Shańyraqty shattyqqa bólep, úı ishindegi aýyzbirlik pen mahabbatty bekite túsetin birden-bir dáneker – bala. О́kinishke qaraı, elimizde árbir altynshy otbasy bir perzentke zar bolyp otyr. Arasynda bala bolmaýy kóbine talaı juptyń ajyrasýyna ákeletini de belgili. Al «Otan otbasynan bastalady» degendeı, memleket qashan da árbir otbasynyń berik qalpynda saqtalyp qalýyna múddeli.
Bul rette Prezıdenttiń tapsyrmasymen bıyldan bastap júzege asyryla bastaǵan «Ańsaǵan sábı» áleýmettik baǵdarlamasy qanshama otbasyǵa bala súıý baqytyn syılamaq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda Úkimetke 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan sábı» arnaýly baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyryp, ekstrakorporaldy uryqtandyrý (EKU) baǵdarlamalary boıynsha bólinetin kvota sany 7 myńǵa deıin, ıaǵnı 7 ese ulǵaıdy. Bul rette osyǵan deıin EKU-ǵa jyl saıyn 900-1000 kvota bólinip kelgenin atap ótken jón. Jalpy, EKU prosesi 2010 jyldan beri tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemine qosylǵan.
Bul bastama sábı ańsaǵan qanshama otbasyǵa sharapatyn tıgizip, úmitin jalǵaıtyny sózsiz. О́ıtkeni on jyldan asa ýaqyttan beri barlyǵy 7 myńǵa jýyq adam EKU ádisine tegin júginse, endi osynsha shamadaǵy áıel kvotaǵa bir jylda-aq qol jetkize alady. Álbette, bala súıe almaı otyrǵan otbasylar máselesin sheshýdi osylaı naqty is-sharalarmen qolǵa almasa, jaǵdaı odan beter ýshyǵa beretini anyq. Áıtpese, bala kótere almaıtyn azamattardyń sany jyldan-jylǵa artyp, sáıkesinshe shaıqalǵan shańyraq ta azaımaı tur. Mysaly, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Respýblıkalyq elektrondy densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń byltyrǵy qyrkúıektegi málimeti boıynsha, 9 467 áıel bedeýlik dıagnozymen tirkelgen eken. Al bıylǵy 1 qyrkúıekte bedeýlik boıynsha esepte turǵan áıelderdiń sany 14 039-ǵa jetken. Buǵan qosa bala súıe almaıtyn 117 er adam da esepte tur.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qosalqy reprodýktıvtik tehnologııalar (QRT) máselesi boıynsha quramyna reprodýktolog, embrıolog sııaqty jetekshi mamandar kiretin jumys tobyn qurdy. Qazir osy jumys toby Respýblıkalyq elektrondy densaýlyq saqtaý ortalyǵymen birlesip, bedeýlik boıynsha erli-zaıyptylar tirkelimin ázirleý jumystaryn júrgizýde. Bul prosesti mınıstrlik tikeleı baqylaıdy.
Búgingi tańda «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasyn sátti júzege asyrý maqsatynda bala kóterýge qabiletti jastaǵy áıelder men erlerdiń sanyn, buǵan qatysty oblystar men qalalardaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, EKU-nyń 7 myń kvotasyn bólý júrgizildi. Respýblıkalyq elektrondy densaýlyq saqtaý ortalyǵy usynǵan aqparat boıynsha bıyl 15 qyrkúıekte 5 980 (85%) pasıent QRT baǵdarlamalaryn júrgizýge joldama aldy, onyń ishinde 4 345 pasıentke EKU jasaldy, sondaı-aq 1 361 prosess bastaldy.
Elimizde 26 ekstrakorporaldy uryqtandyrý ortalyǵy bar. Onyń ishinde qazir 19 klınıka «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy aıasynda bólingen kvotalar boıynsha jumys istep jatyr. Bul qatarda «Ekomed» klınıkasynyń jumysyn erekshe atap ótýge bolady. Atalǵan klınıkanyń ǵylymı dırektory, bıologııa ǵylymynyń doktory, reprodýktolog-embrıolog Saltanat Baıqoshqarova bıyldan bastap qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń naqty nátıjesin bir jyldan keıin kórýge bolatynyn alǵa tartty.
– «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy aıasyndaǵy jumystardy naýryz aıynan bastadyq. Bul baǵytta respýblıka kóleminde 19 klınıka jumyldyryldy. Sonyń ishinde bizdiń «Ekomed» klınıkalar jelisi 2 myńǵa jýyq kvota boıynsha jumys istep jatyr. Bizge bólingen kvotalardyń eń kóp úlesi Nur-Sultan jáne Almaty qalalaryna tıesili. Al Shymkent qalasyndaǵy klınıkamyzda 500-ge tarta kvoto boıynsha EKO jasalýda. Osy oraıda atalǵan baǵdarlama arqyly jumys aýqymy aıtarlyqtaı artqanyn aıta ketken jón. Mysaly, elimizde osyǵan deıin kvotamen on jylda barlyǵy 9 myńǵa jýyq EKU jasalǵan bolsa, bıyl osynsha aýqymdaǵy jumysty 8-9 aıda atqarýǵa týra keldi. Árıne, baǵdarlama jańadan qolǵa alynyp jatqandyqtan, kvotalardy bólý, olardy iske asyrý jumystaryna ájeptáýir ýaqyt kerek. Onyń ústine biraz sharýaǵa qolbaılaý bolyp turǵan pandemııanyń bizdiń salaǵa da keltirgen kedergisi az emes. Kvota ıelengen pasınetterimizdiń ishinde indet juqtyryp, aýyryp qalǵandary, sondaı-aq vaksına saldyrmaǵandary barshylyq. Buǵan qosa bir pasıentke EKU prosesin júrgizýdiń ózi 3-4 aı ýaqytty alady. Sondyqtan qazirgi kezde «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy boıynsha jumystarǵa baǵa berýge áli erte. EKU jasaǵan pasıentterdiń bári birdeı alǵashqy talpynystan bala kóterip kete almaıdy, ol jaratylystyń zańy. Bir jaqsysy, bir kvota aıasynda birneshe múmkindikpen EKU jasaýǵa jaǵdaı qarastyrylǵan. Kóbinese baǵdarlama aıasynda birneshe embrıon alyp, krıokonservasııa jasaýǵa bolady.Iаǵnı alǵashqy talpynystan júkti bola almaǵan áıelge osyndaı embrıondaryn bir-eki aıdan soń salsa, oń nátıje alýǵa bolady, – dedi S.Baıqoshqarova.
Sondaı-aq S.Baıqoshqarova kvotalardy tıimdi úlestirý máselesin, bul rette aldymen perzent súıe almaı júrgen emdelýshilerdi nazarǵa alý kerek ekenin atap ótti.
– «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy atyna saı bolýy kerek. Mysaly, ótkende 42 jastaǵy áıel kvota alyp, klınıkaǵa keldi. Dárigerler tıisti medısınalyq saraptama júrgizip, áıeldiń júkti bolý nátıjeliligi tómen bolatynyn anyqtady. Olar áıelge «Sizde júkti bolý nátıjesi tómen, eger uryq shyqpasa, donorlyq uryqpen ǵana nátıje bolýy múmkin» dedi. Áıel odan bas tartqan. Ol «Memlekettiń aqshasy ǵoı, bolsa boldy, bolmasa keregi joq. Meniń eki balam bar» degen. Osylaısha, naýqas EKU-dan ótken, uryq shyqpaǵan, nátıje bolmaǵan. Ol kvotany ne úshin aldy, oǵan kvota nege berildi? Túsiniksiz. Mundaı jaǵdaıda kvota bir perzentke zar bolyp júrgen, uryǵy jetkilikti áıelge berilgeni jaqsy edi. Memleket qarjysyn orynsyz paıdalaný osyndaıda týyndaıdy. Mysaly, Izraılde bir otbasyda eki bala týǵansha tegin EKU jasalady, al Qazaqstanda 3-4, keıde 5-6 balasy bar áıelder kvota alǵysy keledi. Balasy joq juptar qanshama, olarǵa kvota jetpeı jatyr, – dedi reprodýktolog-embrıolog.
Joǵaryda EKU júrgizý úshin kezekte turǵan pasıentterge 2010 jyldan beri kvota bólinip kele jatqanyn atap óttik. «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy bastalǵanǵa deıin baǵy janyp, kvota ıelengender aıtarlyqtaı kóp emes edi. Bıylǵa deıin bólingen 7 myńdaı kvotanyń nátıjesinde 3 myńǵa jýyq bala dúnıege kelipti. Munda júrgizilgen EKU ádisiniń bári birdeı nátıjeli bola bermeıtinin túsiný kerek. О́ıtkeni pasıentterdiń densaýlyǵy árqalaı. Al osy kvotaǵa ilinip, birinshi talpynystan-aq júkti bolyp, aman-esen bosanǵan baqytty jannyń biri – Qyzylorda qalasynyń turǵyny Ásel (óz ótinishi boıynsha tegi kórsetilmedi).
– Men turmys qurǵannan keıin 6 jyl qursaq kótere almadym. Osy aralyqta talaı dárigerge qaralyp, qanshama emhananyń esigin tozdyrdyq. Ábden amalymyz quryǵan soń, joldasymyz ekeýmiz aqyldasa kele EKU jasatýǵa sheshim qabyldadyq. Biraq ony jasatýdy qaltamyz kótere bermeıtin edi. Sondyqtan Almaty qalasynda qaralyp júrip, EKU júrgizý úshin beriletin kvotanyń kezegine turǵan edik. Biraq kezekte úmitkerler sany kóp bolǵandyqtan, kvotadan asa úmittene qoımadyq. Keıin kezekte turǵanymyzdy umytyp ta ketken edik. Biraq araǵa eki jyl ýaqyt salyp, kvotaǵa ilingenimiz týraly jaqsy habar aldyq. О́z aqshamyzǵa bolsyn, EKU jasatamyz dep júrgende bul kvota bizge úlken kómek boldy. Sóıtip tıisti qujattardy jınap, jasatqan EKU sátti boldy. Kópten kútken, ańsaǵan sábıimizge qolymyz jetip, uldy boldyq. Qudaı qalasa, endi ekinshi balamyzǵa da EKU arqyly áreket jasasaq degen nıetimiz bar. Prezıdent tapsyrmasymen EKU-ǵa bólinetin kvotalardyń 7 ese kóbeıgenin estip qýanyp qaldym. Bir perzentke zar bolyp, EKU jasataıyn dese jaǵdaıy kelmeı júrgen qanshama otbasyna bul bastama kóp kómegin tıgizedi. Jaqynda meniń keńesimmen qurbym men joldasy kvota ıelenip, qýanyp júr. Osyndaı baqyt bala kútken barlyq otbasyna buıyrsa eken dep tilep júremin, – dedi Ásel.
«Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy boıynsha belsendi jumys júrgizilip jatqan óńirdiń biri – Nur-Sultan qalasy. 2021 jyly elordada EKU júrgizýge 484 kvota bólindi. Bul týraly №2 qalalyq kópbeıindi aýrýhana dırektorynyń ambýlatorııalyq qyzmet jónindegi orynbasary Sáýle Ibraeva aıtyp berdi.
– Bıylǵy derek boıynsha astanada bedeýlik dıagnozymen 1 458 erli-zaıyptylar tirkelgen. Onyń ishinde 787 erli-zaıypty EKU prosedýrasyna muqtaj bolyp otyr. Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy bala súıe almaı, ekstrakorporaldy uryqtandyrýdy júrgizýge kvota alý úshin kezekte turǵandardyń sanyn aıtarlyqtaı qysqartýǵa múmkindik berdi. Búgingi tańda Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń jumys toby osy jylǵa bólingen kvotalar boıynsha jumysty tolyq júrgizip jatyr deýge bolady. QRT baǵdarlamasy boıynsha 2021 jyldyń 9 aıynda aýrýhanaǵa jatqyzý portaly boıynsha 437 erli-zaıypty tirkeldi. Jalpy, bıylǵa qarastyrylǵan kvota sany 484 ekenin eskersek, 47 pasıent qana óz kezegin kútip otyr. EKU júrgizetin klınıkany tańdaý pasıenttiń óz erkinde. Nur-Sultan qalasynyń aýmaǵynda osy joǵary tehnologııalyq qyzmetterdi tórt medısınalyq ortalyq usynady. Olar – «UMC» korporatıvtik qory, «Ekomed-Plıýs», «Astana Ekolaıf», «MedInnovasııa-Astana» (Genom). Atalǵan klınıkalardyń barlyǵy astanalyq pasıentterge QRT qyzmetin júrgizý úshin jaqsy jabdyqtalǵan. EKU tıimdiligi orta eseppen osy klınıkalar bólinisinde 29-40%-dan quraıdy, – dedi S.Ibraeva.
Jalpy, EKU ádisi terapııalyq jolmen emdeý nátıje bermeıtin bedeýlik dıagnozy qoıylǵan pasıentterge arnalǵan. EKU-ǵa otbasylyq juptar da, jeke adam da qatysa alady. Mindetti túrde úmitkerdiń erikti jazbasha kelisimi bolýy kerek. Sondaı-aq Qazaqstan azamaty bolýy jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligi belgilegen medısınalyq parametrlerge (reprodýktıvti jas – 18-den 42 jasqa deıin, qalypty somatıkalyq jáne endokrındik mártebe, joǵary follıkýlıarlyq rezerv) sáıkes kelýi qajet.
Mamandar myna jaǵdaılarda ǵana naýqasty ekstrakorporaldy uryqtandyrýdan bas tartýy múmkin: jatyrdyń týa bitken nemese júre bitken aýytqýlary, somatıkalyq jáne psıhıkalyq buzylýlar, analyq bez isikteri, jedel qabyný jáne kez kelgen lokalızasııa onkologııasy.
EKU-ǵa joldama alý úshin aldymen tirkelgen jeri boıynsha emhanaǵa barý qajet. Uıym mamandary pasıentti bedeýligi bar dıspanserlik pasıentterdiń elektrondy tirkelimine qosady jáne birqatar tekserýler taǵaıyndaıdy. 12 aı ishinde bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý uıymy, ıaǵnı emhana beıindi mamannyń qorytyndysy negizinde pasıenttiń qujattaryn joǵary tehnologııalyq medısınalyq qyzmetter jónindegi jergilikti komıssııaǵa jiberedi. Oń sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, áıeldi «Emdeýge jatqyzý bıýrosy» portalyna tirkep, em-sharaǵa daıyndaı bastaıdy. Pasıent ekstrakorporaldy uryqtandyrý úshin klınıkany óz betinshe tańdaýǵa quqyly.
MÁMS boıynsha EKU prosedýrasynan jylyna bir ret tegin ótýge bolady. MÁMS júıesinde EKU em-sharasyn jasar aldynda erli-zaıyptylardy tekserý tizbege sáıkes júzege asyrylady. MÁMS júıesinde EKU – sıkldiń bazalyq baǵdarlamasy qarastyrylǵan.