Qarııalar kóbeıip kele jatyr

2020 jyly týǵannan bergi ómir uzaqtyǵy 71,37 jyldy qurasa, bul kórsetkish on jyl buryn 68,45 jyl bolypty. Bul oraıda sábı jáne balalar ólimi, jas kezde qaıtys bolý derekteri eskerilip otyr. Zeınetke shyqqannan keıin ómir súrý uzaqtyǵy erlerde 80 jas bolsa, áıelderde – 82 jas. Árıne, osy kórsetkishterdiń ózi-aq elde qarttar úlesiniń artqanyn ańǵartady. 2010 jyly zeınet jasyndaǵy adamdar úlesi 9,9 paıyz bolsa, 2020 jyly bul kórsetkish 11 paıyzǵa jetken. Kerisinshe, eńbekke jaramdy azamattar úlesi tómendegen: 2010 jylǵy 64 paıyzdan 2020 jyly 58,3 paıyzǵa deıin.

«Eńbekke qabiletti bir adamǵa túsetin demografııalyq salmaq ta artyp keledi. Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynda eńbekke qabi­let­ti 1 myń azamatqa eńbekke qabiletti jas­tan joǵary jáne tómen 692 adamnan tıesili. Mundaı ahýal búkil álemde baıqalyp otyr» delingen BUU zertteýinde.

Halyqtyń qartaıý prosesiniń tym beleń alýyna baılanysty álem elderi belsendi túrde zeınetaqy júıesiniń bólistirý túrinen jınaqtaý túrine aýysa bastady. 2019 jyly onyń ara qatynasy 53% (jınaqtaýshy) – 47% (bólistirýshi) boldy. 1999 jyly jınaqtaýshy tıp úlesi 31% ǵana bolǵanyn eskersek, sońǵy 20 jylda onyń úlesi 18%-ǵa joǵa­rylaǵanyn baı­qaı­myz. Qazaqstan bólis­tirýshi tıpten jınaqtaýshy júıege 1998 jyldan beri birtindep aýy­syp kele jatyr. Qazir júıeniń bul túri Aýstralııa, Danııa, Shve­sııa, Gonkong, Úndistan, In­do­nezııa, Sıngapýr elderinde ja­q­sy nátıje kórsetip otyr.

Bó­lis­tirýshi júıeniń zań­dy­ly­ǵy bo­ıynsha zeınetkerge tólem j­u­mys­shylardyń qazirgi tabys­ta­ry (bıýdjetke túsken qazirgi sa­lyqtar) esebinen beriledi. О́z kezeginde jınaqtaýshy júıede jumys isteıtin azamattar jarna tóleıdi. Bul jarna qart adam­dar­dyń tólemine jiberilmeı, jınaqtalyp, ınvestısııalanady. Ári qaraı ınvestısııalaýdan túsken tabyspen qosylyp jı­naq jasaǵan adamdardy zeı­neta­qy­men qamtamasyz etýge baǵyt­ta­la­dy.

Ekonomıst Orazbek Myrzaqul eldegi qarttar úlesiniń artýy eko­no­mıkalyq ósimniń tura­la­ýy­na ákep soqtyrady deıdi. Onyń aıtýynsha, qartaıý prosesi ınnovasııany tejep, bul jaǵdaı bıýdjetke aýyrlyq túsirmek.

«Qart kisiler jumys iste­meı­di. Iаǵnı jeke tabys salyǵy el qazy­na­syna túspeıdi. Bul ýaqyt­ta mem­lekettiń túrli shyǵyn­dary óse beredi. Kúnkóris deńgeıi ha­lyq sany artyp, eńbekke qabiletti azamattar kóbeıgen soń baryp jaq­sarady. Ishki jalpy ónimniń kóbeıýi de osy úderiske táýeldi. Osy oraıda birqatar sarapshy zeınet jasyn uzartý kerek dep aıtyp júr. Bul ár eldiń ish­ki-syrtqy jaǵdaıyna baılanys­ty. Bizge bul nusqa tıimsiz dep bilemin. Eńbek etý jasyn uzarta salý búkil túıindi tarqatpaıdy. Odan da adam kapıtalyn arttyrý, bilim sapasyn kúsheıtý sııaq­ty mańyzdy máselelerge bas aýyrtý kerek. Menińshe, eńbek jasyn uzartýdy – adamı kapıtal sapasyn kóterip, joǵarǵy tehno­lo­gııalyq jetistikterge je­tip otyr­ǵan Japonııa sııaqty el­der qol­dana alady», deıdi sarap­shy.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵy­lym komıteti ekonomıka ıns­tı­týtynyń aǵa ǵylymı qyz­met­­keri Sáýle Qalıeva qartaıý pro­­se­siniń qandaı problemalar týdy­ratynyn tizbeleıdi.

«Eń birinshi kezekte jumys kúshine degen usynys tómendep ke­tedi. Eńbekke qabiletti adam­dar­ǵa júkteletin jumys kóbeıip, bul sózsiz eńbek ónimdiliginiń sapasyna keri áser etpek. Tutyný qurylymynyń ózgerip, tutyný shyǵyndarynyń azaıýy – taýarlar men qyzmetter baǵasyna jáne ınflıasııa deńgeıine yqpalyn tı­gizedi», deıdi maman.

Eńbekke jaramdy azamat­tar­dyń azaıýy bir problema bolsa, qazaqstandyqtardyń elden ketýi ekinshi túıtkilge aınalyp tur. Sońǵy ýaqytta elge belgili kisi­lerdiń ózi Qazaqstannan bir­jola ketkeni týraly málimde­me­ler de jasaı bastady. Buǵan qosa jumyssyzdyq deńgeıi de ósip jatyr. 2020 jyly eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 4,9% quraǵan edi. Osydan biraz ýaqyt buryn «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ prezıdenti Dáýlet Arǵyndyqov bıyl da osy deńgeıdi saqtap qalýǵa tyrysamyz degen edi. Solaı eken dep qol qýsyryp oty­rý­ǵa taǵy bolmaıdy. Bul oraı­da ekonomıst negizgi kúsh Qazaqstan demografııasyn kóte­rýge, el turmysyn túzep, bilim­di jastar sanyn kóbeıtýge baǵyt­tal­ýy kerek dep sanaıdy.

«Demografııanyń ósýi eńbek kúshiniń, tutyný deńgeıiniń artýyna, ınnovasııanyń damýyna áser etedi. Demografııa el­diń eko­nomıkalyq ólshemin anyq­taı­d­y. Kez kelgen bızneske bes adamǵa taýar óndirip, satqannan góri 10-20 adamdyq naryqqa taýar satqan yńǵaıly jáne bıznes ózine kerek adamdardy ońaı tabady. Al memleket jastardy qalaı yntalandyrýy kerek? Bul rette Qytaı tájirıbesin aıtar edim. Olar jastardyń jalaqysynan belgili bir paıyzdy baspana qoryna arnap ustap otyrady. Týra bizdegi jeke tabys salyǵy úshin aqsha ustaǵan sııaqty. Biraz jyldan soń eńbek etýshi adam sol qarajatqa baspana satyp ala­dy nemese alǵashqy jarna úshin tóleıdi. Biraq bul rette qordy basqarý menedjmentiniń tıimdiligi óte mańyzdy. Bizdegi BJZQ-daǵydaı problemalar bolsa, mundaı tájirıbe jemisti bola qoımaıdy. Ol úshin jınalǵan qordy basqarýshy kompanııa ın­ves­­tısııalyq maqsatta da qol­dan­sa bolady. Iаǵnı ınves­tı­sııa­lyq quraldardy paıdalanyp qor naryǵynda, bırjalarda qyzmetter jasap, aqshany bel­gili bir tarapta kóbeıtip otyrý qajet. Bul – birinshi jaǵ­daı. Ekin­shi jaǵdaı – memleket eńbek naryǵyndaǵy problema­lardy sheshse, bilim sapasyn arttyrý, adamı kapıtalǵa ınvestısııany arttyrý, elde yńǵaıly zań ornatý, qoǵamda ádildik ornatý, qysqasy adamdar úshin jaqsy orta, jaqsy klımat qa­lyp­tastyratyn bolsa, jastar erterek úılenýge, kópbalaly bolýǵa yntalanar edi. Sosyn eldegi áleýmettik kómek­ter­di alý joly shytyrman. Osy nár­se­lerdiń barlyǵyn naqty, ashyq júıelese bul da bir yntalandyrýshy faktor bolýshy edi. Úshinshi jaǵdaı – jastarǵa múmkindik berý. Olar ózderine úı, kólik satyp alatyndaı, erkin ómir súre alatyndaı bolý kerek. Ol úshin jaqsy jalaqy kerek. Sonymen qatar jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn zańdardy da kúsheıtý asa mańyzdy» dedi ekonomıst.