Sahnadaǵy sary bala dombyrasyn baýyryna qysyp, qarshyǵadaı túıile túsken. Keń zaldyń ishin sazdy áýen kernep ketti.
Kóz ushyna iliner jalǵyz qara tabylmaıtyn saıyn dala. Jalpaq dalanyń tósi dúbirge bólengen. Aýyzdyǵymen alysqan, baýyrynan jaraǵan, ústinen sý tógilmes bes jorǵa bir-birimen eregiske túskendeı. Mine, shabys tilep shıryqqan tulparlar ulan dala boıyn dúbirli dúrmekke bólep, qaıystaı sozylyp jorǵalar sátin ańsap, uly báıge aldynda pysqyrǵany emis-emis estiledi. Kúmis úzeńgiler bir-birine qaǵysyp, syńǵyr-syńǵyr etedi. Áldeneshe tuıaq dala tósine tıgen saıyn delebeńdi qozdyrar dúbir qalyńdaı tústi me qalaı?
Saltanat sherýi ispetti. Qan maıdanǵa attanǵan joryq emes, arýdy ańsap bet alǵan serilik sapar. Kókshetaýdaǵy Birjan sal atyndaǵy mýzyka kolledjiniń bilim alýshysy Iýrıı Kochetygov shertip otyrǵan Súgirdiń ataqty «Bes jorǵasy» osylaı bastalady. Ańyz aıtady: zamanynda Ulytaýdyń baýyrynda Maqprýza esimdi kúıshi qyz ómir súrse kerek. Kúıshiligi sonshalyqty – aspandaǵy aqqýdy kúıimen áldılep, terbetip, saz sıqyrymen arbap, jerge qondyrǵan desedi. At tuıaǵy jetetin jerden kúı saıysqa dámelenip kelgen nebir kúıshiniń, dáýlesker dombyrashynyń saǵyn syndyrypty. Osy habar kúı perisi – Súgirdiń de qulaǵyna jetse kerek. Alys saparǵa qamdanady. Qasyna óneri birinen-biri asatyn tórt dáýlesker dombyrashyny ertedi. Seriniń serigi de tegin bolmaýy kerek. Qııandaǵy kúıshi qyzdy izdep shyqqan sapardyń barysy «Bes jorǵamen» bastalyp, bes tarmaq kúıge ulasady. Basy osy áýen.
Bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin Iýrıı Ilıch – Kókshetaý qalasynyń týmasy. Osydan on jyl buryn oblys ortalyǵyndaǵy №3 qazaq orta mektebinde oqyp júrgen kezinde áldebir baıqaýǵa qatysqan shaǵynda kórgenbiz. Orys balasynyń dombyranyń qulaǵynda oınaıtyn sheberligi tánti etken. Keıin talaı qalalyq, oblystyq baıqaýlarda qulaq quryshyn qandyrdy. Taıaýda respýblıkalyq dombyrashylar saıysynda bas júldege ıe boldy. Kemeline kelgen syńaıly, tájirıbesi tolysqan, sheberligi balǵyn kezinen áldeqaıda shyńdala túsipti. Áıtpese Súgirdiń shertpe kúıi – kez kelgen dombyrashynyń júregi daýalap bara bermeıtin shyǵarma.
– Mektepte qazaqsha oqýyńa ne sebep boldy, Iýra? – dep suradym.
Minezi jibekteı esilgen, qaǵylez sary balań jigit jumsaq jymıyp kúldi.
– Ata-anamnyń qalaýy. Men mektepten buryn qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin balabaqshaǵa bardym ǵoı. Tildi sol jerde úırendim. Taza qazaq tilinde oqydym. Birde ustazdarymyz bizdi mýzyka kolledjine ertip apardy. Men ol kezde on jasta edim. Sol jerde dombyranyń sarynyn, ǵalamat áýezdi alǵash ret tyńdadym da ǵashyq boldym. Úıge kelgen soń ata-anama alǵashqy áserim týraly aıtyp berdim. Olar qýana quptady. Sodan bastap mýzyka mektebine oqýǵa berdi. Alǵashqy ustazym Serik Sársenbaevtan kóp dúnıe úırendim. Shıratyp alaıyn dedi me eken kim bilsin, biraz ýaqyttan keıin meni mekteparalyq, qalalyq dombyrashylar saıysyna qosa bastady. Mýzyka mektebinde oqyp júrgenimde birneshe baıqaýda júldeli orynǵa ıe boldym. Kúıdi negizi nota arqyly úırenemiz ǵoı, keıde júrek shymyrlatar jaqsy kúı bolsa bir tyńdap alyp tarta beremin. Qazir kolledjde Rýslan Qoıshybaev aǵaıdan tálim alyp júrmin.
Jas dombyrashynyń aıtýyna qaraǵanda, tyńdarman qaýymnyń zeıini de, yqylasy da áser etedi eken. Beıjaı otyrsa, kúı de janyn jep tartylmaq. Al yqylaspen tyńdalsa, shabyt shirkin sharyqtamaq.
– Keı adamdardyń kúıdi dybystardyń jıyntyǵy dep qabyldaıtyny bar, – deıdi jas dombyrashy. – Qazaq kúıiniń báriniń ańyzy bar, talaıly taǵdyry bar. Eger aldymen kúı ańyzyn aıtyp, shyǵarmany sodan keıin oryndasa, bylaısha aıtqanda, leksııa konsert túrinde uıymdastyrsa, utymdy bolar edi. Ańyz jelisine zeıin qoıyp, tereńine boılap barǵan tyńdarman qaýym kúı sıpattaǵan kórinisti ońaı qabyldar edi.
Dombyrashynyń pikirin teris deı almadyq. Shynynda da kúı – aqsúıek óner. Tyńdaýshy qaýymnan da kóńil kókjıeginiń keńdigin talap etedi. Áıtpese myń san syr bókken saz kókirekke qonaqtamaıdy ǵoı.
– Keıbir konsertterde júrgizýshiler ánsheıin dombyrashylardy kúıshi dep tanystyryp jatady. Durys emes qoı, aǵa, – deıdi Iýrıı Ilıch. – Kúıshi – kúıdiń avtory, al biz bar bolǵany oryndaýshy ǵanamyz. Biz mektepte mýzyka týraly ádebıetterdi oqydyq. Áli de zerttep bilý ústindemin. Dombyrashyǵa aldymen bilim kerek. Burynǵylar dala mektebinen oqyǵan. Biz sol bilimdi tarıhı ádebıetter arqyly kókiregimizge qotaryp alsaq, kem bolmas edik.
Jas dombyrashy ásirese, Qurmanǵazynyń «Adaı» kúıin súısinip oryndaıdy. Kúıdiń óne boıyndaǵy shıyrshyq atqan jiger tyńdarman qaýymnyń alpys eki tamyryn qorǵasyndaı balqytyp, qaırattylyqqa, jigerlilikke jeteleıtindeı. Alǵa qoıǵan jospary da asqaraly. Kolledjben shektelip qalmaı, joǵary bilim almaq. Sóıtip, kúı óneriniń qatpar-qatpar syryn kókiregine kóshirmek.
«Án Mekkesi» – Kókshetaýda kúı ónerin serik etken bir jas ósip keledi. Ǵumyry da, óneri de ózi jıi tartatyn «Bes jorǵanyń» saltanatyndaı sándi bolsa eken dedik biz ishteı...