Demokrattary demokratııaǵa qarsy el
Birazdan beri Taılandta tynyshtyq bolmaı tur. Onyń astanasy Bangkoktaǵy qarsylyq aksııalary halyqaralyq telearnalardyń ekranynan túspeıdi. Sol shaıqas sharyqtaý shegine jetkendeı kórinedi de, endi birjaqty bolar deısiń, biraq aıaqtalar túri joq.
Búginge deıin álem jurtshylyǵynda bul el týraly adamdarynyń júzinen kúlki ketpeıtin jaıdary el degen pikir qalyptasqan. Álem jurtshylyǵy degende, bul el – týrızm ortalyǵy, oǵan baratyndar kóp, bizden de baryp jatady. Onyń halqynyń sypaıylyǵy, ádeptiligi, minsiz qyzmet kórsetýi jaıly aıtylatyn áńgime de, ańyz da kóp.
Sol elde birazdan beri saıası kúres beleń alyp otyr. Tipti sońǵy on jyldyń áletinde onda aýysqan úkimettiń sany da birazǵa jetedi. Búgingi jaǵdaıdy uǵý úshin oǵan az-kem toqtalyp ótý de qajet. Sol kúrestiń bel ortasynda qytaıtekti qaıratker Taksın Chınavat júredi.
Ol 2001 jyly jalpy parlament saılaýynyń nátıjesinde eldiń premer-mınıstri bolyp saılandy. Birshama reformalardy júzege asyrdy. Eldiń soltústik aımaǵyn mekendeıtin kedeı sharýalardyń jaǵdaıyn kóterýdi, bıliktiń monarhııalyq júıesin shekteýdi oılastyrdy. Bul qarsy kúshterge unamady. Onyń aqyry 2006 jyly áskerı tóńkeriske soqtyrdy. Chınavat elden alastaldy.
Sodan keıin-aq elde úkimet turaqtamady. Tipti áskerılerdiń otyrǵyzǵan adamdarynyń ózi ketýge májbúr boldy. Kim kelse de, birde «sary jeıdeliler», birde «qyzyl jeıdeliler» qarsylyq sherýlerine shyǵyp, úkimetke jumys istetpeı, aqyry onyń ketip tynýy dástúrge aınaldy. Osy jerde sol «jeıdelilerge» toqtala ketken jón. Ádette, Chınavatqa qarsy kúresti Demokratııalyq partııa bastasa, onyń jaqtastary sherýge sary kóılek kıip shyǵatyn. Al Chınavatty qoldaıtyn Dıktatýraǵa qarsy demokratııa úshin birikken maıdan, onyń ishinde «Taıland úshin» partııasynyń ókilderi qyzyl kóılek kıip shyǵatyndyqtan, olardy sol kóılek tústerimen ataıtyn bolǵan.
Muny da taılyqtarǵa tán desek jón. Teledıdar ekranynan birde qyzyl nópir, birde sary nópir halyqty kórseń, oqıǵa Taılandta bolyp jatqanyn aıtpaı tanısyń. Sonymen birge, «sary jeıdelilerdiń» eldiń ońtústik óńiri men el astanasy Bangkoktyń turmys jaǵdaıy joǵarylaý turǵyndary ókilderi ekenin, al «qyzyl jeıdeliler» eldiń soltústik aımaǵyndaǵy negizinen kembaǵaldaý sharýalar múddesin qorǵaıtyndar ekenin de aıtqan jón. Aralarynda aıtarlyqtaı kelispeýshilik bar. Tipti, keıde olardy áleýmettik máseleler emes, sol aımaqtyq sıpat bir-birine qarsy qoıatyndaı da kórinedi. Osydan úsh jyl buryn qarsy jaqtar ymyraǵa kelgendeı bolyp, parlament saılaýyn ótkizgen. Sirá sonyń sheshimine toqtamaqtaı bolǵan edi. Onda «Phye Thaı» («Taıland úshin») partııasy jeńdi de, zań boıynsha parlamentte onyń jetekshisi Iınglak Chınavat (Taksın Chınavattyń týǵan qaryndasy) premer-mınıstr bolyp saılandy. Ýájge toqtasa, endi osy úkimetti moıyndaýǵa tıis edi. Biraq jeńilgen «sary jeıdeliler» sózderinde turmady. Qarsylyq aksııasyna shyqty. Basty taǵatyn aıyby – syrtta júrgen aǵańnyń aıtqanynan shyqpaısyń deıdi. Aqylǵa syıa qoımaıtyndaı talap.
Búgingi qarsylasýda ıman júzdi, shyǵystyń kórkem kelbetti qaıratker áıeli premer-mınıstr Iınglak Chınavattyń qadamdaryn quptaǵandaısyń. Oppozısııany kelissózge shaqyrdy. Olar kónbeıdi. Aıtatyndary – otstavkaǵa ket, deıdi. Kete almaımyn, halyqtyń qalaýymen kelgenmin, onyń aldynda boryshymdy óteýim kerek, onyń ústine korol de (bul el – monarhııa) jibermeı otyr, deıdi premer-mınıstr. Ýáj. Demokrattar kónbeıdi. Jańadan saılaý ótkizeıik, halyq qalaýyn aıtsyn, deıdi Chınavat. Oppozısııa taǵy kónbeıdi. Báribir ol parlamentti taratyp, jańa saılaý ótkizýge májbúr boldy. Sol saılaýdy ótkizbeýge demokrattar baryn saldy. Sonyń saldarynan 2 aqpanda ótken saılaýda 500 ýchaskeniń 28-inde saılaý ótpeı, depýtat saılanbady. Eń soraqysy – demokrattar demokratııanyń basty negizi – saılaýǵa jurttyń teń quqyqtylyǵyn shektep, halyqtyń keıbir tobyn, atap aıtqanda, tabysy joqtardy daýys berý quqynan aıyrýdy talap etip otyr. О́ıtkeni, kembaǵal qaýym qarsylastaryn qoldaıdy.
Árıne, mundaı oppozısııadan kóp nárseni kútpeısiń.
Kekshil bolmaǵan jaqsy degenmen
Olımpııa oıyndaryna qatysty qazir áńgime kóp. Ol, tipti, keıde saıasatty da sharpyp ketedi. Sonyń biri – bul oıyndar Reseı men Grýzııa arasyndaǵy qarym-qatynastaǵy tońdy jibitti degen áńgime. Onyń jurt nazaryn aýdarǵany anyq.
Sol oıyndarǵa baılanysty Reseı basshylyǵy jýrnalıstermen kóp kezdesedi. Sondaı kezdesý kezinde grýzın jýrnalısi RF prezıdenti Vladımır Pýtınge «óziniń grýzındik áriptesimen kezdesý josparynda bar ma?» degen suraq qoıǵanda, ol aǵytyla jónelgen. Sirá, mundaı suraqtyń qoıylýyn eki jaq ta kúni buryn oılastyrǵan bolsa kerek. «Eger ol qalasa, nege bolmasyn», dedi birden Reseı prezıdenti.
Pýtın biraz kósildi: «Olımpııa oıyndary Grýzııamen qarym-qatynasty túzetýge kómektesedi. Men oǵan barynsha qýanamyn jáne grýzın sportshylaryna tabys tileımin», dep bir qaıyrdy. Onyń sózine qaraǵanda, bul oıyndar Reseıdiń jaqyn kórshisimen ara qatynasyn retteýge alǵyshart bola alady. Eki el ǵasyrlar boıy jaqyn qarym-qatynasta bolǵan.
Árıne, Grýzııa biraz nársede Reseıge kiriptar. Ásirese, ekonomıkasy. Bul elmen baılanys kerek. Oǵan amalsyz barady. Sońǵy kezde sol baılanysty ornyqtyrý joldary izdestirilip jatýy da zańdylyq, ýaqyt talaby. Eki el arasyndaǵy baılanys jaıynda Vladımır Pýtınge suraq qoıylýy, oǵan jaýaptyń jurt nazaryn aýdarýy da sonyń bir kórinisi.
Grýzııa basshylyǵynyń oǵan qalaı qaraıtynyn da kúni buryn boljaýǵa bolar edi. Premer-mınıstr Iraklıı Garıbashvılı Pýtınmen kezdesýge daıyn ekendigin aıtýǵa asyqsa, prezıdent Georgıı Margvelashvılı usynysty taldap kóremiz, jan-jaqty oılastyramyz, deýmen shekteldi. Bular baılanysty ornyqtyrýǵa májbúr. Biraq budan shynaıy dostyq ornaı qalady deý de qıyn. Tipti, aıqara qushaq ashylǵanmen, kesilgen ettiń orny, bitpeıtin jara árqashan ashıtyn bolady.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».