Aqtastan shyqqan aqyn Manap

Syr súleıleriniń sońǵy tuıaǵy, Qazaqstannyń halyq aqyny Manap Kókenov jaıly kóz kórgen, kóńilge túıgen oılarymdy qaǵazǵa túsirsem dep júrýshi edim. Osy oıyma ótken kúzdiń sońynda kópshilikpen birge Manaptyń kindik qany tamǵan týǵan aýyly Aqtasqa soǵyp, sonda keseneleri ornalasqan Aqtas áýlıe men Aıqoja ıshanǵa be­ril­gen asqa qatysyp, bastaryna zııa­rat jasap qaıtýym taǵy da túrt­ki boldy. Jaryqtyq, kózi tiri­sin­de Shymkent qalasynda ótken Oń­tús­tik aqyndary aıtysynan soń, tur­ǵylyqty mekenjaıyn suraǵan áriptesterine: «...Sovhoz – Talap, Aqyn – Manap. Turaǵy – Aqtas, Alatyn – Aq bas...» – deseńder,  jaz­ǵan hattaryń meni jazbaı taýyp kele­di degen Manaptyń týǵan aýyly osy. Aqtas... Kıeli Aqtas... Manapty tirshiliginde jelep, jebegen Aqtas. Manap aǵa 1945 jyly osynda or­na­lasqan qyzylotaý úıine meńgerýshi bolyp jumysqa ornalasady. Man­dyǵan jalaqysy da bolǵan emes. Jurttyń aılyǵyna qarasań – aılyq sııaqty. Ájeptáýir baılyq sııaqty. Al bizdikine qarasań Aýyz jarymas shaılyq sııaqty, – dep júrgen jerinde aıtyp júrip-aq, osy qyzmetten qol úzbeı, tir­shi­li­ginde basyna qonǵan bar abyroı-ataq­qa ıelik etip, bar ómirin osy qyzyl­otaý úıiniń meńgerýshisi degen ju­myspen ótkizdi. Osy jerden eńbek demalysyna shyqty... ...Men Mákeńmen erte-aq aralas­tym. Bir múshelge jýyq jas al­shaq­­ty­­ǵymyz bolsa da, 1969 jyly Ja­ńa­­qor­ǵan aýdandyq «Kommýnızm jo­ly» gazetine eńbekshi hattar bó­li­miniń meńgerýshisi bolyp qyz­met­­ke turǵannan bastap, aýdanda ót­ken mádenı sharalardyń basy-qa­sy­­nan aldymen osy Mákeńniń tóbe­­sin kóretinmin. О́ıtkeni, mere­ke­lik sharalardyń bári Mákeńsiz ót­peı­tin. Úlken mádenı sharalardyń bá­ri Mákeńniń arnaý óleńimen bas­ta­latyn. Tipti, sol ýaqytta res­pýb­lıkalyq baıqaýda halyq tea­try ataǵyn jeńip alǵan aýdan óner­paz­darynyń qoıylymdary da Má­keńniń arnaýymen ashylatyn... Mákeńdi óz keziniń sal-serisi bol­dy desek te artyq bolmas. Aýdan­daǵy ónerpaz ul da, qyz da osy Má­keń­niń qabatynan tabylatyn. Olar tobymen júrgende neshe bir saýyq­tyń túrin kúte ber. О́zim de óner­ge joldamany osy Mákeńniń tár­bıe­sinen aldym. Belgili dramatýrg Qal­taı Muhamedjanov aǵamyzdyń qatysýymen ótken aýdandyq shopandar toıynda Mákeń meni alǵash ret aıtys aqyny retinde birliktik Aqmyrza Qultasovpen sahnaǵa shy­ǵarǵany bar. Sol aıtysymyz aý­dandyq gazettiń eki-úsh sanyna qatar basyldy. Sol kezde arqaly aqyndaı arqamyz kóterilip-aq qalǵan. О́ner jolyn qýar janǵa osydan artyq qandaı tárbıe kerek. Aýdandyq gazette júrip, Má­keń­men qanshama ret saparlas ta boldym. Sondaı saparlardyń birinen soń «Qutty qonaq» («Kommýnızm jo­ly», 1 mart, 1969 j.) degen taqy­ryp­pen kólemdi ocherk jaz­ǵa­nym da esimde. Onda sol kezdegi saıa­sat boıynsha Mákeńdi shopandar asyǵa kúter qutty qonaq, sýy­ryp-salma aqyn, oblystyq, respýb­lı­ka­lyq aqyndar aıtysynyń jeńim­pazy, aldaspan-synshy, nası­hat­shy retinde kórsetýmen birge, qys­tyń kózi qyraýda ozat shopan Álaı­dar Esenbekovtiń úıine baryp, tún uzaq kórsetken óneri áńgi­mege jeli bolǵan-dy. Sol sapar­da Mákeńniń ótkir de ýytty tili­men jáne batyldyǵymen el esin­de qalǵan halyq aqyny Qulan Alda­ber­genovtiń 1600 jol óleńderi men kúıshi Álshekeı Bektibaevtyń 14 kúıin magnıtofon lentasyna túsirip alǵandyǵynan habardar boldym. Bul úlken qazyna ǵoı. Qulannyń osy mańda ótken Jantóre bolystyń qyńyr sóıleıtin ákesi Aralbaıǵa ózi týraly aıtqan: Qońyrattyń ishinde, Qyrǵyzáli Qulanmyn. Tórt atanyń bireýi Meniń atam – Sybanmyn. Jaqsynyń janym jaılaýy Jamanǵa sendeı ylańmyn. Sazǵa bitken shynarmyn, Qııaǵa qonǵan qyranmyn, Nesin suraı beresiń Qydyryp júrgen shyǵarmyn. Balasy bolys este me Qatýlansam urarmyn. Úıińe qoıyp múrdeńdi Duǵamdy oqyp shyǵarmyn, – dep alqymynan qysyp-qysyp qal­ǵanda, murnynan shúmektetip qan saýlatqanyn da alǵash osy Mákeńniń aýzynan estidim. Mákeń ózi qonaq bolǵan sol keshti: Janashyrym, jarqynym, janym dedim, Qajet bolsam senderdiń janyńda edim. Biriń keńes bermeseń, biriń kómek, Aıtyńdar, ne bolmaqshy halim meniń. Sýǵa ketip qalmaı ma salym meniń.   Sýǵa ketip qalmaıdy salym meniń Daryndysyn dóp tanyr daryndy elim. Syrlasqanda osylaı ózderińmen, Bir jadyrap qalady janym meniń – degen óz óleńimen aıaqtaǵan-dy. Meni el aýzyndaǵy Mákeńniń Qy­zyr ata atanýy jaıly ańyz erekshe qyzyqtyratyn. Men ǵana emes, bas qosylǵan jerde osy oqıǵany ár­kim-aq óz aýzynan estigendi ma­qul kóre­tin. О́ıtkeni, bul áńgime Mákeń­niń óz aýzymen qulaqqa sonshalyqty qul­py­ryp, jandanyp, jaǵymdy estiletin. «...Soǵystan keıingi jyldary, jeńil sháıi aq kıtel kostıým-shalbar kııý sán boldy. О́zim bolmysymnan appaqpyn, shash ta aq, bas ta aq, ús­timde appaq aq kıtel kostıým-shal­bar, astymda aq boz jorǵa, qońyr samaldatyp Qarataýdan asyp, Sozaq aýdanynyń taý eteginde turatyn týysyma jele-jortyp bara jatqanymda, aldymnan jasy jer ortadan aýyp qalǵan bir aǵa­myz atymnyń shylbyryna orala ket­keni. «Assalaýmaǵaleıkým» dep sá­lem bersem, sóz tyńdaıtyn túri joq, «O, aınalaıyn Qyzyr ata, iz­dep júrgenim de óziń ediń ǵoı. Ja­rat­qanym-aý, kóldeı bolǵan kóz ja­symdy kórip, Qyzyr ataǵa ushy­ras­tyrǵanyńa shúkirshilik ettim. Endi men bul kisiniń yqylas bata­syn almaı jibermeımin», dep bas bar­maǵymdy janymdy shyǵara bu­rap, aǵyl tegil bozdap qoıa bergeni. Nıe­tin túsine qoıdym. Aıqaı saldym: Eı, jaı alaqanyńdy! Saǵan keregi bala ǵoı, Berdim ekeý ala ǵoı. Aldyń yqylas batamdy Endi úıińe bara ǵoı. Áýmın! – dep barmaǵymdy ázer bosatyp alyp, artyma qaramaǵan kúıi Qarataý asyp kettim. Kúnder ótip, bir jyldan keıin týysymnyń aýylyna qaıta oralsam, baýyrym: – Aınalaıyn, Manapjan, seniń kelip qalǵanyń qandaı jaqsy boldy. Qutty qonaq bolyp, úlken qýa­nysh­tyń ústine tústiń. Abyroıly bir shopan aǵamyz uzaq ýaqyt perzentsiz júrip edi, jaqynda qoshqardaı qos uldy bolyp, búgin shildehana toıyn ótkizip jatyrmyz. Sonyń bas­shy­lyǵyna meni taǵaıyndap edi, basy-qa­synda bolýym kerek, – deı bergende, sózin aıaqtatpaı toı ıesi ózi de asyǵys esikten attap, tórde otyrǵan meni kórdi de, esik aldynda kózi baqy­raıǵan kúıi qatty da qaldy. Bir­den tanydym, baıaǵy ózim bata ber­gen shopanym. Týysym «О́ı, aǵa-aý, bul ózimizdiń Manap aqyn ǵoı» dese, álden soń esin jıǵan shopan: «Se­niń Manabyń bolsa Manabyń shy­ǵar, al bul azamat maǵan jylap-eńi­rep suraǵanymda tilegen balamdy bergen batagóı Qyzyrymnyń naq ózi», – dep eńkildep qushaqtaı ket­keni...». Mákeń hansyń ba, qarashasyń ba, qas-qabaǵyńa qaramaıtyn, oıy­na kelgenin irkip, búgejektep, kúl­tek­tep jatýǵa jany qas bolatyn. Es­ki oqıǵalar esime túsip otyrǵany. Má­keń­niń tirshiliginde ónerdegi janynan tastamaı ertken eki inisi bolsa – bireýi, bireý bolsa, ol da tap sonyń ózi – ánshi sazger Bek­sul­tan Baı­kenjeev edi. Bul áńgimeni Bek­sultan týraly jazǵan essemde de kezinde keltirgen edim, qazir de qaı­talaýǵa týra kelip tur. Perishte beıne, pák kóńil, me­niń qurdasym, marqum Mádına Era­lıe­vany Mádına etip alǵash elge ta­nystyrǵan «Aqbaıan» ániniń av­tory Beksultannyń da, rýhanı ustazy, kóńili til tabysqan úlken dosy osy Manap aqyn boldy. Ekeýi qatarlasyp, el aralap sahnaǵa shyqqanda, sol kon­sertti kórgen de armanda, kórmegen de armanda bolatyn. Qazaq poezııasynyń klassıgi Ábdilda Tájibaevtyń ózi «Bir ózi – bir teatr» atasa, osy baǵany odan ári ósirgen qazaq sahnasynyń sańlaǵy Sábıra Maıqanova apamyz «Bir ózi birneshe sahna» ataǵan Manap Beksultandy barynsha erkeletip, qyzǵyshtaı qoryp, ónerin ushtaýyna qolynan kelgen kómegin aıamaıtyn. Biri tek aǵaǵa tán úlken meıirimdilik tanytsa, biri inige tán názik sypaıy qur­metin joǵaltqan emes. Bek­sul­tan­nyń, – Oýý-ý!... El maqtaǵan Ardaqtaǵan, Ardaqty adam – Manap aǵam, Qurmettese el dáıim, Baqyt demeı, ne deıin Aqyn aǵa árqashan Arta bersin mereıiń, – dep aǵa­syn ánge de qosyp, shyrqap júrge­nin estigen biz, onysyn aǵasyna de­gen ystyq yqylasy dep qabyl­daı­tyn­byz. Al mundaı sulý jarasymdylyq kimge de bolsa úlgi-ónege bolyp kórinetin. Birde Jańaqorǵanǵa aqyn Bákir Tájibaev bastaǵan quramynda Sabyrhan Asanovtaı aqyn­dary bar bir top jazýshylar kel­di. Olardy kútý M.Kókenov basta­ǵan mádenıet bóliminiń qyzmet­kerlerine tapsyryldy. Aýdandyq mádenıet úıiniń dırektory Qýat Aldabekovtiń úıine aǵyl-tegil dastarqan jasaldy. Kelgen meımandarǵa qur­met jasap óner kórsetý aýylda qalyp­tas­qan dástúr. Sol otyrysqa Má­keń Beksultandy arnaıy aldyrtyp, án saldyrdy. Jurt yqylasy meı­man­dardan góri syrbaz sazdy Beksul­tanǵa aýyp bara jatty. Buǵan Bákir aǵamyz tarylyńqyrap otyrdy. Osy kóńildi sezgen Mákeń óziniń Bákirmen jas shamalastyǵyn alǵa tartyp, – Bákirjan, jasqa qarasań qur­dass­yń, basqa qarasań inisiń. Solaı bola tura sen kúnde elge kele ber­meı­tin qadirli qonaqsyń, kelgen kúnde de el ishi keń, basqa jerge jet­ken­men, bizge jetpeı jatasyń. Sodan da osy saparyńnyń reti biz­diń aýdanǵa tıgenine bárimiz shyn jú­rek­ten qýanyp, shashbaýyńdy kóterip otyrǵanymyz mynaý. Kópti kór­gen synshy bolady degen. Seniń aqyn­dy­ǵyńdy sońǵy ýaqytta sazgerligiń basyp bara jatqan sııaqty. Myna meniń Beksultanym ózińdi kórgeli óne­rin aıap qalyp otyrǵan joq. Bata­daı baǵańdy berip, baǵdarlama aıta otyr? – dedi. Bárimiz Bákirdiń aýzyna qarap ún-túnsiz qaldyq, jurt nazary qaıta ózine aýǵanyn sezgen Bákir aǵamyz mańǵazdana, – О́nerdi bir jandaı biler bizderge tarazylatqandaryńyz durys qoı, Máke. Men ne aıtaıyn, Beksultan jaq­sy ánshi eken, biraq ánderi batys­tyń keıbir áýenderine uqsap kete­tin sııaqty, – dedi syrǵaqtatyp. Úlken dep aýzyna qarap otyrǵan aǵamyz úlkendik tanytpaı, myna aıtqan tujyrymyna bárimiz de yńǵaı­syz­danyp qaldyq. Júregi jaýdan qaıt­pas Mákeń sóz tizginin bosatpas áıgili halyq aqyny emes pe, az únsizdikti serpip tas­tap: «Ana dombyrany beri ápershi» dedi úı ıesi Qýatqa. Dombyranyń qulaǵyn bizdiń qulaǵymyzǵa tanys óz yrǵaǵyna keltirip aldy da: – Bákirjan, durys qoı, bizdiń Bek­sultanjannyń áni batystyń án­derimen áýendes bolsa, onda óris­ti uzaqtan qaıyrǵan eken. Endi myna ánge qulaq túrińizshi, – dedi de shyrqaı jóneldi: Jer sharyn mekendegen búkil halyq,  Bizdiń el dástúrinen qýat alyp.  Sovetter Odaǵy bop súıeneri  Bul kúnde dostyǵymen

otyr tanyp

– dep baıaǵyda mektep partasynda otyr­ǵanda hormen aıtýshy edik, keıin­gi kezde osy ándi jańǵyrtyp, Bulbul qus týǵan jerden

gúl izdeıdi,

Kúderin qushtarlyqpen

bir úzbeıdi

Kelesiń gúl bop erkem kóz aldyma, О́zińdi men izdemeı, kim izdeıdi? – degen jańa án aıtyla bastady dep, Bákirdiń jıendik jasaǵanyn bir ilip ótkende, Bákir bulqan-talqan bolyp atyp turyp, keteminge basyp edi, qasyndaǵy Sabyrhan Asanov aǵamyz ázer toqtatty. Beksultan dese ishken asyn jerge qoıatyn Mákeń Bákirdiń álgi ábestigine renishin basa almaı: – Áı, Bákir, biz ekeýmiz qur­das­pyz, soǵan oraı úlken bolǵan soń, salmaqty bolar desem, sabyr­dan jurdaı bolyp shyqtyń ǵoı. Jaq­sy adamdar syndy sabyrmen qabyldaıdy. Baıqap júrgen shyǵar­syń, biz aqyndarmen aıtysqa tús­kende, nebir dóreki sózder estımiz. Mundaı shaǵyn top aldynda bolsa da jón ǵoı, úlken zalda, qanshama halyqtyń aldynda estımiz. Degen­men, soǵan shydap, ýájden jeńýge tyrysamyz. Qurdasyńnyń kishkene synyna shydamaı jas bala qusap sonshama ókpelegeniń uıat-aq boldy-aý, – dedi. Ekinshi bir oqıǵa, Jańaqorǵan aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Ahmetjan Janpeıisov qurmetti zeınetkerlikke shyqqan soń, oblys ortalyǵyna Ańshylar qoǵa­myna basshy bolyp aýysatyn bolyp, kósher aldynda dos jarandary men qyzmettes seriktesterine dám berdi. Árkim óz tilegin aıtyp, sóz kezegi Má­keńe kelgende: – Aha, árkimniń kóńiline qudaı be­redi. Kóńilińiz kól darııa sııaqty aq­kóńil, aqjarqyn adam edińiz. Sonan shyǵar, jańa qyzmetińiz de saýsaqqa yńǵaıly ońqaı asyq sııaqty jaman emes eken. Buryn hatshy kezińizde jatyp jeıtin edińiz, endi atyp jeıtin bolypsyz, áıteýir, satyp jemeıtin kórinesiz, – degende, Aqań: – Aı, Manapjan-aı, tilińniń shoǵaı­nasy bar-aý. Bulaı aıtpasań sen Ma­nap bolar ma ediń. Taýyp aıtyl­ǵan sózge daýa bolmaıdy. Aǵań­dy qatyrdyń, – dep arqasynan qaq­qysh­taǵan eken. Dál osyndaı aqyn ýájiniń biri, oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Erkin Áýel­bekov aqynmen sálemdesip turyp: – Oý, Máke, qyp-qyzyl bop ke­tipsiń ǵoı, – dese, Mákeń saspastan; – E, Ereke, altynnyń da syrty qyzyl bolmaı ma – degen ǵoı. Á rıne, bul estelikte Mákeńniń aqyndyq tvorchestvosy taldanyp otyrǵan joq, ol jeke áńgime bolýy tıis. Tek óz kózimmen kórgen, kóńilimde qalǵan kórinister ǵana sóz boldy. Mákeńniń men sııaqty qasynda ósken ár óner adamyna jasaǵan qamqorlyǵy týraly jazsaq bir-eki estelik kitapty op-ońaı dóńgeletip daıyndap jazyp shyǵýǵa bolady. Men ondaı estelikti jazýdy sol azamattardyń óz enshilerine qaldyrǵandy maqul kórip otyrmyn. Al óz esteligimniń sońynda aıtarym, Mákeńe ómirden ótken soń, onyń qatarymyzǵa qaıta oralýyna naqtyly janashyr bolar jannyń áli kúnge tabylmaı kele jatqany. О́ziniń kózi tirisinde tuńǵysh uly Ábdikerim baýyrymyz, ári jolyn qýatyn aıtys aqyny, ári keleshek Manaptaný júıesiniń jetekshisi bolarlyqtaı qımylymen, jarq etip jarasymdy-aq shyǵyp edi. Biraq, eldi eleńdetken sol úmit oty sońǵy kezde sónip bara jatqan sııaqty. Qazir inimiz Túrkistanda tirshilik jasap jatqanyn estımiz. Esil talant elden uzaýǵa jaltaqtyq tanytty. Áıtpese, Mákeńniń ózi bar kezde-aq Almaty men Astana qalasynyń birine aýysyp, óz ákesi atyndaǵy halyqaralyq qor uıymdastyryp, qor janynan aıtysker aqyndar mektebin ashyp, jyl saıyn aıtystar ótkizýge muryndyq bolǵanda, búginde Manap týraly el aýzynda aıtylatyn áńgime basqasha órbip jatar edi... Qazir Jańaqorǵandaǵy aýdan­dyq mádenıet bólimi janynda ja­na­shyry joq Manap mektebi men mý­zeıi jumys jasaıdy. Atalǵan meke­melerdiń qazirgi dármensiz tirligine qarnyń ashady. Uıat-aq. Bul mektep, biz­dińshe, aýdandyq, ob­lys­tyq qana emes, respýblıkalyq dáre­jesinde Al­ma­tyda ne Astanada jumys jasaýy tıis qoı. Mákeńniń nasharlaý ja­salǵan bir eskertkishi buryn Máde­nıet úıiniń aldynda tu­rýshy edi, ol jer kezinde Mákeńe shá­kirt bol­ǵan, mádenıet bóliminiń av­to­klýb meńgerýshisi, marqum Ámir Má­jı­tovke buıyrypty. Manaptyń es­kert­kishi mýzeıdiń ishine kóshirilipti. Uıat-aq emes pe?.. Mákeń kim, Ámir kim?.. Taıaýda Júrsin Erman bastaǵan 12 aıtys aqyny osy aýdanǵa baryp, belgili memleket qaıratkeri Sadyq­bek Saparbekovtiń 110 jyl­dyq toıyna qatysyp, aıtys ótki­zip qaıtty. Kýáger boldyq. Sol aqyn­dar­dyń birde-biriniń kózine osy má­sele qalaı túspegeni meni qaıran qaldyrdy. Aıtys aqyndarynyń taǵdyryn áriptesteri, izbasarlary joqtamaǵanda, kim joqtaýy kerek? Olaı bolmady. Men muny sol aıtys aldynda Júrsinge de eskerttim. Basqaǵa bolmasa da Manap aqynǵa joqshy bolý aıtys aqyndaryna paryz edi ǵoı... Kezinde kórnekti aqynymyz Ábdilda Tájibaevtyń ózi aqtaryla otyryp ádil baǵasyn bergenin joǵaryda aıtsaq, ǵulama ǵalym Áýelbek Qońyratbaev «...Bizde kitap sanymen kórinetin aqyndar az emes. Kitaby joq, biraq ómirge, kópke jaqyn aqyndardy qaıtemiz? Bular gonorar psıhologııasyna enbegen, kóppen kúnbe-kún tildes qoı. Olarǵa sımpatııa óte zor. Az aıt – saz aıt, árbir sóziń halyq aýzynda ańyz bolsyn. Sondaı halyq tereńinen shyqqan aqyndardyń biri – barmaqtaı altyn shal Manap» («Kommýnızm joly» gazeti, 31.07.1973 j.) ataǵan el maqtanyshyna jasalyp otyrǵan búgingi qurmet aıtýǵa turarlyq bolyp otyrǵan joq. Manaptyń qazirgi ataq-dańqy Jańaqorǵan aýdany kóleminen asyp irge jaıa almaı otyr. Men Aqtasta ótken Aıqoja ıshannyń asynan soń, sol jerde salynyp jatqan mádenı keshenge uzaq qarap turdym. Keshen arasynan osy bir qasıetti jerde týyp-ósken Mákeńniń, kezinde ózim kórgendeı qyzylotaý úıiniń meńgerýshisi retin­de dombyrasyn aldyna óńgerip, sa­parǵa shyǵyp bara jatqan jandy beınesi kóz aldyma keldi. Dál osylaı Aqtasqa aq mármár tastan Mákeńniń el nazary túser eskertkishi ornatylsa qandaı oryndy da jarasymdy bolar edi. Nesi bar, Qazaqstannyń halyq aqyny, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qaı­rat­keri, KSRO Mádenıetiniń úzdigi, odaq­tas jáne respýblıkalyq aqyn­dar aıtystarynyń birneshe dúrkin jeńimpazy, Eńbek Qyzyl Tý, Halyq­tar dostyǵy ordenderiniń ıegeri, oblystyq keńestiń depýtaty bolǵan asyl azamattyń aqyndyǵy da, tir­shi­ligindegi alǵan abyroıy da osyǵan su­ranyp turǵan joq pa. Baqtybaı AINABEKOV,

jazýshy.Sýrette: halyq aqyny

Manap Kókenov pen uly Ábdikerim Manapov.