1992 jyly ashylǵan Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń qorynda 55 myń jádiger saqtalǵan. Onyń 15 myńnan astamy negizgi qordaǵy qundylyq sanalady. Sonyń biri hám biregeıi qazaq drama teatrynyń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri – Janbıke Shanınanyń Muhtar Áýezovtiń «Qaragóz» pesasynda Qaragóz rólin somdaǵan kıiminde salynǵan sýreti.
Sýret maıly boıaýmen salynǵan, avtory belgisiz. Muny mýzeıge Janbıke Shanınanyń sińilisi Maǵzııa Tóleýbekova 1992 jyly tapsyrǵan.
Qazaq ónerinde ózindik iz qaldyrǵan Janbıke Shanına 1900 jyly qazirgi Qaraǵandy oblysy Qazybek bı aýdanynyń Shóptikól aýylynda dúnıege kelgen. Jastaıynan ánge qushtar jannyń óner jolynda qanat qaǵýyna sebep bolǵan ulttyq teatr óneriniń negizin salýshylardyń biri, Qazaq KSR-niń halyq ártisi Jumat Shanın edi. Ol 1917 jyly Qarqaraly qalasyna kelip, ýezdik kooperatıvke býhgalter bolyp ornalasady. Saýyq keshteriniń birinde ónerli ári sulý boıjetken Janbıkemen tanysyp, ekeýi máńgilikke qosylady.
Jumat Shanın 20-jyldary Semeıde «Es aımaq» trýppasyn basqardy. Rejısserlik óner jolyn osynda bastaǵan talantty jas halyq jyry negizinde jazylǵan óziniń «Arqalyq batyry» men Sáken Seıfýllınniń «Qyzyl suńqarlaryn» (1922) qoıdy. Sonymen qatar ózi bul qoıylymdarda Arqalyq batyrdyń jáne Erkebulannyń rólin somdady.
1926 jyly Qyzylorda qalasynda qazaq teatry ashylyp, Jumat Shanın sonyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi bolady. Ol akterler mádenıetin kóterýge, teatr jumysyn belgili bir jospar boıynsha júrgizýge, repertýardan tárbıelik, ıdeıalyq-kórkemdik sapasy joǵary dramalyq shyǵarmalardyń oryn alýyna erekshe kóńil bóldi.
Jumat jan jaryn teatrdaǵy ártistik jumysqa tartyp, sahnanyń qyr-syryn meńgerýge baýlıdy. О́nerge jany qushtar, ári ánshi Janbıke úshin bul zor qýanysh edi. Sodan teatrda Janbıke ártúrli rólderde oınap, óziniń akterlik qyryn ashady.
1936 jyly qazaq ádebıeti men óneriniń Máskeýdegi onkúndigine Temirbek Júrgenov, Sáken Seıfýllın, Jambyl Jabaev, Kúlásh Baıseıitova bastaǵan Qazaqstan basshylary mádenıet qaıratkerlerimen birge poıyzben astanaǵa jol tartady. Jolda Janbıkeniń emshektegi balasy Aıan shetinep ketedi. Osynaý qaıǵyly jaǵdaıǵa baılanysty úlkender Jumat pen Janbıkege balany jerleý úshin elge qaıtyńdar deıdi. Sonda Jumat: «О́ler bala óldi, bala bizdiki, biraq qazaq óneri ólmesin, men de, Janbıke de qaıtpaımyz», deıdi. Qaıǵyny ónerge degen mahabbatqa jeńdire bilgen olar sábıdi Máskeýdegi musylmandar zıratyna jerleıdi. Sol joly Máskeý jurtyna Jumattyń rejıssýrasymen «Jalbyr», «Qyz Jibek» operalary kórsetiledi. Ásirese, Qyz Jibek rólindegi Kúlásh Baıseıitova men Tólegenniń anasy Qamqany beınelegen Janbıke Shanınanyń sheberligi kórermendi erekshe tánti etti. Balasynan aıyrylǵan ana óz qaıǵysyn Qamqanyń róli arqyly bere bilgen.
Sábıinen aıyrylyp qasiret shekken ananyń qaıǵysyna qaıǵy qosyla berdi. 1937 jyly Jumat Shanın «Halyq jaýy» dep aıyptalyp, tutqyndaldy. 1938 jyly 26 aqpan kúni tergeýsiz, sotsyz atylady. NKVD-nyń 1937 jyly 15 tamyzdaǵy №00486 buıryǵy boıynsha «Otanyn satqandardyń» otbasy múshelerine qarsy jappaı qýǵyn-súrgin bastalady. Osy buıryqqa sáıkes, 1938 jyly Janbıke de qamaýǵa alynady. Ol 8 jylǵa sottalyp, «ALJIR» túrmesine túsedi. Aýyr da azapty kúnderdi bastan keshiredi.
Onyń bar úmiti úlken uly Raýpbekte bolǵan edi. Raýpbek Máskeý óner ınstıtýtyn skrıpka mamandyǵy boıynsha úzdik bitirdi. Alaıda anadan tirideı aıyrylǵan Raýpbek 1939 jyly aýyr qaıǵydan qaıtys boldy.
Janbıke 1946 jyly túrmeden bosap shyǵady. Ábden júdep, júzinen nury taıǵan Janbıke Qaraǵandydaǵy sińlisi Maǵzııanyń qolyna kelip, tigin fabrıkasyna jumysqa ornalasady. Alaıda uzaq jylǵy azapty ómirdiń saldarynan ókpe aýrýyna shaldyǵyp, 1950 jyly kóz jumady.
Álııa METBEKOVA,
Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń qyzmetkeri