JAŃA “GRAÝND ZERO”

Basqa basylymdardan Osydan birneshe apta buryn Qazaqstanda bolǵan kezimde men jarylys epısentrinde sanany saýyqtyrǵan sezimdi bastan keshirdim. Bul Keńes Odaǵy 1947-1989 jyldar aralyǵynda 456 ıadrolyq bomba jarǵan qasireti álemge áıgili Semeı synaq polıgony bolatyn. Salmaǵy sana sansy­ra­tar beton plıtalarynan basqa bul ushy-qıyrsyz japan dalada kezinde qýaty adam shoshyrlyq jary­lys­tar jasalǵanynan eshteńe de habar bere almaıtyndaı. So­ǵan qaramastan, ońdaǵan jyldar boıy Semeı polı­gony Qurama Shtattardaǵy osy tektes polıgondar sııaq­ty bizdiń planeta­myz­daǵy ómirge qater tóndirgen “qyrǵı-qabaq soǵys” epı­sentri bolyp keldi. Onyń qasireti bizge “mura” retinde qalyp otyrsa, olar: ýlanǵan ózender men kólder, rak pen týabitti kemtarlyqqa dýshar balalar. Búginde Semeı úmitterdiń qýatty sımvolyna aınalǵan. 1991 jyldyń 29 tamyzynda, táýelsizdikke qol jetkizile salysymen, Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baev polıgondy jaýyp, ıadrolyq qarýdyń kózin joıdy. Bul bizdiń ıadrolyq qarýdan tys álem qurý jó­nindegi armanymyzdyń shy­naıy júzege asa bastaýyna alǵyshart jasady. Qazir bizdiń urpaqta­ry­myz alǵash ret bolashaqqa senimmen qaraýǵa múmkindik aldy. Men Semeıde bolǵan kúni Prezıdent Barak Obama AQSh-tyń ıadrolyq saıa­sa­tyn qaıta qaraıtyny týra­ly jarııalady. Qurama Shtat­­tar óziniń úlgisimen dú­nıeni rýhtandyryp, ıadro­lyq qa­rýlardyń jańa túr­lerin da­mytýdan bas tartty. Sondaı-aq Taratpaý týraly shartqa sáıkes tajal qarýyn birinshi bolyp qoldan­baı­tyn boldy. Eki kún ótken soń Prezıdent Obama men Reseı Federasııasynyń Pre­­zı­denti D.Medvedev Iаd­ro­lyq qarýdy qysqartý tý­ra­ly jańa shartqa qol qoıdy. Bul úderis búkil álem boıynsha kúsh ala túsýde. Kóp jaǵdaıda kózqarastary qarama-qaıshy bolyp kelgen úkimetter men azamattyq qoǵamdar ortaq is úshin jumys isteı bastady. Iаdrolyq qaýipsizdik tý­raly jaqynda ǵana Vashın­gton­da bolyp ótken jahan­dyq sammıtte álemniń 47 memleketiniń basshylary ıad­ro­lyq qarý men materıal­dardy qaýipsiz jaǵdaıda saq­taý úshin qajettiniń bárin jasaýǵa ýaǵdalasty. Olar­dyń ortaq ta ótkir alań­daý­shylyǵy naqty jaǵdaıdy sezingenderin aıǵaqtaıdy. Iаdrolyq terrorızm – bul Gollıvýdtyń fantazııasy emes. Bul – ábden oryn alýy yqtımal qater. Birikken Ulttar Uıy­my­na osyndaı kúsh-jigerdiń ortasynda bolý buıyrǵan. Jaqynda ǵana BUU-nyń Bas Assambleıasy ıadrolyq qarý­syzdaný men qaýipsizdik tý­ra­ly arnaıy pikirtalas ót­kizdi. Munyń ózi 2008 jyl­dyń aıaǵynda men usynǵan, sondaı-aq ótken jyldyń qyrkúıeginde uıym­das­ty­rylǵan Qaýipsizdik Keńesi­niń tarıhı sammıtinde qa­ralǵan ıadrolyq is-qımyl josparynyń zańdy jalǵasy ispetti boldy. Dúısenbi kúni búkil álemnen kelgen joǵary laýazym ıeleri BUU-da bas qosyp, Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shart (IаQTSh) boıynsha kezekti sholý máslıhatyn ótkizedi. Olardyń osydan bes jyl bu­ryn ótkizgen sońǵy kez­desýleri eshteńege qol jet­kizbegeni belgili. Osy joly, kerisinshe, biz kóptegen má­seleler boıynsha oń ózge­risterdi baqylaı alatyn bo­lamyz. Biz ózimizdiń úmitte­rimizde aqıqattan tysqary qalmaǵanymyz jón. Biraq, sondaı-aq, biz progreske qol jetkizý múmkindiginen aıy­rylyp qalmaýǵa tıispiz. Bul Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qa­rýdan tys aımaq qurý, so­ny­men qatar, ıadrolyq ener­ge­tıkany beıbit maqsatta paı­dalanýdy qosa alǵanda, ta­rat­paý týraly mindet­te­me­lerge sáıkes júzege asy­rylýy qajet sharalar bolyp tabylady. Alǵa kóz sala otyryp men ústimizdegi jyly Iаdro­lyq terrorızm aktilerimen kúres jónindegi halyq­ara­lyq konvensııanyń júzege asyrylý barysyna sholý ja­saý úshin BUU-nyń más­lı­hatyn ótkizýdi usyndym. Biz bul kezdesýdi mınıstrler deńgeıinde Iаdrolyq synaq­tar­ǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń oryn­da­lýy­na qozǵaý salý maqsatynda uıymdastyratyn bolamyz. Qazirgi kezde men álem el­deri basshylaryn ydy­raı­tyn materıaldar týraly ke­lisim boıynsha kelissózderdi bastaýǵa shaqyrdym. Qazan aıynda Bas Assambleıa túrli ıadrolyq máseleler boıyn­sha 50-den astam qarar qa­raı­tyn bolady. Bizdiń maq­sa­tymyz – erteń úlken serpindilikke ákele alatyn qadamdar úshin búgin kóp­te­gen kishkentaı qadamdar jasaý. Bul jumystardyń bar­lyǵy óz kezeginde BUU-ǵa mú­she elderdiń qoǵamdyq pikirtalas qalyptastyratyn basymdyqtaryn kórsetedi. Bári de ıadrolyq qarýdyń surapyl qaýpin moıyn­daı­dy. Biz mundaı qaýip osyn­daı qarý qansha ýaqyt saq­ta­lyp turatyn bolsa, son­shalyqty ýaqytqa sozyla­ty­nyn túsinemiz. Planetamyz­dyń bolashaǵynyń ózi qarý­syzdanýdan basqa balama jol joq ekenin aıǵaqtap be­rip otyr. Al munyń ja­handyq yntymaqtastyqsyz júzege aspaıtyny taǵy má­lim jáıt. Mundaı yntymaq­tas­tyqty Birikken Ulttar Uıy­mynyń aıasynan basqa qaı jerden tabýǵa bolady? Eki jaqty jáne óńirlik kelis­sóz­der kóp nárse berýi yq­tı­mal, biraq jahandyq aýqym­daǵy uzaq merzimdi jáne jemisti yntymaq­tas­tyq úlken kúsh-jigerdi talap etedi. Qarýsyzdaný jónindegi Jeneva máslıhatymen qa­tar, Birikken Ulttar Uıymy dál osyndaı kelissózder alańy bolyp tabylady. BUU – memleketter ara­syndaǵy, sonymen qatar, tutastaı álemdik qoǵam­das­tyq boıynsha belgili bir má­selelerdi talqylap, keli­sim­ge qol jetkizýge múmkindik beretin birden-bir jalpyǵa tanylǵan arena. Uıym ke­li­simderdi ǵana emes, sonymen birge, olardyń oryndalýy jónindegi aqparattardy da saqtaıdy. Ol – Atom ener­gııasy jónindegi halyqara­lyq agenttikpen tyǵyz yntymaqtastyqtaǵy táýelsiz saraptaýlardyń kózi. Búginde Birikken Ulttar Uıymy jańa epısentrde – ıaǵnı, qorqynysh týdyratyn emes, kerisinshe, úmit otyn jaǵatyn jahandyq qarýsyz­da­nýdyń “epısentrinde” bolyp tabylady. Jáne de bizdermen birgelerdiń, bizdiń ıadrolyq qarýsyz álem jo­lyn­daǵy ustanym­dary­myz­dy bólisetinderdiń epısentri retinde qarastyrylady. Eger adamzatqa qandaı da bir kez­de ózgerister úshin ýaqyt qa­jet bolsa, ótkenniń salı­qa­ly is-qımyl sharalarymen qatar, sol ýaqyt búgin týyp otyr. Pan Gı MÝN, BUU Bas hatshysy.