Jumys júıeli júrýde

Jýyrda Tabıǵı monopolııa­lar­dy retteý agenttiginde keńeı­til­­gen alqa otyrysy ótken-di. On­da agent­­tik tóraǵasy Murat Os­­­pa­nov Memleket basshysy «Qazaq­stan-2050» Strategııasynda já­ne Qa­­zaqstan halqyna Jol­da­ýyn­­­da qoı­ǵan el damýynyń jańa min­det­te­ri ekonomıkanyń tıim­di ın­fra­qu­ry­lymyn qurý, tuty­ný­shylar qu­qyq­taryn qorǵaý jáne tarıftik saıa­sat tetigin jetil­dirý úshin jaǵ­­daılar ja­saýdy talap etetindigin aıtqan-dy. Sonymen agent­tik atqarǵan já­ne atqarýǵa tıis irgeli jumystar qandaı? Búgingi kúni agenttik ınfraqu­rylymdyq retteýshi retinde 1186 tabıǵı monopolııa sýbektisi qyz­metine rettelip kórsetiletin qyzmetti tarıftik jáne tehnıkalyq retteýdi júzege asyrýda. Tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń tarıfterin qaraý jumysynyń 2013 jylǵy nátıjelerine kelsek, barlyǵy 1073 ótinim qaralsa, olardyń 336-sy qabyldanbaǵan. 29 tarıf tómen­detilip, 41-i burynǵy deńgeıde qalǵan. 478-i kóterilip bekitilgen. Domınant sýbektiler tarıfter kó­terýge 129 habarlama berse, onyń 55-i boıynsha baǵalardy kóterýge tyıym salynyp, onyń ishinde 22 tarıf tómendetilgen. Tarıfter zańnama talaptaryna sáıkes bekitiledi. 2012 jyly monopolıster suraǵan kirister 55 mlrd. teńgege tómendetilse, 2013 jyly «olardyń suranysy» 175 mlrd.-tan astam teńgege qysqartylǵan. Agenttikke berilgen tapsyrmalar men júktelgen mindetterdi sapaly oryndaý úshin tarıftik saıasat jetildirilýde. Shaǵyn jáne orta bıznes úshin kedergiler tómendetilgen. Birqatar shaǵyn monopolıster tarıfterdi ózgertýdiń habarlama berý nusqasyna kóshirilip, nor­matıvtik bazany ońtaılandyrý júrgizilgen. Ozyq elderdiń tájirıbesi boıynsha kezeń-kezeńmen yntalandyryp retteý engizilýde. Elektr energııasy salasynda ótken jyldan bastap óńirlik elektr jelilik kompanııalar úshin benchmarkıng ádisimen tarıfter belgilengen. Negizgi qaǵıdat mo­nopolıst tarıfi deńgeıiniń jáne onyń jumysy tıimdiliginiń arasynda tikeleı baılanystyń bolýyna negizdeledi. Zańnamany jetildirý bóliginde tarıf belgileýdiń ashyqtyǵyn, rettelip kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrý jáne qarajattyń maqsatty paıdalanýyn baqylaýdy kúsheıtý jóninde zań jobasyn ázirlegen. Atap aıtqanda, ja­rııa tyńdaýlardy jáne mono­po­lısterdiń jyl saıynǵy esepterin ótkizý, domınanttardyń elektrmen jabdyqtaý jónindegi habarlamalary boıynsha jarııa tyńdaýlar ótkizý tásilderin ózgertý kózdelip otyr. Sondaı-aq, zań jobasynda monopolısterdiń ótinimdi elektrondy formatta usyný múmkindigi, al bolashaqta osy talapty qoıý múmkindigi kózdelgen. Sýmen jabdyqtaý salasynda problemalardy sheshý boıynsha jumys júrgizilýde, keń aýqymdy jańǵyrtý men rekonstrýksııalaý úshin sýǵa tarıf belgileýdiń jańa tetikterin engizýdiń 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­­pary qabyldanyp, iske asyrylýda. Búgingi tańda Qaraǵandy, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Shy­­ǵys Qazaqstan, Batys Qazaq­stan, Aty­­raý jáne Jambyl oblystarynda  keń aýqymdy jańǵyrtý jumysy bastalǵan. 2013 jyly ınvestısııalardyń jalpy somasy 12 mlrd. teńgeni qura­sa, 2014 jyly shamamen 32 mlrd. teńge dep jospar­lanýda. So­nymen qatar, qaryz qarajatyn, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵyn jań­­ǵyrtý baǵdarla­masynyń resýrs­ta­ryn paıdala­ný arqyly jylý je­lilerin jań­ǵyrtý boıynsha keshendi jospar ázirlenýde. Atalǵan jos­par maquldanyp, iske asyrylǵan jaǵ­daıda 2020 jylǵa deıin to­zýdyń 15 paıyzǵa, al ysyraptar deń­geıiniń 4 paıyzǵa tómendeýi josparlanǵan. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha ınvestısııalar somasy shamamen 230 mlrd. teńgeni qurasa, bul ótken kezeńnen 10 paıyzǵa artyq. Búgingi kúni 92 tabıǵı monopolııa sýbektisi shekti tarıftermen jumys isteıdi, bul tutynýshylar úshin tarıfterdiń turaqtylyǵy men boljamdylyǵyn, qyzmetter sapasyn kóterýdi qamtamasyz etedi. Agenttik qyzmetindegi basty baǵyttardyń biri tutynýshylardyń múddelerin qorǵaý bolyp taby­lady. Sonymen birge alǵa qoı­ǵan mindetterdi tıimdi júzege asyrý úshin monopolısterdi ba­qy­laý kúsheıtilgen. Byltyr tutyný­shylardyń quqyqtaryn buzýǵa jol bermeý maqsatynda 1198 nusqama engizilse, ákimshilik aıyppul men nusqamalar boıynsha jalpy soma 3,3 mlrd. teńgeni quraǵan. Tarıftik smetada kózdelgen qarajatty paıdalanýdy baqylaý maqsatynda tutynýshylarǵa keltirilgen zalaldardy óteý úshin jyl basynan beri 185 sýbektige ýaqytsha ótemdik  tarıf engizgen. Tutynýshylarǵa qaıtarylǵan jalpy soma 2,8 mlrd. teńge bolǵan. Jylý energııasyn tutynýshy­lardyń múddelerin qorǵaýdy qam­ta­masyz etý maqsatynda syrtqy aýa temperatýrasynyń ózgerýi nátıjesinde jylý energııasyna tólemaqyny qaıta esepteý turaqty negizde júrgiziledi. 2012-2013 jyldary jylytý kezeńi úshin halyqqa qaıtarylǵan qarajat 498 mln. teńgeden asqan. Elektr energııasy naryǵynda deldaldar tolyǵymen alynyp tas­talsa, energııamen jabdyqtaýshy uıymdarǵa elektr energııasy týraly zańnamany buzǵany úshin 2,2 mlrd. teńge aıyppul salynǵan. Bul baǵytta jumys jalǵasyn taýyp, qoǵamdyq monıtorıng júıesi qoldanylmaq. Energııa tıimdiligin arttyrý men rettelip kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn jaqsartýda naqty nátıjelerge qol jetkizilgen. Bul jaǵdaıda energııany únemdeý men energııa tıimdiligi boıynsha sharalardy qabyldaý tutynýshylar úshin tarıfterdiń ósýin tejeýge múmkindik bermek. Jalpy al­ǵanda, 2012 jyly bul sharalar tutynýshylardyń 11,6 mlrd. teń­geden asa qarajatyn únemdeýge múm­kindik bergen. Jóndeý jumystary men jabdyqtardy jańartý, uıym­dastyrý sharalary nátıjesinde jylý energııasy óndirisinde otyn shyǵystary edáýir tómendedi. Sońǵy 10 jylda statıstıka má­limetteri boıynsha onyń deń­geıi 2 eseden astam azaıǵan. Sondaı-aq, elektr, jylý jáne sýmen jabdyqtaý jelilerinde normatıvtik ysyraptar deńgeı­leriniń jyl sa­ıynǵy tómendeýi baıqalady. 2006 jyldan bastap olardyń deńgeıleri is júzinde shamamen jartylaı tómendegen. Ystyq jáne sýyq sýdy esepteý aspaptaryn ornatý boıynsha sýdyń jeke esepteý aspaptarymen jabdyqtalýy shamamen 85, ystyq sý  88,3 paıyzdy quraǵan. Bıylǵy jyly vedomstvo aldynda tutynýshylardyń múddelerin qamtamasyz etý, tarıf belgileýdiń ashyqtyǵy, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý syndy mindetter tur. Sonymen qatar, tarıftik proseste jurtshylyqtyń rólin jáne tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń ınvestısııalyq baǵ­darlamalardy oryndaýyna baqy­laýdy kúsheıtý, «jasyl eko­nomıkaǵa» kóshýge yqpal etý, ysyraptar deńgeıi men jelilerdiń tozýyn tómendetýdi qamtamasyz etý de agenttiktiń basty jumystary qatarynan oryn almaq. Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan».