Albert Eınshteınniń jańalyǵynda eshqandaı formýla joq, logıkanyń qısyny ǵana bar. Sol arqyly shyǵarǵan esebi búkil álemniń kindigine aınaldy emes pe? Endeshe Evklıdtiń geometrııa týraly túsinigi de, Ptolomeıdiń astronomııalyq traktattary da qısynnan týǵan qubylystar ǵana. Bul qatarǵa Pıkassonyń býyrqanǵan boıaýlaryn da qosyp qoıyńyz. Demek, olar ýaqyt sheńberinen shyqqan kórkem gologrammalar. Iá, gologrammalar dese oıyńyzǵa juldyzdy sáýlelerdiń jıyntyǵy ne bolmasa kóz sýyrar ǵajaıyp ǵımarattar keletini anyq. Al bizdiń sanamyzǵa belgili sýretshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Januzaq Músápirdiń kartınalary oralady.
Bir sát ótkenge búginginiń kózimen dúrbi salyńyzshy?! Ne qudireti bar ózi? Olar bizge ne aıtpaq boldy eken? Leonardo da Vınchı, Salvador Dalı, Klod Mone, Sandro Bottıchellı, Frıda Kalo de Rıvera, Djekson Pollok, Endı Ýorhol, beridegi qazaq beıneleý óneriniń atasy Ábilhan Qasteev syndy alyptardyń eńbegin qaıta qarap, salystyryp, salmaqtap kórgen saıyn, adam men ómir arasyndaǵy shym-shytyryq oılar tóbeńnen túsken burshaqtaı tynyshtyǵyńyzdy urlap, aqyldan janyǵa, birde kúıinip, birde súıinip, pendeniń sheberligine mastanyp, janyńyzdy qoıarǵa jer tappaısyz. Qylqalam ushynan aǵyp túsken túrli-tústi tamshynyń bulym-bulym, qatpar-qyrtysyna deıin dymyn qaldyrmaı súzip, moıynyna dińkelep mingen sana dertinen arylýǵa asyqqan sýretshiniń jan áleminiń jaǵrafııasyn kóresiz. Bul suńǵyla sýret óneriniń qasıeti!
Biz osy kórkem kórinisterge Januzaq Kerimbekulynyń jeke sheberhanasynda jolyqtyq, tipti ońasha dıdarlastyq ta. Shynaıy ónerpazdyń shımaıy da sulý shyqpaı ma? Portret, peızaj, natıýrmort, ınterer janrlaryn shyǵarmashylyq lokomatıvine aınaldyrǵan sýretshiniń eńbegi ilkide jatqan izgilikterge, qaǵaberiste qalyp ketken qubylystarǵa qanat bitirip, adamnyń bet-álpetine uıa salǵan qońyr ájimniń astaryna úńile otyryp, janaryn qabyzdaǵan ýaqyttyń kúıin shertedi. Kenep ishindegi keıipkerlermen birge kúlip, birge jylaısyz...
Onyń týǵan ólkesiniń qumdary án aıtyp turýshy edi ǵoı... Sodan ba eken, kindik qany tamǵan topyraqtyń eń aıaýly kezeńderi, qoıshy balasynyń jaılaý tórinde qamshyny jastanyp jatyp qus jolyna kóz qadaǵan balǵyn beınesi, qoıanjon tóbelerdi aınala shapqan aýyl buzyǵynyń albyrttyǵy shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýy. Úlken qalanyń qaýyrt tirshiligine tereze aldynan telmirgen ata Januzaq alaqandaı aýylynyń aspanyna qonystanǵan bala bulttaı asqaq, armanshyl Januzaqty saǵynatyn sekildi. Sol saǵynysh qoı, shabyttyń qaınar bastaýy, dáýirlik azyq.
«Balalyq shaqta armandar qanatty qustarǵa uqsaıdy. Bizdi alysqa ushyryp áketetindeı. Eseıe kele, seniń armanyń da eseıedi. Endi ǵaryshqa ushyp bara almaıtynyńdy uǵasyz, tankiniń ishinde otyryp, Otan qorǵaýdyń da dáýiri ótkenin ańdaısyz. Armanyńnyń boıaýy ózgeredi. Endi jumyr jerdiń betine qoltańbańdy qaldyryp ketýdi oılaı bastaısyz. Qulaǵyńa bala kúngi qııaldyń áýeni keledi. Sol áýen áli de kókeıimnen keter emes», deıdi Januzaq Músápir.
Ileni kóbeleı ornalasqan Balqash aýdanyna qarasty aıadaı ǵana Aqkól aýyly. Tarpań tarıhtyń taspasyna «Aqkól kóterilisi» retinde engen ejelgi eldi meken. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary osylaı sóıleıdi. Búginde jer jánnaty Jetisýdyń enshisinde. Qysqasy aýdan ortalyǵynan aryda qonys tepken qıyrdaǵy aýyl. Etegi tolǵan tórt túlik, shóbi shúıgin, quıqaly óńir. Jezaıyr jazýshy Muhtar Maǵaýın «Shaqan sheri» hıkaıatynda osy aımaqty tasynan tasbaqasyna deıin tamasha sýretteıdi. Al eger oqýǵa erinseńiz, Músápirovtiń kórmesine baryńyz. Muzbalaq Muqaǵalısha aıtsaq, «Seniń ǵajap tabıǵatyńdy kimge aıtam, Kim qumartsa, ózi kórsin kózimen». Rap-ras, qylqalam sheberi tabıǵatyn jazǵanda taǵalaǵan jorǵadaı. Tandyry qurǵap, tamyry sýalyp, qańsyp jatqan ker dalaǵa tamyp túsken bir tamshy sý sııaqty.
Siz senbeýińiz múmkin, onyń ata-anasy beıneleý ónerimen beıtanys, tipti qolynan qarandash ustap kórgen adamdar emes. Dese de «el ishi – óner kenishi» degendeı ákesi qamshy órip, turmysqa kerek-jaraqty qoldan soǵyp, at ábzelderin ózi ázirleıtin adam bolǵan. Al anasy qazaqtyń ulttyq kıimderin tigip, alasha toqyp, kórpe tikken ismer kisi eken. Kıiz basqanda arnaıy oıý-órnekterdi bala Januzaq qolyna tapsyrady. Qasynda qyzdary bolǵanymen ónerge qatysy bar kishkentaı nárseni shyr aınaldyryp jiberetin alǵyr balanyń talabyn alystan-aq anasy ańdaǵan sekildi. Qumǵa aýnap ósken qulynshaqtyń ár tóbeniń jelkesine syzǵan sýretin jel ushyryp ketkenimen, saýsaǵynda sol kúnniń izi qaldy. Mine, búgin Kórkemsýret akademııasynyń akademıgi. Onyń kartınalary jahannyń eń ǵajaıyp kórmelerine qoıylyp úlgerdi. Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Polsha, Germanııa, Ýkraına, Marokko, Birikken Arab Ámirlikteri, Mysyr syndy mádenıeti tereń memleketterde kolleksııalary saqtaýly tur.
Iyǵyna molbert asynyp, Alataýdy aınala sholyp, qara qaryndashtyń ushy úgitilgenshe etıýd jazady. Sol etıýdter erteńgi peızajdyń shtrıhtary ǵana. Al azaptanyp jazǵan portretter jan-kúıigińniń jemisi. Múmkin oǵan azyn-aýlaq paıda ákeler, biraq janyńdy jegideı jegen kúızelis pen ishki tolǵanysyńnyń óteýi bola ala ma? Sýretshiniń nıeti á degennen-aq grafıkaǵa aýdy, aýdy da aıaǵyna deıin sol salanyń adal perzenti bolýǵa tyrysty. Kerek deseńiz, qulaq kesti quly boldy. О́lerdeı jaqsy kórdi, ózinen bıik tutty.
Sýretshi – portret janrynyń juldyzy. Ol jazǵan shyǵarmalardyń kolorıti, tini qubyla túsip, kórermenge erekshe ásermen baryp sińedi. Kúnniń nurly da shýaqty sátinde bir áser berse, tomsaryp-tumandanǵan shaǵynda basqasha kóńil kúı syılaýymen erekshe. Portret – kseroks emes, sana bıiginde ǵana sezinetin adamnyń ishki haliniń túsi. Áıgili sýretshi Pablo Pıkassonyń «Bári sýretti túsinýge tyrysady. Nege olar qustardyń shıqylyn uǵýǵa tyryspaıdy?!» deıtini bar. Qazaqy qanmen býdandasqan balaýsa boıaýdyń keneptegi minezin berý jalań qolmen munara turǵyzǵanmen birdeı dúnıe. Ony túısinýge úlken sana kerek. Adamnyń jany – shytyrman, qat-qabat. Bul oraıda keıipkerimizdiń eńbegi ushan-teńiz.
Januzaq Músápir qazaqqa Balýan Sholaqtyń beınesin syılady. Bul jıyntyq obraz qazaq rýhanııatyna qosylǵan úlken olja. Eńbektiń shyǵý tarıhy da erekshe. Osy tusta sýretshiniń televızııa salasynda da ózindik róli, jeke qoltańbasy bar ekenin aıta ketkenimiz jón shyǵar. «Qazaqstan» telearnasynyń Jańalyqtar men saraptama dıreksııasyn basqaryp turǵan ýaǵynda qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge Balýan Sholaq týraly derekti fılm túsirýdi tapsyrady. Áıtse de áriptesteri balýannyń jeke fotosy turmaq, kórkem kartınasyn taba almaı dal bolady. Bul sýretshini qatty qynjyltsa kerek. Baba beınesin ózi jazýǵa kirisedi. Nemeresin izdep taýyp, soǵan qarap qas pen qabaǵyn keltirgen. Al shoqsha saqal men qoıý murtty kitaptaǵy estelikterden qarap qosqan. Balýannyń kúshin syrt kelbetinen emes, túıilgen kózinen uǵyndyrady. Bileý-bileý deneni qundyz jaǵaly ishik jaýyp turǵanymen alpamsa denege qarap, balýannyń obrazy áıdik shyqqanyna qaıran qalasyz!?
Sýretshi qylqalamynyń óz izi bar. Sol tańbaly izder asa kúshti jyldamdyqpen kenep betin osqylaı, birde shashyraı, birde qatarlaı túsip, palıtraǵa qaıta tónip basqa tústermen shym-shytyryq aralasa berip, kartına betinde qustaı samǵaıdy. Asa jaýapkershilikti talap etetin keıipkeriniń kelbetine kelgende de kóp bógelmeı, bógelse de qaıta aınalyp kelmesteı, shuqylap búldirip almastaı, birjola bitirip, keýde, ıyq, bilek saýsaqty múdirmeı aıqyndap, ári qaraı shyǵandap ketetin, ábden mashyqtanǵan qoltańba qaldyrdy.
Ataq pen qyzmet sýretshiniń aýlasyna birjola at basyn tiregenimen, ol óziniń áýelgi qalpynan aınymady. Solaı bolýǵa tıis te edi. Qaýyrt tirliktiń yrqyna kónbeı, tirshiliktiń árbir sátin, mezgilderdiń túr-túsin, ártúrli jaryq almasýyn qaǵazǵa sol qalpynda qondyra berdi. Qus jolyna arman boıaýyn tókti. Sheberhanada qamalyp otyrmaı, tabıǵatqa umtyldy. Júzdegen kartınany ómirge ákeldi. Kúnniń sáýlesin ańdyp, kóshken bulttardy ańdap, qylqalamynan tógilgen taǵdyr kórinisterin, tabıǵat bolmysyn erinbeı kenepke túsirdi. «Ustatpaıdy-aý» degen ómirdiń eń aıaýly shaqtaryn jartasqa soqqan nóserdeı naqpa-naq kenep betine qondyrdy. Tabıǵattyń sulýlyǵy men syryna kún saıyn úńilip, sýsap, kózdi ashyp-jumǵandaı sıqyrly sáttiń áserin búkil shyǵarmasyna jeli qylyp, álgi baǵytynan bir eli aınymaı, óner qoryn ómirsheń týyndylarmen toltyrdy.
Sýretshi úshin eń aýyry óziniń avtoportretin jazý. Ol ónerdiń órtine kúıip, aıazyna qaqtalǵan jan-rýhyńnyń reńki, júrek jylnamasy. Áıgili qylqalam sheberi Vınsent Van Gog «Men óz jumysymdy júregim men janymdy salyp jazamyn, sol úshin de aqylymnan aljastym» deıdi. Shynynda aqyl men azaptyń aıqasy boıaýmen ushtasqanda aına aldyndaǵy beıneńizdi kóshirip qana jaza almaısyz, sanańyzdan sýyrylyp shyqqan júrek yrǵaǵyna den qoıýyńyz shart. Bul ǵumyryna máıek bolar aıaýly mezet, máńgilik kartına.
Iá, kórkem ónerge kóńili ketken jan kóp ishinen dara kórinetini daýsyz. Januzaq Músápir – baqytty jan. Aıy ońynan týdy, ónertanýshylardyń nazaryna erte ilikti. Aldyńǵy býyn áriptesteriniń qurmeti alqady. Bylaıǵy jurt ta alaqanyna salyp, qadir bıigine kóterýde. Onyń kesek-kesek kartınalaryna qaraǵan saıyn qaımana halyqty kóresiz. Ultqa áli de bereri mol, tanymy tereń sýretshiniń týyndylary árqashan tórden túspesin degimiz keledi.