa shynaıy rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Aqynnyń bul kitapqa engen jyrlary ádebı baılanystardy nyǵaıtyp, baýyrlas elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty bekemdeı túsedi dep senemiz», deıdi Darhan Qydyráli.
Sondaı-aq bul kúni Túrkistanda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen Nızamı Gánjaýıdiń 880 jyldyǵyna oraı «Shyǵystyń shoqjuldyzy» atty alqaly jıyn ótti. Farab kitaphanasynda ótken alqaly basqosýǵa Ázerbaıjan Respýblıkasy Mıllı Medjlısiniń Spıkeri Sahıba Gafarova, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Agalar Atamoglanov, sonymen qatar Ázerbaıjan Mıllı Medjlısiniń, Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtattary, baýyrlas elderdiń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderi qatysty. Basqosý Qarabaqty azat etý soǵysynyń bastalýyna jyl tolýyna baılanysty 44 kúndik Otan soǵysynda qaharmandyqpen qaza tapqan jaýyngerlerdi eske alyp, bir mınýttyq únsizdik jarııalaýmen bastaldy.
Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli akademııa ázirlep shyǵarǵan Nızamı Gánjaýıdiń «Jeti arý. Leıli-Májnún» jınaǵyn tanystyryp ótti. Al jańa basylymnyń tusaýyn Ázerbaıjan Parlamenti Medjlısiniń spıkeri Sahıba Gafarova men jazýshy, «Alash» syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut kesti. Medjlıs Spıkeri Sahıba Gafarova Nızamıdyń túrki dúnıesi men ıslam áleminiń ǵana maqtanyshy emes, kúlli adamzat órkenıetinde aıryqsha oryn alatyn tuǵyrly tulǵa ekenin atap ótti. О́z kezeginde akademııa basshysy Darhan Qydyráli Nızamı men Abaı shyǵarmashylyǵyndaǵy sabaqtastyqqa toqtalyp, onyń túrki áleminen alatyn orny týraly aıtty. «Halyqaralyq Túrki akademııasy «Nızamı jyly» aıasynda birqatar is-sharalardy uıymnyń 2021 jylǵa arnalǵan josparyna engizgen bolatyn. Búgin oqyrmanǵa usynyp otyrǵan kitabymyz da osy is-sharalar jospary
aıasynda jaryq kórdi. Kitapqa túrki áleminiń uly oıshyly Nızamı Gánjaýıdiń qazaq tilinde jaryq kórgen eki shyǵarmasy – «Leıli men Májnún» jáne «Jeti arý» endi. Shyndyǵynda, bul shyǵarmalar Keńes úkimetiniń alǵashqy kezeńinde – 1940 jyldary qazaqtyń tanymal jazýshylarynyń aýdarmalary negizinde jaryq kórdi. Alaıda, osy ýaqyt aralyǵynda bul kitaptar eskirdi jáne qoljetimsiz boldy. Osyny eskere otyryp, Halyqaralyq Túrik akademııasy shyǵarmalardy tolyqtyryp qaıta basyp shyǵarýǵa sheshim qabyldady. Nızamı murasy men shyǵarmashylyǵy búkil álemde ózekti jáne mańyzdy. Onyń murasy Ázerbaıjan men túrki áleminiń ǵana emes, búkil adamzattyń baǵa jetpes rýhanı qazynasyna aınaldy. Ol búkil Shyǵysta jańa ádebı mekteptiń negizin qalady. Nızamıden keıin, Nasımı, Fızýlı, Naýaı, Abaı jáne basqa da aqyn-jazýshylar onyń shyǵarmashylyǵynyń áserinen úlken týyndylar jasap, ıdeıalaryn damytty», dedi akademııa basshysy. Jazýshy, Marhabat Baıǵut óz sózinde adamzatqa ortaq tulǵalar árbir halyqta, árbir ultta baryn atap ótti. «Nızamı babamyzdyń «Láıli men Májnúnin» bilmeıtin qazaq joq. Kóbisi jatqa biledi. Bizdiń aqyndarymyzdyń kópshiligi osy dastanmen tárbıelengen. Uly Abaı ustaz tutqan. «Eskendirdi» Nızamıdyń keıbir jaqtaryn damytyńqyrap, jańasha jyrlady», dedi Marhabat Baıǵut. Al belgili aqyn Narmahan Begaly Ázerbaıjan men Qazaqstan elderi arasyndaǵy rýhanı sabaqtastyqqa toqtalyp, Nızamı jyrlary aýdarmalarynyń kórkemdik deńgeıi joǵary ekenin aıtyp ótti. Oqyrmanǵa jol tartqan eńbekke Nızamıdyń qos jyrynyń Taır Jarokov, Qasym Amanjolov, Táken Álimqulov, Ǵalı Ormanov, Jaqan Syzdyqov jáne basqa da kórnekti qazaq aqyndary aýdarǵan tańdaýly nusqalary engen.
Aqynnyń jaýhar týyndylary Shyǵys pen Batys poezııasynyń damýyna orasan zor yqpalyn tıgizdi. Ásirese, Hafız Shıraz, Jalal-addın Rýmı, Saadı syndy aqyndar onyń nárli poezııasynan sýsyndady. Mysaly, Ámir Husraý Dehleýı, Álisher Naýaı, Abaı, Gete taǵy basqa aqyndardyń dastandary Nızamıdiń ásem áleminen tamyr tartyp órbidi. Shyǵys shaıyrlarynyń barshasy názıra
úlgisinde Nızamıdi jańǵyrtyp qaıtalaıdy. «Husraý – Shyryndy» 1383 jyly Saraı Berkedegi qypshaq Qutyp ta jyrǵa qosady. Bul mektepten batys klassıkteri de quralaqan qalmaǵan. Aıtalyq, «Jeti arý» dastanynyń «Týrandot hanshaıym» atty bólimin nemis aqyny Gete de jyrlaǵan. Parsy tildi ádebıette Saǵdı, Fırdaýsı, Anvarıdi aqyndardyń paıǵambary dese, Fırdaýsı jazǵan «Shahnamadan» asyryp «Hamsa» jazyp, bes dastannan quralatyn jańa janrdy álemdik ádebıetke endirip, sony baǵyt qalyptastyrǵan Nızamıdi «aqyndardyń Táńirisi» dep zamana danyshpandary aspandatyp baǵa bergen, al onyń aldynda dúnıege teńdessiz týyndylary arqyly máshhúr bolǵan Fırdaýsıdi «shaıyrlardyń paıǵambary» dep ulyqtasa kerek.
Aıta ketelik, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev 2021 jyldy «Nızamı Gánjaýı jyly» dep jarııalaǵan bolatyn. Bul oraıda Túrki akademııasy «Nızamı jylyn» mańyzdy oqıǵadan bastaǵan-dy. Iаǵnı akademııa ótken jyldyń 30 jeltoqsanynda Nızamı Gánjáýı halyqaralyq ortalyǵymen yntymaqtastyq týraly Memorandýmǵa qol qoıdy. Bul ortalyq pen akademııanyń búkil álem boıynsha uly fılosof pen aqynnyń ıdeıalaryn nasıhattaıtyn alǵashqy birlesken is-shara edi. Nızamı shyǵarmalary ortaǵasyrlyq Túrkııa, Armenııa, Irak, Grýzııa, Aýǵanstan, Iranda keńinen tanymal boldy. «Husraý - Shyryn», «Láıli men Májnún», «Eskendir» dastandary kúni búginge deıin adamzattyń, onyń ishinde túrki áleminiń ortaq murasyna aınaldy. Nızamı Gánjaýıdiń 880 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan jıyn sońynda mártebeli qonaq Ázerbaıjan Parlamenti Medjlısiniń spıkeri Sahıba Gafarovaǵa Túrki akademııasy basyp shyǵarǵan baǵaly eńbekter tartý etildi.