Ana tiliniń ýyzyna jarymaǵandar

Elbasy aıtqan Máńgilik tildiń máıegin bilý isinde áli de synaqqa syltaý izdep álek

Sizder bizdiń saıasatymyz týraly – 2025 jylǵa qaraı qazaq­standyqtardyń 95 paıyzy qazaq tilin bilýge tıis ekenin bilesizder. Bul úshin qazir barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline aınalady. Nursultan NAZARBAEV. «Qazaqstan-2050» Strategııasynan Qazaq tili memlekettik már­te­bege ıe bolǵaly 25 jylǵa taıap qaldy. Sodan beri til týraly jıyn da kóp, sóz de kóp. Elba­synyń joǵarydaǵy tapsyrmasyn múltiksiz oryndap shyǵýǵa 11 jyl ýaqyt qalypty. 25 jyl óte shyqqanda, 11 jyl da zý ete túseri haq. Eger úsh múshelge tolǵanǵa deıin tilimiz zańda belgilengen bıi­ginen kórine almasa, oǵan kiná­ni ózgeden emes, qazaqtyń ózi­nen, namyssyzdyǵynan, rýh­syz­dyǵynan, búgingi biter isti erteńge qaldyra beretin erensizdiginen kórýi tıis. Máńgilik tildi baıandy etýge arnalǵan dóńgelek ústelge Bilim jáne ǵylym mınıstrligi uıytqy boldy.  Alqaly basqosýǵa kórnekti jazýshylar, belgili ǵalymdar, saıasattanýshylar,  ádisker muǵalimder qatysty. Betashar sózdi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov alyp, bıylǵy jyldyń 4 aqpan kúni Premer-Mınıstr S.Ahmetovtiń tóraǵalyǵymen Memlekettik til saıasatyn odan ári jetildirý jónindegi komıssııanyń otyrysy ótkenin, onda bilim berý salasynda da olqylyqtardyń baryn syn tezine salǵanyn jetkizip, endigi jerde «Qazaq tili búginde ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy. Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar! Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til bolady» degen Elbasy sózine júgindi. Al vıse-mınıstr Esenǵazy Imanǵalıev ulttyq bilim berý júıesinde memlekettik tilge qatysty atqarylyp jatqan jumystarǵa naqty dálel-dáıekter keltirdi. Mysaly, 8764 mektepke deıingi uıymnyń 64,4 paıyzyn qazaq tilindegi mekemeler quraıdy eken. Qazaq tilinde oqytatyn mektepter jelisi táýelsizdikten keıingi jyldary 1051-ge artypty. Sol sekildi orys mektepterindegi qazaq tilin júrgizetin muǵalimder 15 013 bolsa, olardyń 104-i orys tili pániniń, 48-i basqa pánderdiń, 75-i jedeldete oqytylatyn kýrstyń ókilderi, 9-y tek mekteptik bilimmen memlekettik tildi oqytyp júr eken. Orys tildi mektepterdegi qazaq tiliniń UBT-daǵy kórsetkishi 17,81 balldy quraıtyn kórinedi. Dóńgelek ústelde Nazarbaev Zııatkerlik mektepterindegi zamanaýı ózgeristeri týraly  Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynyń aǵa menedjeri Jańabaı Ábýov qazaq tilin meńgerý deńgeıleri týraly atqarylyp jatqan jumystardy tarata aıtyp, jeke pánder boıynsha naqtylaı tússek, tómendegi pánder: dúnıetaný, geografııa, quqyq negizderi, Qazaqstan tarıhy, qazirgi zamandaǵy Qazaqstan – qazaq tilinde, ınformatıka, dúnıejúzi tarıhy – orys tilinde, jaratylystaný-matematıka baǵytyndaǵy, jahandyq perspektıvalar, ekonomıka – aǵylshyn tilinde oqytylatynyn jetkizdi. Degenmen, onyń myna bir baılamy kóńilge qonatyn sekildi. Úsh tildegi pánder boıynsha bilim alyp jatqan oqýshylar tildi sol aıada ǵana uǵynatynyn, aldaǵy ýaqytta negizgi másele memlekettik tilde jatqanyn eskerýdi talqyǵa usyndy. Kún tártibindegi másele boıynsha jaryssózdi kórnekti qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Qoıshyǵara Salǵarauly alyp: «Til máselesi kúrdeli ári názik. Bul bizge ata-babalarymyzdan qalǵan qundylyq. Ony qojyratpaı saqtaý – babalar amanaty. Amanatty oryndaý isinde Úkimet, basqa demeı ár ult perzenti úles qosýǵa mindetti. Osy arada men mynany aıtqym keledi. Dástúrdi jete bilý kerek. Dástúr degen ne? Ol – qazaqy taza bolmysymyz, ata-babamyz ǵasyrlar boıy jınap, bir izge túsirip, bizge qaldyrǵan Ata Zańymyzdaı qundylyq. Sol dástúrdi berik saqtaǵan zamanda qazaq jerine túrme, esigine qulyp salmaǵan. Dástúrin saqtaǵan el tegin de saqtaıdy, teris baspaıdy. Biz kóp jaǵdaıda sol dástúrden kóz jazyp qalǵandyqtan tilin daý-sharǵa salatyn «dertke» urynyp otyrmyz. Ásirese, ana tiliniń ýyzyna jarymaǵandar sergip, serpilmese til óspeıdi. Sóz túzelmeıdi. Qazaqtyń tili G.Kolbın tusynda memlekettik mártebege ıe boldy. Sodan beri zań da qabyldandy, qoǵam da ózgerdi, aqsha da bólinip jatyr. Biraq til týraly áńgime tyıylar emes. Sebebi, biz otbasyn ońalta almaı otyrmyz. Ana tili otbasylyq tilge aınalmaı tur. Osydan kelip urpaq ata-baba ómirin, ata saltyn, tarıhyn tolyq bile almaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Tildiń ońalmaı turǵan tusyn osydan izdesek eken», dep oqýlyqtaǵy olqylyqtardy, ásirese, túrik jurty jaıly derekterdiń ala-qulalyǵyna 5-synypqa arnalǵan tarıh oqýlyǵynan mysaldar keltire otyryp, ókinishin bildirdi. Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory Faýzııa Orazbaeva memlekettik tildi Máńgilik til dárejesine jetkizý úshin atqarylǵan ju­mystar men aldaǵy mindetterdi tarata kelip, «Ne isteımiz?» degenge, oqytý standartyn, sodan týyndaıtyn baǵdarlamany, oqýlyq, oqý ádistemelik keshendi, onyń elektrondy nusqasyn, ádis-tásilin jetildirý ekenin aıtyp: «Bul ulttyq ınnovasııaǵa kelip tireledi. Endeshe, ulttyq ınnovasııalyq ınstıtýt ashý qajet. Sonymen qatar, tildi úıretýdiń mehanızmderi bar, konferensııalar ótkiziledi, kitaptar shyǵarylady, bir qaraǵanda jumys istep jatqandaı kórinedi. Áıtse de, árkim ózinshe damytpaq nıette, ortaq júıe, úlestiretin tetik joq» dep sóz aıaǵyn túıdi. Saıasattanýshy Rasýl Jumaly: «Qazaq tilin bilý, bul – mártebe ǵana emes, memleketti syılaý bolyp tabylady. Til memlekettiń búgini, erteńi, bolashaǵy ekenin jete uǵynýymyz kerek. О́z Otanynda júrip óz tilinde sóılemegen azamatty bútin adam deı alamyz ba? Úsh tilde oqytyp jatyrmyz. Sonyń ishinde qazaq tiliniń orny erekshe bolýy tıis. О́zge tilder esh qamqorlyqqa zárý emes,  zárýlik tek qazaq tilinde bar» dedi. Almaty oblystyq Sh.Smaǵulov atyndaǵy mekteptiń ustazy Baqytnur Ádilov: «Arbalap altyn jııý, dorbalap dúnıe jııý bir basqa, adamshylyqtyń aq besiginde terbetilip, ananyń aqýyzyna qanyp, azamat bolý, tildi uǵyp, dinin syılaý bir basqa» deı kelip, tildi oqytýdy mektepten qolǵa alý kerektigin atap aıtty. «Biz keıde standartty, baǵdarlamany, oqýlyqty ońalta almaı jatyp, oqýshylardy kinálaıtynymyz bar. Men buǵan múlde qarsymyn. Eger kerek-jaraq jetip, muǵalim myqty bolsa, bári de sheshiledi» dedi. Professor Serik Negımov Alash dástúrin, olardyń oqýlyq jazý úlgisin taratsa, «Nur Otan» partııasy Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Saıasat Nurbek til máselesi ulttyń jandy jeri ekenin aıtyp, ózi bilim jetildirgen Italııada memlekettik til týraly mundaı sózdiń ómiri qozǵalmaıtynyn, bizdegi bas­ty olqylyq qoldanysta bolyp otyrǵanyn, sodan kelip másele týyndap jatatynyn tilge tıek etti. Ol Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 2025 jyly el halqynyń memlekettik tildi tolyq bilý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý úshin búgingideı uzyn arqan, keń tusaýǵa salyna bermeý kerektigin atady. «Ańyz adam», «Juldyzdar otbasy» jýrnalynyń bas redaktory Jarylqap Qalybaı ózge tilge qajettilik bolyp jatsa, árkim aqsha tólese de, úırenip alatynyna, Ońtústik Koreıada muǵalim men dárigerdiń bedeli erekshe ekenine toqtaldy. Tipti professor muǵalimder men dárigerlerdiń bedeli bıik turatynyn dáıekke keltirdi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, ánshi Sáken Maıǵazıev, Halyqaralyq bilim berý ortalyǵynyń bas dırektory Ǵanı Beısenbaev, «Til týraly aıtylǵan máselelerdiń kóp jaǵdaıda oryndalmaı jatatyny qalaı?» degen suraqty tótesinen qoısa, qazaq tilin sýdaı simiretin «Qazavtojol» ulttyq kompanııasy» AQ baspasóz hatshysy Maksım Rojın: «Men ǵylym doktory da, magıstr da emespin. Aýyldan shyqqan qarapaıym jurttyń ókilimin. Tildiń be­de­lin kótermesek, qajettiligin art­tyrmasaq eshkim ońaı úırene qoımaıdy. Ekinshi, qazaq tili muǵalimderiniń abyroıyn asyrý kerek. Úshinshi, ár adamnyń sanasynda qazaq tiline degen qurmet, janashyrlyq turýy tıis», dep qysqa qaıyrdy. Jalpy, til máselesi kóte­rilgen bul dóńgelek ústeldiń bir ereksheligi ylǵı da tórden túspeıtin belgili bir topty emes, alýan túrli mamandyq ıelerin shaqyryp, oı bólisý ekendiginde edi. Bir ókinishtisi, keleli isti keń aýqymda kóteretin otyrysqa ýaqyt az bólinip, elimizdiń ár óńirinen kelgen azamattardyń qıly pikirlerin talqyǵa sala almaı, «áttegen-aı» dep attanǵandary boldy. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».