Jańalyǵy kóp jańa maýsym

О́ńirde mádenıet salasyna tereń saraptama jasalyp, sapasyn damytý tujyrymdamasy ázirlengen. Onyń ishinde túrli mádenıet mekemeleri ónim­diliginiń negizgi kórsetkishin (KRI) kóte­rý jospary túzilip, qyzyqty ıdeıalar usynylǵan. Mysaly, kitaphanalarda tek kitap oqyp qoımaı, turǵyndardyń bas qosyp, ýaqytyn tıimdi ótkizýge múmkindik jasaý, teatrlar, sırk pen zoobaqtyń jumysyn jańa deńgeıge kó­terý josparlanǵan. Bıyl kóktemde elimiz boıynsha alǵashqy otbasylyq kitaphana Shymkentte ashyldy. Kitap­ha­nanyń ereksheligi – otbasymen bir­ge tıimdi ýaqyt ótkizýge jáne balalar demalysy úshin qolaıly jaǵdaı ja­sal­ǵan. Munda úıirme jumystaryn júrgizýge, is-sharalar ótkizýge, kovor­kıng, qaýymdastyqtar men klýbtardy damytýǵa múmkindik bar. Iаǵnı tur­­­ǵyndar kitap oqýmen qatar shahmat, toǵyzqumalaq oınap, áńgime-dú­ken qura alady. Sondaı-aq jýyrda Tá­ýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda «Za­ǵıptarǵa kitap syıla» aksııa­sy bastaldy. Kózi kórmeıtin jáne na­shar kóretin azamattarǵa arnalǵan arna­ıy kitaphananyń dybys jazý bó­li­­mine kelgen teatr akterleri men bel­gi­li óner ıeleri aksııaǵa óz úlesin qosty. Oqýǵa usynylǵan 30 avtordyń ishinde elimizge belgili jáne jergilikti aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary bar. Kitaphanadaǵy kitap qory 140 myńnan asady. Onyń ishinde 45 611 «sóıleıtin» kitapty tyńdaýǵa bolady. Dybys jazý bóliminde búginde 677 kitap oqylǵan, kóbeıtilgeni – 5 931 dana. Jalpy, bıylǵy birinshi jarty­jyldyqta kitaphanaǵa kelýshi oqyrmandar sany 83 739 bolyp, jospar oryndaldy. Sondaı-aq bıyl jergilikti bıýdjetten kitap alýǵa 26 mln 257 myń teńge bólinip, qor tolyqqan. Qazirgi ýaqytta qaladaǵy 42 kitaphananyń qory 1 291 623 danaǵa jetip otyr. Jasyratyny joq, oqyrmandar men kórermender qatarynyń, ótkiziler is-sharalardyń artýyna pandemııa keri áserin tıgizýde. Mysaly, teatrlarǵa kelýshi kórermender sany bıyldyń alty aıynda josparlanǵan kórsetkishtiń 33%-yn quraǵan. Iаǵnı josparlanǵan 94 258 kórermenniń 30 981-i kelgen. Buǵan birneshe sebep bar. Sala mamandarynyń aıtýynsha, birinshiden, qańtar-aqpan aılarynda zaldyń syıymdylyǵy 30%-dan aspaýy, naýryz aıynan bastap kórermender sany 100-den as­paýy tıis boldy. Qýyrshaq jáne jas­óspirimder tea­tryn­da nebári 96 oryn bar. Karantındi talaptarǵa sáıkes 32 orynǵa ǵana ruq­sat berilgen. Buǵan deıin bul teatr qoıy­lym­darynyń 90%-y balabaqshalar men mek­tepterde ótetin. Qazirgi jaǵdaıda ondaı múmkindik joq. Degenmen teatr ujym­da­ry jumysyn toqtatqan joq, izdenisin jalǵastyryp jańa qoıylymdar usynýda.

Elimiz egemendik alǵan 1991 jyly qalada 2-3 teatr ǵana bolsa, búginde 6 birdeı teatr megapolıs mádenıetin qalyptastyrýǵa eleýli úles qosyp keledi. Olardyń ishinde alǵash bolyp teatr maýsymyn Shymkent qalalyq qýyrshaq jáne jasóspirimder teatry ashsa, jýyrda orys drama teatrynyń ujymy kórermenderimen qaıta qa­ýysh­ty. Megapolıstegi qarashańyraq J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry men ózbek teatry da kezekti maýsymyn bastady. Shymyldyǵyn 88-shi ret túrgen J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry ujymy jańa maýsymdy el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı D.Ramazannyń «Abylaı hannyń armany» tarıhı dramasymen ashýdy jón sanapty. Qoıýshy rejısseri – Sh.Aıtmatov atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laý­rea­ty Q.Qasymov. Tarıhı dramada el irgesin buzbaı, birligin bekem ustaýǵa qajyr-qaıraty men parasatyn sarqa jumsaǵan dana qolbasshy han Abylaıdyń ishki jáne syrtqy dushpandarmen arpalysy, qazaq elin bir tý astyna biriktirýdi ańsaǵany kórinis tapqan. Alǵash ret bul qoıylymnyń tusaýkeseri Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı sahnalanǵan. Búginde spektakldiń akterlik quramynda birshama ózgeris­ter bar. Al jańa maýsymdaǵy eń ma­ńyzdy jańalyq – Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri, rejısser Bekbolat Qurmanqojaev qarashańyraqqa kórkemdik jetekshi bolyp keldi. Rejısser buǵan deıin M.Áýezovtiń «Qaragóz» jáne Ý.Shekspırdiń «Gamlet» tragedııasyn osy teatr ujymymen sahnalaǵan. Bir jyldan asa ýaqyt kórkemdik jetekshisiz jumys istegen ujym bul ózgeristi jaqsylyqqa balap otyr. Sondaı-aq akterlik quram «Bekzat» fılminiń basty keıipkeri – Bekzat Sattarhanovty somdaǵan jas akter Samat Ázimqulovpen tolyqqan. «Teatr qorjynynda 40-tan astam spektakl bar. Olardyń beseýi baldyrǵandarǵa arnalǵan ertegi, hıkaıattar bolsa, qal­ǵany eresekterge arnalǵan súıekti qoıylymdar. Jyl saıyn teatr repertýaryna 5 qoıylym qosylyp otyrady. Premeranyń úsheýi – eresekterge, bireýi – jastarǵa, bireýi – baldyrǵandarǵa arnalady», deıdi teatrdyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, dramatýrg Saıa Qasymbek. Qyrkúıek aıynda teatr D.Ramazannyń «Abylaı hannyń armany», M.Baıǵuttyń «Asqarovtyń aq qaıyńdary», A.Qunan­baıulynyń «Jelsiz túnde jaryq aı», Ý.Shekspırdiń «Gamlet», M.Baıjıevtiń «Til tabysqandar» týyndysyn sahnalaıdy. «Kórermenniń qoǵamdaǵy qıly qaqtyǵystan sál de bolsa tynys­taý úshin teatrǵa keletinin eskersek, kó­keı­de­gi túıindi suraqqa jaýap taýyp, janyn jubatardaı qoıylymdy usyný – teatr­dyń basty strategııalyq maqsaty sa­nalady. Teatrdyń búgingi tańda alǵa qoıǵan jospary – zamanaýı taqyrypty kóbirek qolǵa alyp, óskeleń urpaqqa ónege bolarlyq spektakldermen qorjyn toltyrý. Bul tarıhı qoıylymnan bas tartty degen sóz emes, kerisinshe, keshegimizdi saraptaý úshin búgingi qoǵamdaǵy qordalanǵan máselelerdi tarazylaý arqyly, ómir pálsapasynyń parqyn bilý maqsatynda júzege aspaq. Teatrdyń jandy aǵza ispettes ekenin eskersek, shyǵarmashylyq top jas akterlermen tolyqtyrylyp, jańaryp otyrýy shart. Bul sharttylyqty eskergen teatr basshylyǵy bıyl da birneshe jas mamandy jumysqa qabyldap, akterlik toptyń nyǵaıa túsýine pármen berdi. Álbette, «Teatr qandaı jańa qoıylym daıyndap jatyr eken?» degen oryndy suraq týyndary sózsiz. Teatr ujymy úshin mańyzdy másele de osy – jańa qoıylymmen óz kórermenin qýantý bolyp sanalady. Qazirgi tańda teatr ujymy jas dramatýrg M.Omarovanyń «Tor» dep atalatyn psıhologııalyq dramasyna qyzý daıyndyqqa kirisip ketti. Jańa jylǵa deıin kórermendi qyzyqtyratyndaı basqa da tyń dúnıeler usynylmaq», deıdi Saıa Qasymbek.

Al Shymkent qalalyq qýyrshaq jáne jasóspirimder teatry jańa 39-shy maýsymyn R.Otarbaevtyń «Saǵynysh shóbi» qoıylymymen ashqan bolatyn. Teatrdyń repertýarynda búginde 44 spektakl bar. Bul maýsymda Ýılıam Shekspırdiń «Gamleti» alǵash ret qýyrshaq beınesinde til qatty. Bıyl akterlik quram tolyǵyp, jas talanttar kelgen, sondaı-aq teatr repertýary jańa qoıylymdarmen tolyǵýda. Qyrkúıektiń sońynda D.Bıssetanyń «Zabytyı den rojdenııa ılı Vse kývyrkom» ertegisi jas kórermenderge jol tartpaq. Teatrdyń taǵy bir jańalyǵy – A.Ekzıýperıdiń «Kishkentaı hanzada» spektakli. Premera qazan aıynda sahnalanady dep kútilýde. Qoıylym 16 jastan joǵary kórermenderge ar­nal­maq. Kórermenderin 92-shi márte qarsy alǵan qalalyq orys drama tea­try Per Bomarsheniń «Bezýmnyı den, ılı Jenıtba Fıgaro» komedııasyn usyndy. Negizi jańa maýsymdy Gogoldiń «Jenıtba» týyndysymen ashý jos­par­lanǵan. Alaıda tanymal reseılik rejısser Oleg Belınskııdiń karantın jaǵdaıyna baılanysty Shymkentke kele almaýy saldarynan, tańdaýdy ózgertýge týra kelipti. Alǵash ret Per Bomarsheniń «Bezýmnyı den ılı Jenıtba Fıgaro» komedııasy orys drama teatrynda 2019 jyly qyrkúıekte sahnalanǵan. Birqatar róldi somdaıtyn akterlerdiń aýysqany bolmasa, shyǵarma jelisine esh ózgeris engizilmegen. Sondaı-aq teatr ujymy demalys kúnderi Ý.Shekspırdiń «Son v letnıýıý noch» komedııasy men M.Ladonyń «Ochen prostaıa ıstorııa» lırıkalyq komedııasyn usyndy. Al baldyrǵandar S.Astrahansevanyń «Ma­lenkaıa ıstorııa o Malenkom Mýke» ertegisin tamashalady. Aldaǵy ýaqytta ár juma, senbi, jeksenbiniń keshinde teatr eresekterge arnalǵan qoıylymdy sahnalasa, jeksenbide kúndiz baldyrǵandarǵa ertegi usynylmaq. Orys drama teatrynyń bıylǵy maýsymǵa arnalǵan jospary erekshe. Qazan aıynda A.Pýshkınniń «Zolotoı petýshok» ertegisiniń premerasy josparlanǵan. Al qyrkúıek aıynyń sońynda ujym Kókshetaýda ótetin halyqaralyq teatr­ festıvaline gastroldik saparǵa attan­baq. Onda Ý.Shekspır­diń «Gamlet» tra­ge­dııa­syn sah­nalaıdy. Sondaı-aq jyl sońyna deıin teatr kórermenderin Táýel­siz­diktiń 30 jyldyǵyna arnalǵan premera kútip tur.

El kólemindegi jalǵyz sanalatyn, 2003 jyly qazanda ashylǵan qalalyq ózbek drama teatry 19-shy maýsymdy Sh.Isahanovanyń «Tanovor» art etno-folklorlyq qoıylymymen ashpaq. Eske sala keteıik, teatrdyń ashylý sal­ta­natyna Elbasy N.Nazarbaev qa­ty­syp, ózbek aǵaıyndardyń qýa­ny­shyn bó­lisken-di. Teatrdyń ashylýy sol kez­de­gi Ońtústik Qazaqstan oblysynda tu­ra­tyn 600 myńǵa jýyq ózbek dıasporasy úshin tilin, salt-dástúrin saqtap qa­lýǵa, ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtýǵa yq­pal etkeni anyq. Búginde teatr reper­týa­rynda 86 qoıylym bar. Onyń altaýy osy maýsymda kórermenderge usy­­­nylady. Ár maýsymda qorjynǵa 3 spektakl qosyp, premera ákelý dás­tú­rine aınalǵan teatrdyń kórkemdik deńgeıin kóterý maqsatynda elimizdiń, О́zbekstannyń tanymal rejısserlerimen tyǵyz qarym-qatynas ornatylǵan. Osy maýsymda Sh.Isahanovanyń «Tanovor» qoıylymynan ózge Á.Orazbekovtiń «Bir túp alma aǵashy», Sofokldiń «Edıp patsha», Ý.Abdrahmanovtyń «Qaı­sar­lar», Sh.Pardaevtyń «Ápen­di­zada», A.Vampı­lovtiń «Perish­te­men 20 mınýt», G.Gorın­­niń «Gerostrat» spektaklderi sah­­nalanady.

Al jańa 13-shi maýsym shymyldyǵyn M.Zadornovtyń «Kúıeýińizdi saty­ńyzshy» komedııasynyń premerasymen ashqan qalalyq ázil-syqaq jáne satıra teatry kórermenderine 15 týyndy usynbaq. Onyń beseýi – kishkentaı kórermenderge arnalǵan qoıylymdar. Jańa maýsymǵa teatr tyń josparmen kelipti. Qazan aıynyń sońynda Ý.Ábdiraıymovtyń «Qaýipti vırýs» atty sazdy-dýmandy qoıylymy sahnalansa, qarasha aıynda teatrdyń kór­kemdik jetekshisi M.Aıtjanovtyń re­jıs­serligimen L.Sımonovanyń «Al­tyn dánniń qupııasy» ertegisiniń prem­e­­rasy usynylady. Sondaı-aq teatr ujymy jańa maýsymda jas talanttarmen to­ly­ǵýy múmkin. Olaı deıtinimiz teatr ba­zasynda qyrkúıekten bastap kastıng júrýde.

Jýyrda óner saparymen Nur-Sul­tanda bolǵan Shymkent qalasynyń opera jáne balet teatry «Domalaq ana» operasyn elordalyq kórermenge usyndy. Opera jáne balet teatrynyń dırektory Maıra Muhamedqyzy jýrnalısterge bergen suhbatynda pandemııaǵa baılanys­ty eki jyldan bergi alǵashqy saparǵa ujym tyńǵylyqty daıyndalǵanyn aıtty. Nur-Sultan qalasyna teatrdyń 170-ke jýyq qyzmetkeri kelse, elordadan 50-ge jýyq maman men arnaıy aspaptar qosylǵan. Qazirgi tańda teatr repertýarynda 19 opera, 3 balet bar. Onyń ishinde úsheýi balalarǵa arnalǵan balet bolsa, bireýi jastarǵa arnalǵan mıýzıkl. Qalǵandary túrli taqyryptaǵy operalar men operettalar. Jyl saıyn teatr repertýaryna 1 opera nemese balet týyndysy qosylyp otyrady. Bıyl qala ákimi M.Áıtenovtiń qoldaýymen taǵy eki qoıylymnyń premerasy kútilýde. Onyń biri – E.Rahmadıevtiń «Qamar sulý» operasy. Premera qazan aıyna josparlanǵan. «Domalaq ana» men «Qamar sulý» operalarynyń qoıýshy rejısseri – belorýssııalyq Mıhaıl Pandjavıdze. Sondaı-aq jeltoqsan aıynda teatr ujymy jas kórermenderge A.Meıirbekovtiń «Aldar kóse» baletin tartý etpek.