Elimiz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aýmaǵynda birqatar taýardy tańbalaýdy engizgeni belgili. Mamandardyń pikirinshe, taýarlardy tańbalaýdyń artyqshylyǵy kóp. Bul bir jaǵynan sıfrly ekonomıkany damytýǵa yqpal etse, ekinshi jaǵynan «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesin qysqartyp, naryqtaǵy zańsyz ári sapasyz ónimniń aınalymyn azaıtady.
Taýarlardy sıfrly tańbalaý álemniń kóptegen memleketinde qalypty qubylysqa aınalǵaly qashan. Tańbalaýdy erteden engizgen elderdiń tájirıbesi bul júıeniń óndirýshige de, tutynýshyǵa da tıimdi ekenin kórsetken. Aıtalyq, Eýropalyq odaq elderinde sıfrly tańbalaý arqyly taýarlardy qadaǵalaýdyń arqasynda bes jyldyń ishinde kontrabandalyq ónim aınalymy 30%-ǵa tómendegen. Amerıkada dári-dármekterdi tańbalaý ónimdi qaıtaryp alý prosesin 3 kúnnen 10 sekýndqa deıin jyldamdatýǵa múmkindik bergen.
Qazaqstandyq mamandar da tańbalaýdyń tıimdi tusy kóp ekenin aıtyp otyr. Eldegi sıfrly tańbalaý prosesin úılestirýshi memlekettik organ – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń dereginshe, mindetti tańbalaý engizilgennen keıin «kóleńkeli» aınalym úlesi edáýir tómendeıdi. Naqtyraq aıtqanda, Qazaqstannyń jeńil ónerkásip naryǵynda jalpy aınalymnyń 63%-y, aıaq kıim naryǵynyń 48,5%-y, alkogol naryǵynyń 25%-y, farmasevtıka salasynyń 12%-y «kóleńkeli» aınalymnan tazarady. Osylaısha, taýarlardyń kóleńkeli aınalymyn 70-80%-ǵa qysqartý adal óndirýshiler men ımporttaýshylar úshin satylym naryǵyn shamamen 900 mlrd teńge somasynda arttyrýǵa múmkindik bermek. «Adal bıznestiń kirisi 11,3%-ǵa artady, bul rette óndirýshilerdiń taýarlardy tańbalaýǵa arnalǵan jabdyqqa jumsalatyn bir jolǵy shyǵyndary jyldyq túsim somasynyń 0,5-ten 0,9%-n quraıdy. Sóıtip, tańbalaýdyń nátıjesinde adal básekelestiktiń aýqymy artyp, bıznesin durys jolmen júrgizip otyrǵan kásipkerlerdiń kirisi jylyna orta eseppen 10%-ǵa ulǵaıady. Soǵan sáıkes el qazynasyna salyq túrinde túsetin kiris jylyna 100 mlrd teńgege kóbeıedi degen boljam bar» delingen mınıstrliktiń málimetinde. Al álemdik taldaý agenttikteriniń derekteri boıynsha taýarlardy mindetti tańbalaýdy engizý taýar naryqtaryn «aqtaý» úshin trıgger bolyp sanalady jáne taýarlardyń kóleńkeli aınalymyn 70-80%-ǵa qysqartýǵa múmkindik beredi.
Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıteti departamentiniń dırektory Baqytgúl Qazaqpaeva taýar tańbalansa, onyń elimizge jetkizilý tizbegin baqylap, qaıdan shyqqany, kim óndirgeni, qandaı jolmen saqtalǵany jóninde jáne ónimniń sapasy men qaýipsizdigi týraly tolyqqandy aqparat alýǵa bolatynyn aıtady. «Taýarlarǵa sıfrly kod beriledi. Bul kod ilespe qujattardyń bárinde kórsetiledi. Osy tańba arqyly tutynýshy da taýar týraly málimetterdi, onyń jaramdylyq merzimin, óndirilý ýaqytyn kóre alady. Al taýarǵa tapsyrys bergen kásipkerler ónimniń týra óndirýshiden kelgenine kóz jetkizip, kontrabandalyq taýarlardan bıznesin qorǵaı alady. Bul júıe tutynýshyǵa da, satýshyǵa da tıimdi dep otyrǵanymyz sondyqtan» deıdi B.Qazaqpaeva.
Al Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń mamandary tańbalaý júıesin engizý IT-naryǵyn, qaptama, jabdyq óndirýshiler úshin servısterdi damytýǵa yqpal etedi, deıdi. Tańbasy qoıylǵan, tıisti organdarda resmı tirkelgen, tekserýden ótken taýarlar adamnyń ómiri men densaýlyǵyna da qaýipti emes. Máselen, keıde tutynýshylar dúkennen, saýda úılerinen taǵam ónimin satyp alǵan kezde túri ózgergen, dámi buzylǵan, kógergen, ashyǵan ónimderge tap bolyp jatady. Ondaı taýarlardyń jaramdylyq merziminen de min taba almaısyz. Nege? О́ıtkeni taýary ótpegen kezde jaramdylyq merzimin qoldan «uzartyp» qoıatyn «qýlar» az emes. Al taýar tańbalanǵan kezde mundaı qýlyqtyń joly bógeledi. О́ıtkeni taýar tańbalanǵanda qoıylatyn sıfrly kod – qoldan jasaý múmkin emes taýardyń tólqujaty. DataMatrix kody taýardyń barlyq jolyn: óndirgen zaýyttan bastap, tutynýshyǵa jetkizilgenge deıingi tizbekti baqylaýǵa múmkindik berip qana qoımaı, merzimi ótken taýarlardyń kassalyq shyǵarylýyn bloktap tastaıdy, al dúkender men dıstrıbıýtorlar sandyq kodtaǵy jaramdylyq merzimi týraly aqparatty múlde ózgerte almaıdy. Tutynýshy bolsa, arnaıy qurylǵan Naqty Onim mobıldi qosymshasy arqyly ónimniń quramy, jaramdylyq merzimi týraly derektermen tanysyp, qosymshanyń kómegimen óndirýshige jáne memlekettik organdarǵa buzýshylyqtar týraly habar bere alady.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda mindetti sıfrly tańbalaý tek temeki ónimderi men teri buıymdaryna ǵana engizilgen. Temeki ónimderi 2020 jyldyń 1 qazanynan bastap, eki ólshemdi Data Matrix kodymen tańbalana bastady. Bul rette aınalymǵa erte engizilgen temeki ónimderi bıylǵy qazan aıyna deıin ǵana satylady. Osy merzim bitkennen keıin dúkenderde tańbalanbaǵan temeki ónimderi satylmaıdy. Búginge deıin temeki ónimderin óndirýshiler men ımporttaýshylar 1 mlrd-tan astam temeki qorabyn tańbalap úlgergen eken.
Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń baspasóz hatshysy Rozalııa Aýbakırovanyń aıtýynsha, bıylǵy 1 qarashadan bastap, aıaq kıimder de tańbalana bastaıdy, tańbalanbaǵan aıaq kıimdi óndirýge jáne elimizdiń aýmaǵyna ákelýge tyıym salynady. Komıtettiń aqparaty boıynsha, búginde «kóleńkeli» aıaq kıim naryǵy jalpy kólemniń 48,5%-yn quraıdy. Aıaq kıimniń sandyq tańbalanýy naryqty «tazalaýǵa» jáne ony kontrafaktiden aryltýǵa septigin tıgizbek.
Qazaqstan dáriler men dárilik zattardy tańbalaýdy da qanatqaqty joba retinde engizip, sonyń sheńberinde birtalaı dárilerdi baqylaýǵa aldy.
Dári-dármekke degen suranys artyp otyrǵan qazirgi kezeńde olardy tańbalaý óte mańyzdy ekeni túsinikti. О́ıtkeni kontrabandalyq jolmen kelgen dárilerdiń sapasy da kúmándi. Buryn mamandar dárilik zattardyń zańsyz ıa zańdy jolmen kelgenin dárini qoldaný jónindegi nusqaýlyqtan bilýge bolatynyn aıtatyn. Tıisti mınıstrlikke tirkelip, Qazaqstan aýmaǵynda qoldanýǵa bolatyny týraly kýáligi bar dárilerdiń nusqaýlyǵy eki tilde: qazaq jáne orys tilinde jazylady, ıaǵnı el aýmaǵynda qoldanýǵa ruqsaty bar ónimder týraly aqparat mindetti túrde qazaq tilinde de jazylýǵa tıis. Al kontrabandalyq jolmen kelgen ónimderde bul talap oryndala bermeıdi. Eger dárini tańbalaý engizilse, tutynýshylar onyń zańdy ónimder ekenine senimdi bolady.
Komıtettiń dereginshe, dárilik zattardy tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobaǵa «SK-Farmasııa», bes dárihana, segiz medısınalyq mekeme, eki ımporttaýshy, eki dıstrıbıýtor jáne tórt otandyq dári óndirýshi qatysqan. Tańbalanǵan dárilerdiń arasynda obyrdy, S gepatıtin jáne AITV ınfeksııasyn emdeýge arnalǵan preparattar, ýrsozım gepatoprotektory, allergııaǵa qarsy «Ketotıfen» dárisi, reseılik «Natalsıd» preparaty, júrek aýrýlaryn emdeý úshin qoldanylatyn «Bısoprolol» bar. Bul tańbalanǵan preparattardyń bári medısınalyq uıymdar men dárihanalarǵa jetkizilgen. «Búginde qanatqaqty joba sheńberinde dári-dármek óndirýshilerden bastap, Nur-Sultan, Almaty qalalary jáne Almaty oblystarynyń medısınalyq uıymdary men dárihanalary, bas-aıaǵy 3 myńnan astam qatysýshynyń ónimderi sıfrly tańbalaý júıesinde qadaǵalaýdan ótti» deıdi R.Aýbakırova.
Qazir alkogol jáne sút ónimderi, bótelkedegi sý jáne alkogolsiz sýsyndar men jeńil ónerkásip taýarlaryn tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobalar júzege asyrylyp jatyr. Taýarlardyń osy toptaryna mindetti tańbalaýdy engizý 2022 jylǵa josparlanyp otyr.
Úkimettiń qaýlysy boıynsha Qazaqstanda «Qazaqtelekom» AQ («Sıfrlyq ekonomıkany damytý ortalyǵy» JShS – Q.T.) biryńǵaı tańbalaý operatory retinde aıqyndalǵan. Biryńǵaı operator esepteý ınfraqurylymyna, taýardyń árbir birligine Data Matrix eki ólshemdi kodyn ornatýdy, derekterdi saqtaýdy, óńdeýdi, tańbalaý júıesiniń durys jumys isteýine jaýap beredi.
Mınıstrlik ókilderi taýarlardy sıfrly tańbalaý boıynsha qandaı da bir másele týyndasa, biryńǵaı operatordyń baılanys ortalyǵy – 8 800 080 65 65 nómirine táýlik boıy habarlasýǵa bolatynyn eske salady.