«HHI ǵasyr obasy». «Aq ólim». Osydan on shaqty jyl buryn osy sózderdi estigende jurtta záre qalmaıtyn. Esirtkiniń eń aýyr túri retinde geroındi aıtyp, onyń qaterinen qorǵanýdyń amalyn jasaıtyn edik. Al qazir «dástúrli» esirtkini zııany odan da zor «hımııalyq ajal» – sıntetıkalyq esirtkiler almastyryp jatyr.
Sanany ýlaıtyn «sıntetıka»
Sıntetıkalyq esirtkiniń taralýyna tosqaýyl qoıý qajet. Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda bergen tapsyrmasynyń biri. О́skeleń urpaqtyń erteńine tóngen qaýiptiń qanshalyqty qaterli ekenin eskertken Prezıdent esirtki zattarynyń, sonyń ishinde sıntetıkalyq esirtkiniń, ásirese, jastardyń ishinde taralýyna barynsha tosqaýyl qoıýdy tapsyrdy.
Ishki ister mınıstrligi elimizde bıyl 12,5 tonna esirtki tárkilense, onyń 4 kılodan astamy – geroın, 371 kılosy – gashısh, 8,7 tonnasy marıhýana. Al 129 kılosy – jastardyń sanasyn ýlaǵan «sıntetıka».
«Onlaın saýdanyń kórigi qyzǵan qazirgi kezde burynǵydaı qoldan-qolǵa esirtki satatyndar azaıǵan. Esesine baılanyssyz satylym, ıaǵnı «belgi qoıý» arqyly esirtki satýdyń jańa tásili keń qoldanylyp júr. Qazirgi tańda bul – esirtki satýdyń eń kóp taraǵan ádisteriniń biri. О́ıtkeni naqty bir jerge «belgi» qoıyp ketip satý esirtki saýdagerleri úshin qaýipsiz tásil bolyp sanalady», deıdi IIM esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamenti basqarmasynyń basshysy Baqytjan Ámirhanov.
Polısııa polkovnıginiń aıtýynsha, 2020 jyldan bastap qylmystyq zańnamaǵa elektrondy aqparattyq resýrstardy paıdalana otyryp, esirtkiniń zańsyz aınalymy úshin jaýapkershilikti qataıtatyn ózgerister engizilgen. Soǵan qaramastan, bıylǵy 8 aıda sotqa deıin tirkelgen127 istiń 58-i jarnama jáne 69-y ınternet arqyly sıntetıkalyq esirtki ótkizýge qatysty. Jyl basynan beri polısııa esirtki taratatyn 810 saıtty buǵattaǵan.
Qurdymǵa ketirer qyzyǵýshylyq
Mamandar sıntetıkalyq esirtkiniń quryǵyna jasóspirimderdiń jıi túsip jatqanyn aıtyp, dabyl qaǵýda. «Oń men solyn baǵamdap úlgermegen jetkinshekterdiń deni eń birinshi dozany alǵashynda tek qyzyq úshin qoldanady. Al jaı ǵana qyzyǵýshylyqtan bastalatyn «oıynnyń» aqyry olardy qurdymǵa ketirip tynady», deıdi olar.
«Sıntetıkanyń» esirtki túrleriniń ishinde óte aýyr tobyna jatatynyn aıtqan Almaty qalasyndaǵy Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń narkolog dárigeri Anna Trýbnıkova oǵan táýeldilik alǵash qoldanǵannan-aq paıda bolady deıdi.
«Kóp adam «sıntetıkany» geroınmen salystyrǵanda jeńil, odan qutylý ońaı dep oılaıdy. Alaıda shyn máninde «sıntetıkamen» salystyrǵanda geroınniń adam aǵzasyna áseri 20 ese tómen bolyp sanalady», dedi maman.
«Jetkinshekter alǵashynda «sıntetıkany» jaı oıyn sanap, dámin tatyp kóredi. Biraq aqyr aıaǵynda táýeldilik paıda bolyp, bala psıhozdyq jaǵdaıǵa dýshar bolady. Hımııalyq zattar jas aǵzaǵa óte tez ári aýyr áser etedi. Keıin adamnyń jaǵdaıy nasharlap, shızofrenııaǵa ulasa bastaıdy. Psıhozdy jaǵdaıy sozylmaly aýrýlarǵa jalǵasqan talaı jetkinshektiń Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵyna aýyr jaǵdaıda túskenin kún ara kórip júrmiz. Eń ókinishtisi, bul aýrýlardyń barlyǵyna em-dom jasalǵanymen, odan adam qulan taza aıyǵyp kete almaıdy. Taǵdyrdyń tyǵyryqqa tirelýi degen osy», deıdi bilikti dáriger.
Narkologtyń aıtýynsha, sıntetıkalyq esirtkilerdiń eń qorqynyshty tusy – adamnyń júıke júıesin buzatyn kúshiniń joıqyndyǵynda.
«Zaqymdaný mıdan bastalady. Buryndary nashaqorlar 10-15 jyl ómir súretin. Ol kezde bizge «geroın» degen sóz óte qorqynyshty estiletin edi. Al qazir aǵzasyn esirtkige táýeldi etkender ári ketse 5-7 jyl ǵana ómir súredi. Sıntetıkalyq esirtkiniń óte qatty áser etetin bir túri bar. Ony qoldanǵan adam bar-joǵy eki-aq jyl tiri júre alady», degen A.Trýbnıkova balalyq qyzyǵýshylyqtyń aqyry azapty ólimmen aıaqtalatynyn osylaısha búkpesiz jetkizdi.
Esirtkige táýeldi jasóspirimniń psıhologııalyq portretin sýrettep bergen dáriger sóziniń sońynda ata-analardyń nazaryn «sıntetıkaǵa» táýeldiliktiń alǵashqy «dabyl belgilerine» aýdarady.
«Bala óte ashýshań bola bastaıdy. Ony kez kelgen nárse titirkendirip, bolmashy dúnıeden janjal shyǵarýdy ádetke aınaldyrady. Munyń barlyǵyna jasóspirimniń «ótpeli jas ereksheliginiń áseri ǵoı» dep nemquraıly qaraýǵa bolmaıdy. Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly árqashan bar. Eń bastysy – durys qadam jasaý», dedi maman.
Esirtki saýdagerleriniń kóbi – jumyssyzdar
«Sıntetıkalyq esirtkilerdi kimder jasaıdy? Saýdalaıtyndar kimder?» degen suraǵymyzǵa Almaty qalasy Polısııa departamenti esirtki bıznesine qarsy kúres basqarmasynyń basshysy Erlan Almaǵambetov: «Ádette «sıntetıka» jasap, saýdasyn qyzdyryp júretinderdiń deni jumyssyzdar bolyp shyǵady», dep jaýap berdi. Polısııa podpolkovnıginiń aıtýynsha, olardyń jastary shamamen 24-25-ten bastalady.
«Bir aıta keterligi – esirtkiniń bul túrin daıyndaýmen aınalysatyndardyń ózderi nashaqor emes, ıaǵnı olar «sıntetıkany» ózderi tutynbaıdy. Olar – tek laboranttar. Sıntetıkalyq esirtki daıyndaýǵa qajetti zattar Qazaqstanǵa Reseı men Ýkraınadan tasymaldanady. Olar elimizge shıkizatty logıstıkalyq kompanııalar arqyly jetkizedi, sodan keıin qalǵan qospalardy ózderi qosyp, sıntetıkalyq esirtki jasap shyǵarady», dedi polısııa qyzmetkeri.
«Mundaı esirtkiniń kóp bóligi shóp pen sıntetıkalyq ónimderdiń qospasynan jasalady. Olardyń barlyǵy psıhoaktıvti belsendi zattar bolǵandyqtan, adamnyń oılaý qabiletin qurtyp, birden minez-qulqy men sana-sezimin túbegeıli ózgerte bastaıdy. Bir sózben aıtqanda, «sıntetıkanyń» adamnyń fızıkalyq jáne psıhıkalyq densaýlyǵyna tıgizer kesiri orasan zor», degen E.Almaǵambetov esirtki saýdasynyń qalaı júzege asatynyn da túsindirip ótti.
«Búginde sıntetıkalyq esirtkiler elektrondy tólemderdi paıdalana otyryp, ınternet saıttar arqyly baılanyssyz ádispen taratylady. Bul esirtki satýshylar úshin óte yńǵaıly ári qaýipsiz bolyp sanalady. Saýdanyń bul tásili qylmyskerlerdiń astyrtyn áreketterin kúsheıtip qana qoımaı, olarǵa zańsyz esirtkiniń aımaqtyq marketıngin izdeýdi keńeıtýge jáne uıymdastyrýǵa úlken múmkindik beredi. Esirtki satýshydan satyp alýshyǵa taýardy jetkizý óte qıturqy jolmen – kýrerlerdiń «belgi qoıýlary» arqyly uıymdastyrylǵan. Qylmystyń bul túrin ádette bir top adamdar uıymdasa otyryp jasaıdy», dedi basqarma basshysy. Al IIM-niń málimdeýinshe, jyl bastalǵaly beri elimizde esirtki saýdasymen aınalysqan 7 uıymdasqan qylmystyq toptyń qylmysy áshkerelengen. Qazirgi tańda osy toptardyń basshylary men qatysýshylaryna qatysty 13 qylmystyq is qozǵalyp, qylmystyq toptardyń 7 kóshbasshysy men 34 qatysýshysy jazaǵa tartylǵan. Al esirtki kontrabandasyna qatysty anyqtalǵan faktiniń sany 80-nen asyp jyǵylady.
Esirtkimen polısııa qyzmetkerleri ǵana emes, búkil qoǵam bolyp kúresýdiń mańyzdylyǵyna toqtalǵan E.Almaǵambetov: «Jastardyń sanasyn ýlaıtyn «sıntetıka» – qazirgi tańda álem elderiniń barlyǵynda bar ózekti másele. Onyń bir ǵana dozasyn tutynǵan adam birden esirtkige táýeldi bolyp qalady. Al artyq dozadan birde-bir nashaqor saqtandyrylmaǵan. Sondyqtan da esirtki qylmysyna qatysty kez kelgen málimetke ıe bolǵan azamatty bul máselege beıjaı qaramaı, der kezinde quzyrly organdarǵa aqparat berýge shaqyramyz», dedi.
Zań buzǵanǵa – jaza qatań
Buryndary esirtkini jarnamalaý ákimshilik quqyq buzýshylyq sanalatyn. Alaıda 2018 jyly jeltoqsanda Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattardyń, sol tektesterdiń jáne prekýrsorlardyń aınalymyn baqylaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Osy Zańǵa sáıkes esirtkini jarnamalaý qylmystyq jazalanatyn is-áreket bolyp ózgertilip, onyń kez kelgen túrin jarnamalaǵandar 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyn boldy. Sondaı-aq grafıt sýretterdiń, ınternet saıttardyń kómegimen sıntetıkalyq esirtkilerdiń jarnamasyn jasap júrgen «sýretshiler» men «dızaınerlerge» qarastyrylatyn jaza da qataıtyldy. Al ótken jyldan bastap qylmystyq zańnamaǵa elektrondy aqparattyq resýrstardy paıdalana otyryp, esirtkiniń zańsyz aınalymymen aınalysqandar úshin jaýapkershilikti qataıtatyn ózgerister engizildi.
Sıntetıkalyq esirtkiniń tez taralýy qylmys álemine «dárihanalyq» nashaqorlyq deıtin jańa uǵymdy alyp keldi. Sebebi dárihanalarda quramynda esirtki bar jáne esirtkige mas bolýdy týdyrýy múmkin birqatar dári-dármek emin-erkin saýdalanyp keldi. Sondaı qaýipti dáriniń biri – tramadol. Mamandar bul preparatty «sıntetıkalyq opıoıdty analgetık» nemese «geroınniń sıntetıkalyq opıaty» dep te ataıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, tramadol nashaqorlyqqa bastaıtyn alǵashqy «kirý núktesi» bolyp sanalady. Bul dáriniń qaýiptiligi sonsha – onyń eń asqynǵan sındromy, ıaǵnı nashaqorlardyń tilinde «syný» kezi sýyq tııý jáne ýlaný sııaqty eki aýrýdyń jasyryn kúıinde ótip ketedi eken. Tramadoldan basqa, mektep oqýshylary eıforııa jaǵdaıynda qoldanýǵa áýestenip alǵan «Tropıkamıd» jáne «Sıklomed» degen kóz tamshylary da bar. Buryn bul preparattar tyıym salynǵan esirtki zattarynyń tizimine jatqyzylmaǵandyqtan, polısııanyń ıýrısdıksııasyna jatpaıtyn. Alaıda bıyl maýsym aıynda Úkimet qaýlysymen olar kúshti zattar tizimine engizildi. Sondaı-aq el kóleminde jylyna tórt ret «Dármek» jedel-aldyn alý operasııasy ótkiziledi. Esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardyń zańdy aınalymyndaǵy zań buzýshylyqtardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan is-sharanyń kezekti kezeńi ótken aıda ótkizildi. Operasııa iske qosylǵan aınalasy 6 kúnniń ishinde 1299 dárihanany, 242 qoımany, 533 emdeý-profılaktıkalyq mekemesin teksergen polısııa 1.2 tonna prekýrsorlardyń aınalymyn shektegen. Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamenti basqarmasynyń basshysy Bahytjan Ámirhanov jedel is-shara barysynda 4664 esirtki ampýlasy, 4 myńnan astam tabletka tárkilenip, 67,2 tonnadan astam prekýrsorlardyń aınalymnan shektelgenin málimdedi. Buǵan qosa, esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardyń aınalymy salasynda 58 qylmystyq, 302 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. Ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan adamdardyń jartysynan kóbi, naqtyraq aıtsaq, 158-i – medısına qyzmetkerleri.
TÚIIN. Qazaqstanda sońǵy 10 jylda narkologııalyq tirkeýde turǵan adamdar sany azaıǵanymen, narkolog dárigerler esirtkige táýeldilerdiń arasynda sıntetıkalyq preparattardy qoldanatyndardyń kún ótken saıyn kóbeıip bara jatqanyna alańdaýshylyq bildirip otyr. Qazir elimizde 150-ge jýyq jasóspirim nashaqor retinde tirkeýde tur. Eń kishisiniń jasy – 14-te. Mamandar esirtki izdep ábiger bolatyndardyń deni turmysy tómen otbasynda ómir súretinin aıtsa, tártip saqshylary «sıntetıka» satyp, qaltasyn qalyńdatyp júrgenderdiń kópshiliginiń naqty jumys orny joq ekenin alǵa tartady. «Jaýyrdy jaba toqyǵanmen», jaranyń jazylmaıtyny belgili. Búginde quzyrly organdar áleýmettik jeli arqyly satylatyn sıntetıkalyq esirtkilerge tosqaýyl qoıýdyń qıyndyǵyn ashyq moıyndap otyr. Anyqtalǵan qylmys týraly derekter kún saıyn jańartylǵanymen, sodan nashaqordyń sany kemı tússe, qane?!