QUJATTYŃ JÚZEGE ASÝYNA BAQYLAÝ ORNATÝ – BURYN-SOŃDY KО́TERILMEGEN MÁSELE

Qoǵam damýyndaǵy tarıhı qundy qujat bolyp tabylatyn Joldaýda ózekti másele­ler oryndy kóterilýimen qatar, iske asy­ry­lýy tıis uıymdyq-quqyqtyq sharalar da dál merziminde anyqtalýymen erekshe­lene­di. Aqıqatynda, Joldaý kózdegen maqsattar jolda qalmaý úshin oǵan barlyq quzyrly taraptardan quqyqtyq jáne qoǵamdyq baqylaý aýadaı qajet. Osy turǵydan alǵanda Joldaý aıryqsha bolyp otyrǵanyn kóziqaraqty azamattar ańǵarýy tıis. “Qazaqstan – 2020” mejesine jetý, tutastaı alǵanda, áleýmettik, ishinara alǵan­da memlekettik basqarý men qoǵamdyq bas­qa­rý máselelerin durys uıymdastyrýdy talap etedi. Álemdik daǵdarys kezinde eldiń eko­nomıkalyq fýnksııasy jetekshi orynǵa shy­ǵatyndyǵyn jáne ol óz kezeginde aqtalatyn qyzmet ekendigin Elbasy naqty sharalar paketin qabyldaý arqyly dáleldedi. Qarjylyq daǵdarys jaǵdaıynda eldegi memlekettik basqarýdyń fýnksııalary: boljaý, josparlaý, uıymdastyrý, úılestirý jáne baqylaý utymdy iske asyryldy jáne tıimdi nátıjelerin áli de berýde. Joldaýda keltirilgen ekonomıkalyq da­mý­dyń statıstıkalyq kórsetkishteri osy oıy­myzdy bekite túsedi. Sondyqtan da Qazaq­stan qarjylyq daǵdarys oryn almaǵan nemese onyń áseri tómen elderdiń qatarynan sanalady. Endigi jerde daǵdarysty da, ekonomıkalyq órleýdi de qaperde ustaı otyryp, basqarýdyń aıaqtaýshy fýnksııasy bolyp tabylatyn ba­qylaý fýnksııasyn kúsheıtý qajet. Sáıkesinshe memlekettik basqarýdyń baqylaý qyzmeti Qazaqstannyń daǵdarystan “aman” shyǵýyna tikeleı yqpal jasaıdy jáne onyń mańyzdy kepili bola alady. Memlekettik basqarýdyń fýnksııalaryn ret-retimen kúsheıtý jáne olarǵa kezegimen jetek­shi mańyz berý – álemdik qarjylyq daǵ­darystyń qalyptasý, damý jáne joıylý faza­la­ryna saı, oraıly iske asyrylyp jatqanyn aıtý lázim. Qarjylyq daǵdarysqa qarsy turýdyń qazaqstandyq tájirıbesi (“Nazarbaev modeli”) endigi kezekte Elbasy Joldaýyna sáıkes bas­qa­rýdyń aıaqtaýshy, ıaǵnı baqylaý fýnksııasyna úlken úmit artpaq. Joldaýda aıtylǵan baqylaý má­seleleri basqarýdyń aıaqtaýshy fýnksııasy retinde qarjylyq daǵdarystyń aıaqtalý faza­sy­men ózara baılanysta jáne qaıshylyqta damý arqyly ońtaıly nátıjege qol jetkizýdi kózdeıdi. Bir sózben aıtqanda, osy kezge deıin jasalǵan basqarý fýnksııalary (boljaý, jos­parlaý, uıymdastyrý jáne t.b.) tekke ketpeýi úshin endigi kezek baqylaý fýnksııasyna keldi. Biz memlekettik basqarýdyń fýnksııalary tutas jáne qatar áreket etetindigin joqqa shy­ǵar­maımyz. Biraq, basqarýdyń keıbir qyzmeti qoǵamdyq damý úderisinde kúsheıetindigin jáne basqarýdyń shynaıy maqsatyna jetý úshin solaı bolýy kerektigin tájirıbe kórsetip otyr. Elbasy Joldaýynda baqylaýdyń kelesi túr­leri álemdik qarjylyq daǵdarys jaǵ­daı­yn­da jáne Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý kezeńinde jetekshi sıpatqa ıe bolýy kerektigi belgilengen: Olar: prezıdenttik baqylaý; úki­met­tik baqylaý; jurtshylyqtyń baqylaýy; par­la­ment­tik baqylaý; qoǵamdyq (partııalyq) baqylaý. Atalmysh baqylaý túrleriniń daǵdarys jaǵ­daıyndaǵy róli, aldaǵy ýaqyttaǵy mindetteri, sondaı-aq qaı baǵytqa nazar aýdarýy kerektigi jeke-jeke aıqyndalǵan. Oıymyzdy dáıek­te­sek, prezıdenttik baqylaý qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda nátıjeli jetistikterge qol jet­ki­zý­ge múmkindik berdi. Elbasymyzdyń tikeleı ba­qylaýymen “Jol kartasy – 2009” baǵdar­lamasy jedel ári jarııa atqaryldy. Keńestik zaman qulaǵaly beri jóndeý kórmegen joldar men isten shyqqan aýyz sý, jylý qubyrlary, ási­rese, aýyl turǵyn­da­ry­na kóp paıdasyn tı­gizdi. “100 mektep, 100 aý­rýhana” baǵdarla­ma­synyń meılinshe iske asýyna septigin tıgizdi. Baǵdarlama jergilikti halyqty jumyspen qam­tydy. Turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy úleskerlerdiń buzylǵan qu­qyqtary qalpyna kel­tirile bastady. О́zge de qurylys kompanııalary tarapynan úleskerler quqyǵynyń buzylýyna jol berilmedi jáne osy maqsatta qatań baqy­lan­dy. Bul qarjylyq daǵ­darys jaǵdaıynda Elba­sy baqylaýynyń nátı­jeli qyzmetin dáıektedi. 2020 jylǵa deıingi ekonomıkalyq órleýdiń baǵdarlamasyn iske asyrýdy qamtamasyz etý mindeti 1) Premer-Mınıstr janynan jáne 2) oblystarda ákimder janynan ortalyq qurý qajettiligin belgileıdi. Iаǵnı: “Mınıstrler, ákimder barlyq aǵymdaǵy máselelerdiń she­shi­lýi úshin jaýapty bolady. Olar barlyq re­sýrs­taryn jumyldyrady da”. Sondaı-aq Elbasy Baǵdarlamanyń iske asýy – “Nur Otan” HDP úshin de jumysynyń ózegi bolýy tıis ekendigin bel­giledi. Demek, prezıdenttik baqylaý ádette­gi­deı tek mınıstrlerge ǵana emes, endigi kezekte tikeleı oblys ákimderiniń qyzmetterine, olardyń resýrstardy barynsha tıimdi jáne maqsatqa saı paıdalanatynyna da ornatylmaq. Sondaı-aq, partııalyq baqylaý (“Nur Otan” HDP) úshin de prezıdenttik baqylaý oǵan qatysty árdaıym joǵarǵy baqylaý kózi bolyp qala beretindigine nazar aýdaramyz. Eńbek ónimdiliginiń keshendi artýyn – ekonomıkany ártaraptandyrýdyń mańyzdy mindeti retinde bekite otyryp, Elbasymyz Úkimetke osy salaǵa qarjy bólýdi jáne baqy­laý ornatýdy qatań tabystady. Sáıkesinshe, Úkimettiń baqylaý fýnksııasy – Úkimettiń ishki baqylaýyn kúsheıtýdi, ásirese, ınno­va­sııalardy engizýde olardyń tıimdiligin udaıy baqylaýda ustaýdy qamtýy qajet. Sebebi, Joldaýda kór­se­tilgendeı, “ınnovasııalar ǵana eńbek ónim­di­liginiń shuǵyl artýyna jetkizedi”. Sáıke­sin­she, Úkimet óz kezeginde Prezıdent aldynda atal­ǵan mindetterdi iske asyrý máselesinde Qa­zaqstan damýynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńinde erekshe jaýapty ári baqylaýda bolatyndyǵyn bildiredi. Sondaı-aq, respýblıka Parlamentimen atalǵan saladaǵy Úkimettiń jumysy parlament­tik tyńdaýlar men úkimet saǵattaryn uıym­das­tyrýǵa negiz bolýy tıis ári ózara yqpaldastyq pen yntymaqtastyq ornatý qajettigin bol­jaı­dy. Respýblıka Úkimeti baqylaýynyń basty nazarynda Elbasy Joldaýynda mańyz berilgen kelesi máseleler bolýy tıis: “...barlyq kom­pa­­nııalar men kásiporyndar basshylarynyń jaýaptylyǵyn arttyrý qajettiligi”, ekinshiden, “Bankterdiń tek qana bank qyzmetimen aına­ly­sýyn jáne olardyń qyzmetiniń barynsha móldir bolýyn qatań baqylaýǵa alý kerektigi”, úshinshiden, “Ákimderdiń baǵdarlama boıynsha qar­jy­landyrylatyn shaǵyn jáne orta bıznes jobalary úshin tolyq jaýapty bolatyndyǵy” jáne t.b. Elbasy Joldaýda jurtshylyqtyń baqy­laý­yn kúsheıtý máselesi men onyń baqylaý obektisin naqty aıqyndaıdy: “Ár óńirde árbir ındýstrııalyq joba jergilikti bıliktiń ǵana emes, sonymen birge, jurtshylyqtyń da aı­ryq­sha baqylaýyna alynýy kerek. Bul jumys taıaý­daǵy onjyldyqta búkil elimizdiń jalpyulttyq mindetine aınalýy tıis”. Jurtshylyqtyń ba­qylaýy – ındýstrııalyq joba iske asyrylyp jatqan óńirde, birinshi kezekte, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń obektıvti aqparatqa kedergisiz qol jetkizýin jáne olardy turǵyn halyqqa jarııa etýin bildiredi. Sondaı-aq, oblystyq, aýdandyq máslı­hat­tar men olardyń depýtattary zańda belgilengen baqylaý ókilettilikterin Elbasy aıqyndaǵan osy baǵytqa maqsatty túrde jumyldyrýy tıis. Jergilikti halyq óńirdegi ındýstrııalyq jobanyń maqsatqa saı ári tıimdi iske asýyna birinshi kezekte múddeli. Jekeleı alǵanda, óńirlerdegi mundaı jobalardyń damýy jumys oryndarynyń ashylýy sııaqty jergilikti halyq úshin jaǵymdy jaǵdaı qalyptastyrýmen qatar, tutastaı alǵanda, memleket úshin jalpyulttyq damýdyń kórsetkishterin arttyrýda mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan da jurtshylyq baqylaýyna ıe bolatyn sýbektiler birinshi kezekte osy máselege aıryqsha nazar aýdarýy qajet. О́z kezeginde jergilikti halyq ta sanaly túrde óńirlerdegi ındýstrııalyq jobalardyń damýyna múddeli. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda “parlamenttik baqylaýǵa”, sondaı-aq “qoǵamdyq baqylaýǵa” aıryqsha na­zar aýdaryp, qoǵamdyq mańyzdy mindet júk­tedi. Qazaqstandaǵy parlamenttik baqylaý – memlekettik-quqyqtyq qubylys retinde osy kúnderi óte baıaý damýda. Qazaqstan halqy aty­nan memleket damýyndaǵy mańyzdy máse­le­ler­ge Parlamenttiń baqylaý ornatýy respýblıka Konstıtýsııasynda bekigen “halyq bıligi”, “zańnyń ústemdigi”, “quqyqtyq memleket”, “saıa­­sı jáne ıdeologııalyq áralýandylyq” qaǵı­dalarynyń damýyna jol bastaıdy. Elbasymyz Joldaýda baıandaǵandaı, “quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmeti ishki vedomstvolyq múddeden azamattardyń quqy men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa qaraı aýystyrylýy tıis”. Shyndyǵynda da ishkivedomstvolyq múdde – jarııa qyzmetti iske asyrý arqyly derbestikke umtylatyn, lokaldanǵan ákimshilik (apparat) yńǵaıyna ǵana saı qyzmetke boı aldyratyn, túptep kelgende, memlekettik múddeden irge ajyratýǵa qol sozatyn, memleket pen halyq úshin keri áserin tıgizetin jaǵymsyz qubylys. Fransýz admınıstratıvısti R.Dragonyń, reseılik zańger-ǵalym Iý.A.Tıhomırovtyń, A.N. Kozyrınniń jáne t.b. ǵalymdardyń eń­bek­terinde mundaı jaǵymsyz qubylys túbe­geı­li synalady. Sondyqtan da ortalyq atqarýshy organdardyń (Úkimet quramyna kiretin), ási­rese, quqyq qorǵaý fýnksııasyn iske asyratyn organdardyń qyzmetine parlamenttik (qoǵam­dyq) baqylaý ornatý adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna jáne tıisinshe (barlyq resýrstarmen) qorǵalýyna jol ashady. Quqyq qorǵaý organdary júıesiniń qyzmeti, tutastaı alǵanda, eń aldymen memlekettegi saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisim jáne el qaýipsizdigin nyǵaıtý máseleleri turǵysynan baǵalanady. Mundaı kórsetkishterdiń ornyq­ty­ly­ǵy jáne jetildirilýi, Elbasy kórset­kenin­deı, “eń aldymen azamat pen memlekettiń múd­de­sin” qamtamasyz etý arqyly iske asýy qajet. Memleket múddesiniń qozǵaýshy kúshi – jarııa qa­tynastan týyndamaýy tıis, ol Elbasy bel­gi­legendeı, “qazaqstandyqtardyń jaqsy ómir súrýin” negizge alýy qajettigine qosylamyz. Tutastaı alǵanda, “Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý” bolyp tabylady. Sondyqtan da bolar, Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń Joldaýynan keıin birinshi kezekte mádenıet pen óner qaıratkerlerimen arnaıy kezdesý ótkizýi kezdeısoqtyq emes, bul shara baǵdarlamanyń túpki maqsatymen ishteı baılanysta ekendigin aıqyndaı túsedi. Qoryta aıtqanda, baqylaý (memlekettik) – quqyqtyq ınstıtýt. Sondyqtan da Elbasy Joldaýynda aıqyndalǵan baqylaý máseleleri quqyqtyń máni men qaǵıdalaryna saı iske asyrýdy qajet etedi ári tez arada quqyqtyq turǵydan reglamenttelý kerektigin boljaıdy. Qazybek DAÝTALIEV, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń konstıtýsııalyq jáne ákimshilikquqyq kafedrasynyń oqytýshysy. ALMATY.