Túsim tómen, sapa joǵary

2012 jáne 2019 jyldary oblys nebary 2,2-2,3 mln tonna ónim alǵan. Sol jyldary ár gektarǵa 6,1 sentner­den astyq bergen edi. Dıqan­dardyń kóbi bıylǵy alapat qur­ǵaq­shylyqtan keıin de astyq shyǵymy tómen bolady, ónim kólemi ári ketse, 2,6 mln ton­nadan aspaıdy dep bol­ja­ǵan. Alaıda kúzgi jıyn-teri­n ju­mys­tarynyń nátıjesi budan áldeqaıda joǵary bolyp shyqty.

– 2,9 mln tonna astyq aldyq. Sońǵy 10 jyldyń kólemimen ólsheıtin bolsaq, budan da az ónim alǵan kezderimiz bol­ǵan. Bıyl alqaptyń ár gektary orta­sha shamamen 7,2 sentnerden ber­­di. Eń joǵarǵy kórsetkish­ke gek­­taryna 12,3 sentner as­tyq alǵan Uzynkól aýdany qol jet­­kizip otyr. Odan keıin tur­­ǵan Sarykól, Meńdi­qara aýdan­­darynda da ár gektar 11,5 – 11,6 sentnerden ónim berdi, – dedi oblystyq aýyl sha­rýa­­­shy­lyǵy basqarmasy bas­shysy­nyń orynbasary Sembaı Saǵyndyqov.

Bul aýdandar topyraǵynyń qunary mol soltústik bette jatyr. Bıylǵy qýańshylyq oń­tústik aýdandarǵa aýyr tıdi. Máselen, Áýlıekól aýda­ny ár gektar alqaptan 4 sent­­ner­den ǵana ónim aldy. Naýyr­zym aýdanyndaǵy shaǵyn sharýa­shylyqtardyń kóbi kók­temde sepken tuqymyn aqtaı al­mady. Alaıda ónim az bol­ǵany­men, bıyl oblysta as­tyq­tyń sapasy joǵary. Aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń aıtýynsha, bıdaıdyń qamyrlylyǵy – 27%. Oblystyń ońtústik óńir­lerin­de bıdaı alqabynyń jar­ty­sy kúıip ketip, myńdaǵan gek­tar jerge dym shyqpaı qal­ǵan aýdandar bar. Soǵan qaramas­tan, bıylǵy astyq óńirdiń un ónimderi men mal azyǵy sııaqty qajetterin tolyq óteı alady.

Bıyl oblys qambasyna qu­ıyl­ǵan bıdaıdyń deni joǵary­da atalǵan soltústik aýdan­darǵa tıesili. Ońtústiktegi aýdan­dar­men salystyrǵanda, bul óńir­­lerdegi egin alqaby álde­qaı­da keń, bıdaıdyń túsimi de bir­neshe ese joǵary. Mysa­ly, bıyl kóktemde 8,7 myń gektar al­qapqa dán sińirgen Uzyn­kól aýda­nyn­daǵy «Olja Rıaj­skoe» JShS gektarynan 20 sent­ner ónim alyp, kúzgi jıyn-terin ju­mys­taryn tabysty aıaqtap otyr.

– Bıylǵy jaz óte aýyr boldy. Ádette jazy jańbyrly bolyp keletin bizdiń aýdannyń ózine de kókten bir tamshy tambaı, aptap ystyq sozylyp ketti. Osydan keıin biz de keıbir alqaptarymyzdy jo­ǵaltyp alatyn shyǵarmyz dep oıladyq. О́ıtkeni egin kóz al­dy­myzda kúıip bara jatty. Eń soń­ǵy sátte – shildeniń 10-yna qa­raı mol jańbyr jaýyp, jaǵ­daı túzeldi. Birneshe kún to­las­syz jaýǵan jańbyrdan ke­ıin masaq tolysyp úlgerdi. Biz­diń sharýashylyq buǵan deıin jyl saıyn bir gektardan 30 sentnerden ónim alǵan, bıyl barǵa qanaǵat dep otyrmyz. Naýqan kezinde kún ashyq bolyp, egindi shashaýsyz jınap aldyq, – dedi seriktestiktiń ókili Qanat Ertisbaev.

Soltústik aýdandardaǵy sharýa­shy­lyqtardyń jaǵ­daıy jaqsy. Al ońtústik aýdandar­daǵy dıqandar bıyl­ǵy egin túsimi týraly áńgime de aıtqysy kelmeı­di. О́ıt­keni kóńil kúıleri joq. Máse­len, Naýyrzym aýdandyq aýyl sha­rýa­­shylyǵy bólimi­niń bas­tyǵy Evgenıı Iаroshenko­nyń aıtýynsha, bul óńirdegi sharýa­shylyqtar alǵan ónimniń kólemi ortasha alǵanda bir gektarǵa 3,5 sentnerden keledi.

– Kóktemde 260 myń gektar alqapqa jazǵy egin tuqymy sebildi, onyń 220 myń gektary – bıdaı. Bıylǵy alapat aptap bizdi de aıaǵan joq. 21 myń gektar alqapty esepten shyǵardyq. Bul egistikterdiń bári kúıip ketti, alatyn dán qal­mady. Ádette aýa raıy qolaıly jyldary biz ár gektar alqaptan 6-7 sentnerden ónim alatynbyz. Bıyl jaǵdaı kúrdeli. Kóptegen sharýashylyqtyń for­vardty qaryzy bar, ony berý kerek. Sondyqtan qazir­gi bıdaıdyń baǵasyna da jer­gilikti dıqandardyń kóńili tolmaıdy. Bári áli de qymbattap qalar degen úmitte otyr, – dedi bólim basshysy.

Naýyrzymdyq dıqandardyń aıtýynsha, mundaǵy sharýashy­lyqtardyń jartysy kóktemde sepken tuqymyn ǵana qaıtarǵan. Al jartysy ony da qaıtara almaǵan.

– Shyntýaıtyna kelgende, Naýyrzym óńirinde ortasha ónim bir gektardan 2-3 sentnerden ári aspaıdy. Biz esep bergende asyra kórsetýge májbúr bolamyz. О́ıtkeni az ónimdi ósirip kórsetpeseń, bankter tabysyń tómen dep nesıe, lızıng bermeı qoıady. Sondyqtan biz nesıelik qabiletimizdi laıyqty etip kórsetý úshin osylaısha asyryp kórsetip, aldaýǵa májbúrmiz, – dedi dıqandardyń biri.

Bıyl qoımanyń bir bury­shyn ǵana alyp jatqan mardymsyz ónimniń baǵasy da kóńil kónshitpeıdi.

– Biz aýylsharýashylyq tehnıkalaryna negizinen metall qosalqy bólshekter men maılaý materıaldaryn, dızeldi otyn paıdalanamyz. Bulardyń baǵasy bıyl 200-300%-ǵa qymbattap ketti. Máselen, byltyr kúzde bıdaı baǵasy 80-85 myń teńge bolsa, qazir 105-110 myń teńgege kóterildi. Al alqapty óńdep, tuqym seýip, ony orýǵa qajet dúnıeler­diń bári 2-3 ese qymbatta­dy. Bıdaıdyń qunsyz ekenin osydan-aq kórýge bolady. Naryqtaǵy jaǵdaıdy eskersek, bıylǵy bıdaıdyń bir tonnasy, kem degende, 150-180 myń  teńgeniń aınalasynda bolý kerek. Esil eńbek sonda ǵana óteledi, – deıdi naýyrzymdyq dıqandar.

«Azyq-túlik kelisim shart korporasııasy» UK» AQ qyrkúıek aıynyń basynda bıylǵy bıdaıdy qamyr­lyly­ǵyna qaraı 103-107 teńgeniń aralyǵynda satyp alatynyn málimdegeni belgili. Qostanaı oblysynyń aýylsharýashylyq kásiporyndary atalǵan kor­po­rasııaǵa 2 myń tonnadaı bı­daı qaryz eken. Forvard­tyq kelisimshart boıynsha be­rilgen bul qaryzdyń qaı­týy qıyn bolyp tur. Búginge de­ıin qaryzdyń 30%-y ǵana ja­bylǵan. Kompanııa qary­zyn qaıtarýmen qatar, eski baǵamen tikeleı bıdaı satyp alýdy bas­tady. Biraq baǵa tómen bol­ǵandyqtan oǵan dıqan­dar­dyń eshqaısysy bıdaı tapsyra qoıǵan joq. Alaıda kompanııa fılıaly basshysynyń sózinshe, 2021 jylǵy astyqtyń baǵasy 25 paıyzǵa ósken.

– Biz bıylǵy ónimge ádil naryqtyq baǵa taǵaıyndadyq. Bul ónim óndirýshilerdiń qur­ǵaq­shylyqqa baılanysty shyq­qan shyǵynyn óteı alady. Bıyl satyp alynǵan bıdaıdyń bar­lyǵy ishki naryqqa ketedi. Iаǵnı un tartatyn mekemeler men mal ósirýmen aınalysa­tyn sharýashylyqtarǵa bekitil­gen baǵamen satylady. Bul áleý­mettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn turaqtandyrýǵa múm­kindik beredi, – dedi «Azyq-túlik kelisimshart korporasııa­sy» fılıalynyń dırektory Mıras Tórejanov.

Al dıqandar bıdaıdy mem­­leketke ótkizgennen góri jeke­menshiktegi dıirmen keshen­derine nemese kórshiles óńirler men irgeles memleketterden kelip jatqan alypsatarlarǵa satqan tıimdi deıdi.