Úsh myń jyldyq tarıh, ondaǵan iri ımperııalar taǵdyry, uly handar erligi, batyrlar men bıler taǵylymy, bilim men ǵylym salasyndaǵy teńdessiz tóńkerister hám erekshe fılosofııa men mazmundy mádenıet – munyń barlyǵy túrki álemi jáne onyń ǵalamat tarıhyn aıqyndaıtyn aıryqsha baǵyttar.
Al túrki álemi jaıly sóz bolǵanda áste Túrkistan shaharynyń tarıh qatparyndaǵy hám jańa zaman bederindegi ornyn aıtpaı ketý ádiletsizdik. Demek kóne men jańany óz endiginde sátti toǵystyrǵan tarıhı shahar Túrkistannyń túrki áleminiń saıası-ekonomıkalyq qana emes, mádenı-rýhanı ómirinde de alatyn orny erek. «Habar» arnasynyń arnaıy tapsyrysymen túsirilgen telejýrnalıst Maııa Bekbaevanyń «Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy» derekti fılminiń basty ıdeıasy men konsepsııasy da negizinen osy tujyrymmen toqaılasady.
Jaqynda «Habar» arnasy arqyly kórermenine jol tartqan aıtýly derekti fılm kórýshisin eń áýeli mazmundyq mániniń tereńdigi hám óziniń qurylymdyq ereksheligimen baýrap alady. Tamyry tereńnen tarqatylatyn kóne shahardyń baı tarıhyn beıneli til, sheber órilgen dramatýrgııalyq formada utqyr jetkize bilgen túsirilim tobynyń izdenisi kóńilge qurmet sezimin ornyqtyrdy. Olaı deıtinimiz, birneshe myńjyldyq tarıhy bar qalanyń tek baı shejiresine boılap qana qoımaı, ony búgingi el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq syndarly tarıhymen egiz órip, taǵylymyn tereńnen tarqata otyryp, túrki álemi bıiginde baıypty baǵdarlaýy derekti týyndynyń beınelilik boıaýyn baıytyp, mazmundyq mánin ózektendire túsken. Muny fılm avtory Maııa Bekbaevanyń ózi bylaı baıandady:
– «Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy» derekti fılmi – Qazaqstannyń rýhanı brendine aınalǵan qala týraly ımıdjdik joba. Atalmysh týyndyda biz kóne shahardyń negizi qalanǵan kúnnen bastap búginge deıingi qalyptasý tarıhyn jan-jaqty qyrynan kórsetip, onyń túrki álemine tıgizgen yqpalyna toqtalǵymyz keldi. Túrkistan – tarıhshylar men arheologter úshin qazynanyń keni. Qaladaǵy kóneden jetken tarıhı eskertkishter men onyń rýhanı qundylyǵy zertteýshilermen qatar týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. Kóne shahardyń jańa zaman stılinde qaıta jasaqtalyp, kún-tún demeı júrip jatqan tamasha arhtektýralyq týyndylary túrki álemi memleketteriniń ortaq maqtanyshyna aınaldy. Jyl saıyn Túrkistanǵa alys-jaqyn shetelden myńdaǵan týrıst kelip, kóne qalanyń baı tarıhymen tanysady. Oǵan túsirilim kezinde ózimiz de anyq kóz jetkizdik. Qala tek sheteldik týrıster úshin ǵana emes, tarıhyn tanyǵysy kelgen kez kelgen otandasymyz úshin de qyzyq. Onyń qundylyǵy, ásirese, búginde tipti arta túskendeı, degen jýrnalıst ári qaraı pikirin naqty faktilermen tarqata tujyrymdady: – Túrkistan ataýy nebir uly tulǵalardyń esimimen baılanysty. Sonyń ishinde, ásirese, Arystan bab pen Qoja Ahmet Iаsaýı taǵylymy aıryqsha. Tarıhı qalanyń qundylyǵyn ústep turǵan da osy – Áziret Sultan kesenesi. Bul ańyzǵa bergisiz qurylys nysany HIV ǵasyrda Ámir Temirdiń buıryǵymen salynǵan. Endi mine, 600 jyldan asa ýaqytty artqa tastap, kıeli shahar tórine sán bergen ásem kesene mańaıy jańa qurylys nysandarymen tolyǵyp, tarıhı qala qaıta túledi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrkistan búginde kúlli túrkiniń bet túzer ortaq qubylasyna aınaldy desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Meniń baıqaǵanym – búgingi Túrkistanda kóne tarıhı eskertkishter men zamanaýı qurylys nysandarynyń tamasha úılesimi bar. Túrkistan týraly túsirilgen fılmder kóp emes, saýsaqpen sanarlyq qana. Sondyqtan da «Habar» arnasynyń kórermenderi bul týyndyny asyǵa kútti. Áleýmettik jelide jazylyp jatqan pikirlerge qaraǵanda jasaǵan jumysymyz jyly qabyldanǵan sııaqty.
«Árbir halyq, árbir táýelsiz memleket óziniń rýhanı ortalyǵyn naqtylap alýy kerek. Qazaqstannyń rýhanı ortalyǵy – Túrkistan. Ol qazaq eliniń rýhanı júregi» degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń pikirin negizge alar bolsaq, kıeli Túrkistannyń Qazaqstan ǵana emes, kúlli túrki álemindegi orny aıqyndalyp shyǵa keletindeı. Mine, osy ıdeıany basty tirek etken fılm ón boıyna negizinen qundy aqparattar men ony berýshi mamandar, qoǵam qaıratkerleriniń oılaryn sátti sabaqtap, tushymdy tujyrym túıedi: Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy!
Iá, shamshyraǵy qaıta janǵan shahardyń jańa myńjyldyqtaǵy shejiresi de qaıta jazylyp, jańa zaman jastarynyń kózqarasy negizinde qaıta jandandy. Osynaý jaýapty qadamnyń bir parasyn atalǵan týyndydaǵy tushymdy talpynystardan da aıqyn sezingendeı boldyq. Ásirese, uly aqyn, Alash arysy Maǵjan Jumabaevtyń:
«Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı,
Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı.
Tamasha Túrkistandaı
jerde týǵan,
Túriktiń Táńiri bergen nesibi ǵoı» degen rýhty ıdeıasy búginde Táýelsiz Qazaqstannyń erkin oıly jastarynyń baǵyt burar baǵdaryna aınalǵanyna tamasha aıǵaq bolatyndaı. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen 2018 jyldyń 19 maýsymynda Túrkistanǵa oblys mártebesiniń berilýi shyn máninde tarıhı oqıǵa boldy. Kúlli túrkige kıe bolǵan qasıetti mekenniń sol kúnnen bastap jańa tynysy ashylyp, shejire tunǵan shamshyraǵy qaıta jandy. Al Túrkistan degen ataý-uǵymnyń ózi jaı ǵana qala aty emes, Alashtyń, qazaqtyń rýhanı túleýi, jańarýy, alǵa umtylýy degen maǵynany beretinin eskersek, Túrkistannyń túleýi – táýelsiz Qazaqstannyń, qala berdi kúlli túrkiniń tarıhynan oıyp oryn alatyn eleýli oqıǵa ekeni daýsyz. «Túrkistan – túrki áleminiń rýhanı astanasy» derekti fılmi kórermenine osyny uǵyndyrdy.