Ustaz Ybyraı: «Qazaq halqy azbaǵan, tabıǵaty taza halyq», degen «Qyrǵyz hrestomatııasy» oqýlyq kitabynda. Osy oıdy keıinirek, 1913 jyly Ahmet Baıtursynov ta qaıtalaǵan.
Azbaǵan halyqtyń óz oılaý júıesi, tól oıy bar. Ony qazaqsha oılaý delik.
* * *
Qazaqsha oıdyń taǵdyry ustaz Ybyraı (Altynsarın) zamanynda máselege aınalǵan. Ol azbaǵan halyqqa óziniń ósip-óngen oılaý keńistiginde bilim men tárbıe berýdi maqsat etken.
Al ol – osal sharýa emes, sebebi – qazaqqa bógde oılaý keńistigin ákelgen Reseı ákimshilik júıesi bar. Bul jaǵdaıdy Abaıǵa deıingi danyshpan aqyn Dýlat: «Oryssha degen atyńnan, teris jazǵan hatyńnan», dep qysqa qaıyrǵan.
Oryssha oılaý júıesi basqa, ol halyqtyń dini, turmysy, dástúri, ómir súrý qalpy ózge, jazýy teris.
Dýlat aqyn aıtqandaı, ońnan solǵa aınalyp kettik. Bir sózben aıtqanda, teris baǵytqa tústik. Buryn oń aıaǵymyz qasıetti edi, endi sol aıaq «qasıetke» ıe bola bastady. Dástúrimizdegi «oń jaq» degen túsinik endi joıylmaq.
* * *
Ustaz Ybyraı qınaldy. Azbaǵan halyqty, endi aldaǵy ýaqytta qalaısha azdyrmaı saqtap qalý kerek.
Ustaz Ybyraı basty máselege nazar aýdardy. Ol – Tulǵa tárbıelep ósirip, jetildirip, ony bilim nárine sýsyndatyp kemeldendirý.
Bul ol kezde túbirimen sheshilmeıtin is edi. Ol úshin halyq erkindigi, táýelsizdigi qajet.
Halyq bolsa bodandyqta, rýhanı quldyqta. Shoqan Ýálıhanov qazaq halqynyń saıası birligi múmkin bolmaýy úshin otarshyl Reseı qazaqtardy gýbernııa-gýbernııalarǵa bólip tastaǵan degen edi. Qazaq eliniń rýhanı tutastyǵyn múmkin etpeý, bólip-bólip bıleý degen zulymdyq saıasat kúshine engen.
* * *
Ustaz Ybyraıdyń aldynda oılaýdyń eki túri turdy. Birinshi, azbaǵan halyqtyń tól qazaqsha oılaýy.
Ekinshisi, bıleýshi halyqtyń oryssha oılaýy. Mysalǵa, Sábıt Asqarov degen kisiniń aty-jónin alaıyn. Aıtalyq, Sábıt myrza desek, bul – qazaqsha oılaý. Myrzanyń orysshasy «gospodın», biraq siz orys tilinde «gospodın Sábıt» deı almaısyz, durysy «gospodın Asqarov». Baıqaısyz ba, biz «myrza» dep kisini (tulǵany) aıtamyz, oryssha myrza degen tekke (famılııaǵa) ketedi. Sodan qazir mynandaı jazý dástúri qalyptasqan: S.Asqarov. Kisiniń esimi ınısıalǵa aınalyp ketken, ıaǵnı Tulǵa joq, tek bar. Qurmet – tekke, kisige, Tulǵaǵa emes. Biz kóbinese Abaı deımiz, orystar Pýshkın deıdi, Aleksandr demeıdi. Olarda Pýshkınniń aty-jóni ınısıal A.S. (Aleksandr Sergeevıch).
Kúni búginge deıin atymyzdy tolyq jazbaı, ınısıaldy qoıyp júrgenimiz – sol teris baǵytqa ketkennen bolǵan sharýa. Bul sál nárse emes. Oılaýǵa túsken vırýs. Ol búkil oılaýymyzdy dertti etti. Endi maǵyna ózgeriske tústi. Tól emes, bógde oılaý bastalmaq. Ol ádetke aınalyp, turaqtanbaq. Ol halyqtyń azýyna ákelmek. Qundylyq adamnyń esimi emes, onyń tegi bola bastady. Tegimizdegi «ov», «ova», «ın», «ına»-lardan qutyla almaı júrgenimiz sondyqtan. Adamnyń tulǵalyq qasıetine syn tústi. Jeke adamǵa myrza deýdiń ornyna, onyń ákesiniń esimin qosa ataý dástúrge endi, aıtalyq Sábıt Asqaruly. Sábıt myrza, Sábe, ata, aǵa demeımiz.
Aldaǵy kezde osy orysshadan qalaı, qashan arylmaqpyz?!
Sýpermarketke taýar alýǵa barsań, oryssha tárbıelengen satýshy qyz bala sizge «Vy, mýjchına», «Vy, jenshına», deıdi. Qazaqshasy «Siz, erkek», «Siz, áıel». Anaıy emes pe?!
Másele, adamdy Tulǵa dep qabyldaýda, ne qabyldamaýda. Qazaqsha oılaýda Tulǵaǵa qurmet, oryssha oılaýda basqasha.
* * *
Sanamyzǵa sińip ketken teris oılaý. Azbaǵan halyqty buzýdyń bir tásili. Biz oılanbaı túsip kettik. Ustaz Ybyraı Tulǵa tárbıeleý jaǵynda bolǵan. Azan shaqyrylyp qoıǵan qazaqtyń esimi – azamat esimi, onyń tulǵalyq bolmysy.
* * *
Qazaqsha oılaý ázirshe tasada. Ústemdikte – oryssha oılaý. Áli de Sabıt Askarovıch Askarov deımiz. Nege? Oryssha oılaımyz. Meni keıbir resmı organdar quttyqtaýlar jibergende «Ǵarıfolla Esimuly» deıdi. Maǵynasy oryssha. Durysy, atam zamannan kele jatqan dástúrimizdegi «eke», sonda «Qurmetti Ǵareke», nemese «Ǵarıfolla myrza» dep atalmaq. Bul qazaqsha máni de, maǵynasy da. Al «Sabıt Askarovıch Askarov» degenniń bári oryssha. Nege bulaı dep surasam: «Osylaı resmı qalyptasqan», deıdi.
Bul oryssha tártip qaı zamanda qalyptasqan? Endi ony túzetýge bolmas pa eken, bireýler bolmaıdy deıdi, sebebi oryssha oılaý ádetke ábden sińip ketken, ol tez arada shyǵa qoımas.
Biz «Abaı» deımiz, orystar «Pýshkın» deıdi. Biz oı ekpinin kisi atyna túsirsek, olar tekke túsiredi. Eki túrli oılaý. Sodan ınısıal qoıý bastalǵan. A.S.Pýshkın, A.Qunanbaev. Qazaqsha nege «Abaı» deımiz, nege «Abaı Qunanbaev» dep tolyq jazbaımyz? Yńǵaısyz jaǵdaı tipten, spıkerlerdi «N.Nyǵmatýlın», «M.Áshimbaev» dep jazý telearnalarda órip júr. Durysy: Nurlan Nyǵmatýlın, Máýlen Áshimbaev emes pe? Oılanaıyq!
Biz aqyn Dýlat, er Mahambet, ustaz Ybyraı, ǵalym Shoqan, hakim Abaı dep epıtetterin qosa aıtqandy jón kóremiz. Sirá, osymyz durys bolar degen nıettemin.
Resmı ne beıresmı qujattarǵa qol qoıýǵa ákelgende «Ǵ. Esim» dep jazylsa, nege azan shaqyryp qoıǵan atymdy tolyq jazbaısyzdar dep suraımyn. Osyndaı talap qoıamyn dep Senatta depýtat bolyp júrgenimde «aıǵaıǵa» qalǵanmyn. Men atymdy monıtorǵa tolyq jazýdy talap etkenmin, aqyry sózim ótpeı, jeńildim. Sebebi oryssha oılaý rásimge aınalyp ketken.
Qazaqsha oılaý, qaıdasyń?!
* * *
P.S. Ustaz Ybyraı Tulǵa – bilim men tárbıeniń tutastyǵy dep túsingen. Tulǵa qalyptasýynyń basty prınsıpin ashyp bergen:
Bir Qudaıǵa syıynyp,
Kel, balalar, oqylyq!
Oqyǵandy kóńilge,
Yqylaspen toqylyq!
Bul Tulǵanyń qazaqsha oılaýynyń úlgisi.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy