Qazaqstan astanasynda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń kezekti otyrysynda álemdik konfessııalar men halyqaralyq uıymdardyń ókilderi búgingideı kúrdeli kezeńde beıbitshilik pen tatýlyqty saqtaý jáne túrli mádenıetter men ulttar arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtý máselesin kóterdi.
Elordada ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, ındýızm, daosızm, sıntoızm sekildi álemdik dinderdiń belgili ókilderi bas qosyp, jahandyq máseleler haqynda oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Din – kez kelgen qoǵamnyń mańyzdy, bólinbes bólshegi ekenin alǵa tartqan qatysýshylar Qazaqstannyń bastamasymen uıymdastyrylǵan álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli kezdesýin beıbitshilik pen turaqtylyqtyń negizgi quralyna teńedi.
Qazaqstandaǵy Orys Pravoslavıe shirkeýiniń ókili epıskopy Gennadıı osydan 18 jyl buryn Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan astanasynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý týraly bastamasy onyń kóregendigin, ıaǵnı bolashaqta elder men halyqtardyń ómirinde dinniń qanshalyqty úlken ról atqaratynyn aldyn ala túsine bilgeniniń naqty aıǵaǵy ekenin atap ótti.
– Modern dáýirindegi qoǵamdardyń kúıreýi barlyq jerdegi dinı jandanýmen qatar júredi. Sonymen qatar konfessııalyq kórinis te aıtarlyqtaı ózgeredi. Ár adamnyń jeke dinı izdenisi mańyzdy bolyp barady, bul dinı tanymnyń tutastyǵyn buzady. Jańadan paıda bolǵan dindarlar túrli dinı kózqarastardyń tasymaldaýshysyna aınaldy. Bul dástúrli dinı qurylymdardyń bedeline teris áser etedi. Qarama-qaıshy kózqarastardy, kóbinese ekstremıstik ustanymdy ýaǵyzdaıtyn jańa dinı qozǵalystar, sektalar kóbeıip, keńinen taralyp jatyr. Osylaısha, rýhanı qundylyqtardy túsinikti, naqty tilde jetkizip bere alatyn dástúrli din kóshbasshylary men ókilderiniń mańyzy arta bastady. Qoǵamdaǵy dinaralyq qarym-qatynasty úılestirý de mańyzdy bolyp otyr, – dedi epıskop.
Bedeldi jıynda dúnıejúzin áýrege salǵan pandemııa jaıy da kóp qozǵaldy. Qatysýshylar bul indettiń dinı qyzmetke ǵana emes, jalpyadamzatqa, qoǵamnyń áleýmettik damýyna, halyqaralyq yntymaqtastyqqa tıgizgen áseri jaıly sóz qozǵady. Bul týraly «Djındjıa Honche» Sınto hramdary qaýymdastyǵynyń halyqaralyq baılanystar departamentiniń dırektory (Japonııa) Shınsaký Mısýı óz sózinde aıtyp ótti.
– Koronavırýs áli de báseńder emes, dúnıejúzinde taralyp jatyr. Adamdar turaqsyzdyq jaǵdaıynda qalyp otyr. Postpandemııa kezeńine aıaq basyp, kúndelikti ómirge orala bastaǵanymyzben, adamdardyń kópshiligi áli de psıhologııalyq aýyrtpalyqty sezinedi. Mundaı kúrdeli kezeńde biz eki ese kóp kúsh salyp, qıyn kezeńniń zardabyn kórgen jandardyń tezirek aıyǵyp ketýine barynsha kómektesýimiz kerek, – dedi japondyq sınto dininiń ókili.
Sondaı-aq otyrysqa qatysýshylar forýmnyń mańyzdy bóligin etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń qazaqstandyq modelin jáne Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń órkenıetter men dinderdiń jahandyq dıalogyn ilgeriletýdegi rólin talqylaýǵa arnady. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń shaqyrylýyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń bastamashylyq jasaǵany belgili. Sondyqtan da sezd hatshylyǵynyń otyrysynda otandyq jáne sheteldik dindarlar Elbasynyń dinaralyq, mádenıetaralyq, órkenıetaralyq baılanystardy jandandyrý jolyndaǵy eńbegine, qazirgi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etýde sabaqtastyqty saqtaǵan saıasatyna oń baǵa berdi.
Iran Islam Respýblıkasy Mádenıet jáne ıslam baılanystary uıymy Din men mádenıet dıalogy ortalyǵynyń departament dırektory Zahra Rashıdbeıgı qazirgi álemde konfessııaaralyq dıalogty nyǵaıtý men damytý dinı jáne saıası kóshbasshylardyń basty mıssııasy ekendigin basa aıtty.
– Asa mártebeli Nursultan Nazarbaev myrzanyń qajyrly ári jemisti eńbegi dinı jetekshiler men saıası basshylardyń arasyndaǵy birlik máselesinde aıqyn úlgi bolyp sanalady. Osy iri jıynǵa qatysyp otyrǵan túrli din men mazhabtardyń qurmetti ókilderi ádilet pen ulttyq mádenıetti taratýda uzaq ýaqyt boıy eńbek etip kele jatqany sózsiz. Degenmen asa mártebeli Nazarbaev myrzanyń túrli din ókilderin jınap, dinı jetekshilerdiń basyn qosýy dinı kóshbasshylardyń birigip, bir-biriniń qyzmetimen tanysýyna jáne tájirıbe almasýyna sebep boldy, – dep atap ótti Zahra Rashıdbeıgı. Ol adamzatty soǵystan qutqarý basty mindet bolyp qala beretinine senimdi.
– Bizdiń ǵalamshar men búkil adamzat joıqyn qaýip-qaterlerge tap bolyp keledi. Adamzatty qaterli soǵys qaýpinen azat etýden mańyzdy maqsat joq. Dinder arasyndaǵy qarym-qatynastardy nyǵaıtý osy bıik maqsatqa jetýge yqpal etip, rýhanı qundylyqtardy ilgeriletýde mańyzdy ról atqara alady, – dep atap ótti Zahra Rashıdbeıgı. Irannyń Din men mádenıet dıalogy ortalyǵynyń ókili konfessııalar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń basty tásili – ózara qurmet pen jaýapkershilik negizinde teń dıalog ornatý ekenin basa aıtty.
Hatshylyqtyń otyrysynda sóz alǵan Dúnıejúzilik býddıster qoǵamdastyǵy (Taıland) prezıdentiniń keńesshisi doktor Tanes Sýcharıkýl Qazaqstan Respýblıkasynyń konfessııaaralyq dıalog jónindegi bastamalary halyqaralyq qoǵamdastyq úshin óte mańyzdy da qundy degen pikirin bildirdi.
Spıker Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa kóregendigi jáne búkil álemdegi beıbitshilik isine qosqan úlesi úshin, onyń qurmetine 2018 jyly «Nursultan Nazarbaevtyń konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý jónindegi ortalyǵy» qurylǵany úshin alǵys bildirdi. Sondaı-aq qazirgi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa Elbasynyń bastamalaryn belsendi de tıimdi jalǵastyryp otyrǵany úshin rızashylyǵyn bildirdi.
– Konfessııaaralyq dıalog boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń bastamalary halyqaralyq qoǵamdastyq úshin óte mańyzdy jáne qundy. Konfessııaaralyq dıalogtardyń túrli baǵdarlamasy men olardy júzege asyrý jónindegi josparlar áli kúnge deıin iske asyp keledi jáne bolashaqta jalǵasyn tabatyn bolady. Bul is maqtaýǵa turarlyq. Baýyrlastyq kóptegen jyl boıy Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi arqyly nyǵaıyp keledi jáne bolashaqta da osylaı jalǵasa beredi, – dep atap ótti doktor Sýcharıkýl. Spıker Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi pandemııamen kúreste de yntymaqtastyqqa yqpal ete alatynyn atap ótti. «Bul bizge aýrýmen kúresýge jáne adamnyń qaıǵy-qasiretin jeńildetýge kómektesetin ortaq dinı qundylyqtardy tabýǵa kómektesedi», dedi ol.
Sózin qorytyndylaı kele, doktor Sýcharıkýl barlyq din yntymaqtastyǵy men kúsh-jigeriniń arqasynda tabıǵı apattar men pandemııa saldaryn jeńildete alamyz degen pikir bildirdi. «Sezd yntymaqtastyq pen kelisilgen kúsh-jigerdiń basty organy bola alady», dep túıindedi ol.
Saýd Arabııasy Koroldiginiń Islam, nasıhat jáne tálim berý isteri jónindegi mınıstriniń orynbasary Muhammed ben Abdýlýahed ál-Arıfı Qazaqstanda ótkizilip júrgen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi búkil álemge úlgi bola alatynyn alǵa tartty.
– Dinderdiń, etnostar men órkenıetterdiń beıbit dıalogyn Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti dáıekti túrde ilgeriletip keledi. Dıalog ornatý mańyzdy, óıtkeni ártúrli dinniń ortaq qundylyqtary bar. Tek birlesken is-qımylmen ǵana biz búkil álemdegi turaqtylyqqa úlken qaýip tóndiretin terrorızmge qarsy tura alamyz. Osy zulmattyń saldarynan adamdar qaza bolady. Kóptegen qylmystyń ıslam atyn jamylyp jasalatyny ókinishti, – dedi ol.
Kezdesýge qatysýshylar jahandyq tarıhı ózgerister barysynda jas táýelsiz memleket halqyn toptastyryp, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq birliktiń biregeı teńgerimin qura bilgen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı úlesin atap ótti. Solardyń biri – Qazaqstannyń bas ravvıni Eshaıa Elazar Kogen.
– Qudaı aýrýdy jibergen kezde odan buryn derttiń daýasyn jiberedi dep jazylǵan. Biz antıdenelerdiń paıda bolǵanyn bilip júrmiz. Vaksına saldyrý arqyly antıdeneler qalyptasady. Zulymdyqpen kúresýge qashanda múmkindik bar. Qudaı bul múmkindikti odan erterek beredi, – dedi Eshaıa Elazar Kogen.
– Eger dinder kóshbasshylarynyń sezi týraly aıtatyn bolsaq, ol da Qazaqstan jasaǵan jaqsy vaksına ispettes. Kim ne oılasa da ózi biledi. Biraq bizdi ortaq nárse biriktiretinin eshqashan umytpaýymyz kerek. Biz bir-birimizge beıjaı qaramaı, bir-birimizdi qoldaǵanda bári jaqsy bolady. Qazaq halqy bul týraly áýelden biledi. Bul da qazaq halqyna kókten berilgen syı desek bolady. Birlik bar jerde ǵana tabys, molshylyq bar, – dep atap ótti ravvın.
Otyrysqa qatysýshylar jyldar boıy qalyptasqan syndarly dıalogty aldaǵy ýaqytta jalǵastyrýǵa ýaǵdalasyp tarqasty.
Merýert BÚRKITBAI,
Svetlana Ǵalymjanqyzy,
«Egemen Qazaqstan»