Pandemııa hám mıkroshema

Pandemııa tehnologııa salasynda keńinen qoldanylatyn mıkroshemalar men jartylaı ótkizgishterdi óndiretin jetekshi kásiporyndardyń qyzmetine keri áser etti. Bul azdaı jumys pen oqýdyń onlaın rejimge kóshirilýi elektronıkaǵa degen suranysty shamadan tys arttyryp jiberdi. Sóıtip, bul jaǵdaı shatqaıaqtap turǵan álem ekonomıkasyn tyǵyryqqa tirep, jahandyq daǵdarystyń beleń alýyna jol ashty.

Bul jerde AQSh pen Qytaı arasyn­daǵy «saýda soǵysynyń» da salqyny bar. Túrli salalar arasyndaǵy joǵary báse­kelestik, keıinge qaldyrylǵan sura­nys jáne jappaı lokdaýnǵa baılanys­ty jetkizilimniń úzilýi saldarynan ju­mys is­tep turǵan kásiporyndardyń óndiris­tik qýaty artyp kele jatqan suranysty qa­na­ǵattandyra almaıtyn jaǵdaıǵa jetti.

QazIndustry qazaqstandyq ındýs­trııa jáne eksport ortalyǵynyń sarapshysy Áset Jaqypbekovtyń aıtýyn­sha, mıkroshemalar men jartylaı ót­kizgish ónimderdiń jetispeýshiligi IT-sa­laǵa, elektronıka men avtomobıl óner­kásibine ǵana emes, sondaı-aq mashına jasaý, avıasııa, medısına sekildi basqa da salalarǵa keri áser etken.

– Jartylaı ótkizgishterdi óndirý­shiler pandemııa kezinde ózderiniń jet­kizý tizbekterin tur­mys­tyq elektronıka men me­dı­­sına sektoryna qaıta baǵ­dar­­lady. AQSh-tyń sanksııa­lary men naryqta baıqalǵan tap­­shylyqqa baılanysty Qytaı kom­­panııalary óz qorla­ryn qurý­ǵa májbúr boldy. Bul óz ke­zeginde suranysty ýaqyt­sha arttyrdy da. Álemde qalyp­tasqan jartylaı ótkizgishter nary­ǵynyń konıýk­tý­rasy Qazaq­standa tehnologııalyq ón­di­risti, onyń ishinde turmystyq tehnıka óndirisin iske asyrýǵa áser etýi múmkin, – deıdi Á.Jaqypbekov.

Qazir jartylaı ótkizgish ónimder óndirýde Taıvan men Ońtústik Koreıa kósh bastap tur. Olardyń prosessor chıpi nary­ǵyn­daǵy jalpy úlesi shamamen 83 paıyzdy, al jad chıpteri nary­ǵyndaǵy úlesi 70 paıyzdy quraıdy. Bul naryqtaǵy kóshbas­shy kásiporyn – Taiwan Semiconductor Manufacturing Com­pany (TSMS) kompanııasy. Búginde jartylaı ótkizgish naryǵynyń 54 pa­ıyzyn osy kompanııa ıelenip otyr. Onyń básekelesi – ońtústikkoreıalyq Samsung Electronics. Bul kompa­nııanyń jalpy naryqtaǵy úlesi 17 paıyzǵa teń.

Á.Jaqypbekovtiń aıtýynsha, álem­niń jekelegen aımaqtaryn­da mıkrochıpter óndirisin jergiliktilendirýdiń kóp­jyldyq úrdisi iri tutynýshylarǵa soq­­qy bop tıgen. Sol sebepti qazir­gi jaǵ­­daı álemniń kóptegen el­derin óz ón­­dirisin qurý týraly oı­lanýǵa máj­­­búr etti. Intel Corp, Qualcomm Inc jáne Advanced Micro Devices Inc sekil­­di mık­ro­shema óndirýshi amerı­ka­­lyq kom­panııalardyń atqarýshy dı­rek­­tor­­lary AQSh Prezıdenti Djo Baı­den­di ishki ón­diristi qoldaýǵa, eldiń ınno­va­­sııa­daǵy ar­tyq­shylyǵynan aıy­rylyp qalmaýǵa sha­­qyrýy da tegin emes. Jartylaı ót­kiz­gishter ónerkásibi qaýymdastyǵy AQSh ákim­shiligin yntalandyrý paketine grant­tar nemese salyq nesıeleri túrinde ja­rty­laı ótkizgishterdi óndirýge yntalan­dyrýdy qarjylandyrýdy qosýdy usynyp otyr.

– AQSh jartylaı ótkizgish­ter­diń jergilikti óndirisin damytýdy yntalandyrý úshin 54 mlrd dollar kóleminde sýb­sı­dııa bólýdi josparlaýda. TSMC qazirdiń ózinde Arızo­nada zaýyt salyp jatyr. Al Intel jáne Samsung Electronics qurylysty bastaý jónin­degi josparlaryn jarııalady. So­nymen qatar syrtqy jetkizý­shi­­lerge táýeldilikti azaıtý úshin Eýropalyq komıssııa Eýro­palyq mıkroelektronıka alıan­syn qurýdy josparlap otyr. Oǵan Eýropanyń eń iri mık­ro­shema óndirýshileri, sondaı-aq avtoóndirýshiler men telekom­mý­nıkasııalyq kompanııalar kirýi múmkin, – deıdi QazIndustry sarapshysy.

Eýroodaq negizgi salalar boıynsha AQSh pen Azııanyń tehnologııalaryna ǵana súıenbeý úshin Eýropada jartylaı ótkizgish shyǵaratyn aldyńǵy qatarly zaýyt salýdy qarastyrýda. 2020 jyldyń sońynda Eýroodaqtyń 17 eli deklarasııaǵa qol qoıdy. Onda salaǵa 145 mlrd eýro ınvestısııa salýǵa jáne ony 2 nanometrge deıingi prosessorlardy damytýǵa jumsaý mindetteldi.

Qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵynyń málimetinshe, Qytaı 2025 jylǵa qaraı jartylaı ótkizgishterdi óndirýge arnalǵan jab­dyqqa degen qajettiliginiń 70 pa­ıy­zyn óz kásiporyndary esebinen qam­tamasyz etpek. Tıisinshe, ımport ar­qyly óteletin qa­lǵan qajettilikti jyl saıyn tómen­detip otyrmaq. AQSh teh­nologııasynan táýelsiz bolýy úshin Qytaı 2025 jylǵa deıin joǵary tehno­lo­gııa­lar salasyna 1,4 trln dollar qar­jy ınvestısııalaýdy josparlap otyr.

Sonymen qatar Qytaı josparly túrde joǵary bilikti mamandardy tartyp jatyr. Atalǵan eldiń Quanxin Integrated Cir­cuit Manufacturing (QXIC) jáne Wu­han Hongxin Semiconductor Manu­fac­turing Co (HSMC) sııaqty eki kom­panııa­­sy TSMC-ten 100-den as­tam táji­rıbeli ınjener men me­ned­jerdi jumysqa shaqy­ryp, olar­ǵa TSMC-tiń jyldyq jal­aqy­­synan 2-2,5 ese kóp qyzmet paketteri men bonýstar usynǵan.

Osy oraıda, Qytaı «Jarty­laı ótkizgish ımportty almastyrý» baǵdar­lamasyn iske asy­rý úshin paıdalanylatyn qara­jatty jınaqtaý maqsatynda arnaıy qor qurǵanyn atap ótken jón. Bul «Úlken qor» – Big Fund dep atalady. Birinshi kezekte, qordyń kómegimen Naura, Advan­ced Micro-Fabrication Equip­ment, Hwatsing, ACM Research, Mattson Technology jáne Shanghai Micro Electronics Equipment sekildi elektronıka óndirisine arnalǵan jabdyqty jetkizýshiler qarjy­landyrylady.

– Qytaı tikeleı jartylaı ótkizgish­ter óndirisinde kóshbas­shylardyń biri bolsa, jarty­laı ótkizgishterdi óndirý­ge qajetti tehnologııalar men jab­dyq­­tar turǵysynan negizgi jetistik­ter AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Eýroodaqqa tıesili. Qytaı kásip­oryn­dary 28 nanometrdi ıgerý úshin qajet­ti jabdyqtar men tehnolo­gııa­lardyń tek 20 paıyzyn qamtamasyz ete alady. Qalǵanyn ımporttaýy kerek. Mysaly, Nıderlandynyń ASML kompanııasy mıkroelekt­ron­dyq ónerkásipke arnalǵan foto­lı­tografııalyq júıeler­diń iri ón­dirýshisi bolyp sanalady. Olar­­dyń negizinde AQSh teh­no­­lo­­gııasy jatyr. Ol TSMS jáne Sam­sung Electronics kompanııa­syn qosa alǵanda, jartylaı ótkiz­gish komponentterin óndirý­shi­­ler­diń kópshiligin lıto­grafııa­lyq jabdyqpen qamtama­syz etedi.

Búginde jartylaı ótkizgish­ter óner­kásibi óndiris pen tehno­logııa­ny damy­týǵa úlken qa­ra­jat salatyn álem­niń birneshe damyǵan elderi ara­syn­­­da­ǵy bólingen óndiris tetigi sana­lady. AQSh, Eýroodaq, Qytaı, Oń­tústik Koreıa jáne Ja­ponııa jartylaı ótkizgish­­ter na­ryǵynan berik oryn alǵan. Tutyný kólemi az ekeni es­kerile oty­ryp, Reseı aldyń­ǵy qa­tarly komponentter­men «qal­dyq prın­sıpine» sáıkes qamtamasyz etiledi. Jartylaı ótkiz­gish ónim­der­diń jahandyq jetis­peý­­shiligi endigi jerde óndirý­shi­lerdiń úlken naryqtarǵa basym­dyq bergizýine jol ashady.

Jartylaı ótkizgish ónimder­di satý­dyń jalpy kólemindegi úlesiniń azdy­ǵyna baılanysty av­toóndirýshiler tap­syrys berý­shiler arasynda kezektiń sońyn­da qaldy. Álemdik avtoın­dýs­­trııa jyl saıyn 37 mlrd dol­­larǵa jartylaı ótkizgish­ter­­di satyp alsa, bir Apple kom­pa­­nııa­­synyń ózi jyl saıyn oǵan shamamen 56 mlrd dollar jumsaıdy.

Osy jaǵdaıdyń aldyn alý maq­satynda Reseı óz aýmaǵynda jartylaı ótkizgishter óndirisin oqshaýlaý múm­kindigin qaras­tyrý­da. 2020 jyldyń ba­syn­­da Reseıde elektrondy ónerká­sip­ti damytýdyń 2030 jylǵa de­ıingi stra­te­gııasy bekitildi. Baǵ­darlama 2030 jyl­ǵa qaraı qalyń­dyǵy 7 jáne 5 nanometr­ge deıingi mıkroshemalar óndirisin jol­ǵa qoıýdy maqsat tutyp otyr. Reseı Úki­meti osy máselelerdi sheshý úshin 2024 jyl­ǵa deıin shamamen 266 mlrd rýbl ból­mek. Búginde Reseıde negizinen 130 nano­metr­lik jartylaı ótkizgishter shyǵarylady.

Á.Jaqypbekovtiń aıtýynsha, álemniń jekelegen aımaq­taryn­daǵy óndi­risti oqshaýlaý kóp­tegen eldi shetel­dik jet­­ki­zi­­limderge táýeldi ete tústi. Bir­qatar el óz óndirisin damy­tý­­ǵa kóńil bólip, ozyq zertteýlerge ınves­tı­sııa salady degen boljam bar. 

– Mıkrochıpterdiń jańa zamanaýı joǵary tehnologııalyq óndirisin ja­ńadan bastaý tym qym­bat jáne teh­nıkalyq tur­ǵy­dan kúrdeli. Jartylaı ótkizgish­terdiń jeke óndirisin qurý úshin zamanaýı jabdyqtary men teh­nologııalary, bilikti ınjener­leri men mamandary bar qo­maqty qarjylyq salym­­dar­ǵa qol jetkize alatyn iri ha­lyq­ara­l­yq kompanııany shaqyrý qajet. Semiconductor Industry Association baǵa­laýy boıynsha or­tasha eseppen 14-16 na­no­­metr­lik ónimdi shyǵaratyn zaýyt­qa 13 mlrd dollar, 10 nanometr­likke – 15 mlrd dollar, 7 nano­metrlikke – 18 mlrd dollar, 5 nanometrlikke 20 mlrd dollar qajet, – deıdi Á.Jaqypbekov.

Elektronıka salasyndaǵy zertteý­lerge salynatyn ınvestısııa da artyp keledi. Búgingi tańda jartylaı ót­kiz­gishter sala­­syndaǵy zertteýler men ázir­­­le­meler kólemi farmasevtıka­dan keıin ekinshi orynda tur. Máse­len, TЅMS 2021 jylǵa ozyq lı­to­­grafııalyq tehnologııa­lar­dy ıgerýge shamamen 20 mlrd dol­­­lar kóleminde qar­jy jos­par­­laǵan. Onyń basym bóligi 3 na­no­metrlik tehnologııa­ǵa baǵyttalady.