Bolmysy bólek Berdibek

Burynǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty, qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq memlekettik UTÝ-dyń stýdenti ke­zim­de men teh­nı­ka ǵajaıyptary tý­raly sha­ǵyn kólemdi áńgimeler jazý­men áýestendim. Solardy bir súreń­ge biriktirgen dúnıem Qazaq mem­lekettik kórkem ádebıet baspa­synyń ba­­la­­lar ádebıetiniń meń­gerý­shisi О́te­baı Turmanjanov aq­sa­qalǵa unap, «Ǵajaıyp sáýle» dep ata­ǵan, nebári 56 bet, jup-juqa kitap­sham­dy 1959 jyly jospardan tys jaryqqa shyǵardy. Sol jaıt meni eliktirip, Semeıdegi sement zaýy­tynda ınjener bolyp eńbek etip júrgenimde (1960 jyldyń kúzi) «Kórinbestiń kóleńkesi» at­ty ǵylymı-fantastıkalyq hı­kaıat jazyp, ony baspaǵa posh­ta­men joldadym. О́tebaı aǵaı qol­jaz­bamdy Jazýshylar odaǵyna oqyp kórýge usynypty. Kúnderdiń kúninde odaqtan «pálen kúni shy­ǵarmań talqylanady» degen jedel­hat keldi. Zaýyt dırektoryna ki­rip, bir aptaǵa kezeksiz demalys alyp, Almatyǵa ushaqpen jettim. Sóıtsem, meni shaqyrtqan Odaq­­tyń balalar ádebıeti sek­sııa­syn basqaratyn ádebı keńes­shisi Ber­di­bek Soqpaqbaev eken. Syrt­taı bi­le­min, «On alty j­asar chem­pıon» degen hıkaıatyn sú­ı­sine oqy­­ǵanmyn. Qarapaıym túısigimde na­­ǵyz jazýshy sol qalamger kórin­di. Álgi hıkaıatyn ashqan bette qaı­ta jappaı, bir túnde oqyp shyq­qanmyn. Bekeń meni sýyq shy­raımen qabyldap: «Muqash Sársekeevke qandaı qatysyń bar?» – dep surady. «Famılııamyz attas synshy ekenin bilemin, biraq kór­­gen kisim emes...». «Ras pa?». «Mu­­ny nege tergep otyrsyz?». «Ǵa­­ja­­ıyp sáýle» hıkaıatyńdy biz­diń ádebıette sony dúnıe de­gen sı­patta «Qazaq ádebıeti» ga­ze­ti­ne resenzııa jarııalady. Alaı­da, kórgen-bilgen kisim emes». «Ta­ǵy bir Sársekeev bar ǵoı?». «Es­týim bar, menen jasy kishirek, stý­dent sııaqty, Torǵaı jaǵynyń týmasy dep estidim. Biraq, ony da tanymaımyn, aǵasy...». «De­mek, úsh Sársekeev bir-birińdi bil­meısińder, úsh oblystyń qazaǵy bolyp shyqtyńdar...». Bekeńniń tergeýi osymen aıaq­­tal­dy. Qatal adam sııaqty. Tú­ner­­gen qabaǵyn jazbady. Qol­jaz­­bamnyń ár jerin ashyp shola oqydy. Birqansha betiniń ashyq jerine jýan suraqtar qoıylypty. Álden ýaqytta betime sustııa qa­rap: – Erteń joq, búrsigúni saǵat 16-da osy kabınette myna hıkaıa­tyńdy talqylaımyz. Úsh-tórt adam oqydy. Tórtinshisi men... О́ziń­niń shaqyratyn kisiń bar ma? – Joq, men ózi jazýshylar qaýymyn jete bilmeımin... – Já, búrsigúnge deıin bossyń!.. Kókeıimde kimder oqydy, ózi­ńizdiń pikirińiz qandaı degen su­raýlar bar edi. Amal ne, solardyń ornyna aýzyma oǵash saýal tústi. – Estýimshe, Beke, talqydan soń shaı ishý degen dástúr bar deıdi. Daıyndyq jasaýym kerek pe? Bekeń betime ojyraıa qarap, saýsaǵymen ústeldi tyqyldatty. – Áýeli talqydan ótip al. Araq­pen syılap, ońdy pikir jııa almaısyń. Bar, jónel!.. Sonymen taǵaıyndalǵan kúni «Kórinbestiń kóleńkesin» tal­qy­laý bastaldy. Jıynǵa jeti-segiz kisi kelipti. Bári de yǵaı men syǵaı áde­bıetshiler. Bir-ekeýin ǵana ta­nımyn. Bul hıkaıatta da ǵylymı-qııal janrynda tolǵaǵan edim. Oqı­ǵasy shytyrman: aýyldyq mek­tepte oqı­tyn eki balaqan shań­ǵy teýip jú­rip, Kenbi taýynyń bókterinde qa­harly qysta kenetten qar erip, kóktemdegideı jylyǵan to­syn qubylysty zertteýge shyq­qan ǵylymı ekspedısııanyń avto­mo­bıline kezdeısoq ilesip, neshe túrli tańǵajaıyp oqıǵany basy­nan keshedi. Qysqasy, kólemi 7 bas­pa tabaqqa taıaý hıkaıattyń fa­bý­lasy – qazaq dalasynyń qa­tań tabıǵatyn fızıkalyq jol­men shuǵyl ózgertýge tyń ıdeıa usynǵamyn; fantastıka áleminde mundaı sıýjetter az emes, túp maq­satym – jas oqyrmannyń qııa­lyn oıatyp, tehnıkaǵa áýes etý... Hıkaıatty talqylaýdy «Qazaq­stan pıoneri» gazetiniń redak­tory Sansyzbaı Sarǵasqaev bas­ta­dy. Mektep oqýshysy jáne stýdent kezimde sol gazetke belsendi av­tor bolǵanmyn. Sákeń sony aı­typ, meniń shama-sharqymdy edáýir biletinin eskertti de, «Kórin­bes­tiń kóleńkesiniń» byt-shytyn shy­ǵardy: «Eki júgirmektiń shań­ǵy teýip júrip, ǵylymı zert­teý­shilerdiń tobyna qosylǵany meni ılandyrmady, hıkaıatta tehnısızm óte kóp, kóptegen sóılemder orys­­sha oılaýmen qurylǵan, tili shu­ba­lańqy, gazet maqalasyna uq­saı­dy...». Ekinshi sóıleýshi de Sá­keń­di qostady. Sóziniń túıini tip­ti shataq: «Mundaı kókjasyq dú­nıeni jaryqqa shyǵarýǵa bol­maıdy». Úshinshi sóıleýshi qol­jazbanyń ár jerinen álsiz sóı­lemdi terip alyp, «Qasań tilmen qa­ǵaz shımaılaýdy ádet etken jaz­­ǵyshtar bizde kóbeıip barady. Bul jigit ınjener kórinedi, óz ma­­mandyǵyn ıgerip, óndiris bil­giri bolǵany jón, al, ádebıetti biz­ge qaldyrsyn...» degendeı ashy mysqylmen sózin aıaqtady. Sóıtip, túý Semeıden ushaqpen ushyp áýelep kelgen asqaq kó­ń­i­lim sý sepkendeı basyldy. Aýyr jumys arasynda, kóbine uı­qy ese­binen yntyǵa jazǵan ja­rym jyl­dyq eńbegim jarǵa qu­lady. Áde­bıet bilgirleriniń paıym­daýy­na qaraǵanda, qııalmen órgen tań­ǵajaıyp oqıǵaly hıkaıatym áp-sátte ánsheıin shımaı bolyp shyqty... Osy sátte Berdibek Soqpaqbaev tereze aldynda meniń qoljazbamdy paraqtap otyrǵan kózildirikti, or­ta jas shamasyndaǵy uzyn boı­ly azamatqa qarap: – Muqa, bizdiń seksııaǵa múshe bol­masańyz da sizdi men ádeıi sha­qyrdym. О́ıtkeni, siz myna av­tor­dyń alǵashqy kitapshasyna ońdy pikir jazǵansyz. Ony jýyqta qa­ıy­ra oqydym. Medeýdiń ádebı qa­bi­leti jóninde ne aıtasyz? – dedi. Sóıtsem, kózildirik kıgen kisi Muqash Sársekeev eken. – Attas bolǵan soń «Ǵajaıyp sáý­le» degen alǵashqy kitabyn dú­ken­nen satyp alyp, jata-jas­tana oqyp, ózgeshe talabyna tánti bolyp, ońdy dúnıe degen pikirimdi ádebı gazet betinde jarııa etkenmin. Sol oıymnan qazir de aınyǵam joq, aǵaıyn: ǵylymı fantastıka janry bizdiń ádebıette ázirshe da­m­ymaǵan; osy janrdyń ózine tán ereksheligin Medeý inim jap-jaq­sy biledi, sirá, sol janrda ja­­za­tyn orys jazýshylaryn kóp oqyǵan... «Biz úshin jumbaq, kúr­deli tehnıka jaıttaryn qara­pa­ıymdap túsindiredi ári sony ke­lis­ti sýretteýmen óredi. Ádebı ti­li de jatyq, beıneli sózderi kóp. Osy ónerin ári qaraı damytsa bul jigit áli-aq óz oqyrmany bar jazýshy bolady» degen de ti­lek aıtqamyn sol maqalamda. Mine, endi, jyl ótken joq Medeý bizge ekinshi shyǵarmasyn usynyp otyr. Berdibek maǵan sony búgin aıtyp, qoljazbasyn erteńgilikte berdi. Hıkaıattyń aıaǵyna álginde ǵana jettim. Shańǵy teýip júrgen balalardyń Kenbi taýyna ketip bara jatqan porymy, oǵash mashı­n­a­ǵa kezdeısoq ilesýi tipti tamasha sýrettelgen. Sansyzbaı sony ál­gin­de senimsiz dep jazǵyrdy. Aý, aǵa­ıyn, báriń de bala boldyńdar, dúnıege osy qalyptaryńda top ete túsken joqsyńdar, bala kezderińde talaı nárseni búldirgenderińdi nege umytasyńdar? Hıkaıat avtory sony kórsetip otyr. Qyzyqqumar eki balaqan mashınanyń artyna asyla ketip, áldebir tetikti túrt­kilep otyryp, aýa soratyn tur­ba­nyń ishine kúmp etkenin bir-aq biledi... Oı sala qarasańyz, Me­deý qııal jetegine túsip, álgi eki balaqan túgili dobaldaı meni de Kenbi jumbaǵynyń shym-shy­ty­ryq ortasyna kúmp etkizdi. Bul en­di qııalı ádebıetke tán nárse, oqı­­ǵa birden-aq qyzǵylyqty ór­bı­­di. Sondyqtan, joldastar, áde­bıet álemine ınjenerlik bilim­men kelgen inimizdi júndeı tútý­di doǵaryńdar. Bul ádet bizdi ósirmeıdi... Muqash aǵaıdyń qoldaýynan keıin meniń hıkaıatymdy synaý­shy­lar sap tyıyldy. О́zindik aıtary mol bedeldi synshynyń meni qyz­ǵysh qustaı qorǵaýy jurtty oılandyrǵan tárizdi. Qabdykárim Ydyrysov, sol kezde «Qazaqstan pıo­neri» gazetinde isteıtin-di, me­niń shaǵyn áńgimelerimdi gazetke daıyndaǵan ádebı qyzmetker, o da demeý jasap, qalamynyń jeli bar, tilindegi kemistik áli-aq túzeledige saıdy. Jıyndy Berdibek Soqpaqbaev qorytty. Qysqa ári tujyrymdy oımen sóıleıdi eken. О́ziniń jazý máneri de solaı ekenin biletinmin. – Bul avtor bizge óndiris orny­nan kelip otyr, úlken zaýyttyń ınjeneri. Ekinshi, oqıǵany shy­tyr­man sıýjetke qurýdy jap-jaqsy meńgergen. Qoljazbasyn men qyzyǵa oqydym. Bul da onyń qalamgerlik tabysy. Tilinde ke­mis­tik bar dedińder. Sarǵasqaev jol­das, óz gazetińniń belsendi av­toryn sylqıta synadyń. Nege sóıt­ke­nińdi túsinbedim. Ras, sóılem qu­rý­da Medeýdiń edáýir kemshiligi bar, ony endi bul jigit áli-aq tú­zeı­di dep senemin. Al, myna hı­kaıat­tyń az-kem olqylyǵy bolsa, redaktor bir qaraǵanda-aq op-ońaı túzeıdi. Úshinshi, bul jigit bizde birde týyp, birde sónip júrgen jańa janrdy bastap otyr. Men ózim Medeýdiń talabyn qatty unattym. Sondyqtan osy betińnen aıy­rylma dep aqyl aıtamyn. My­na eńbegin quptap, baspaǵa usynaıyq!.. Qysqasy, Bekeńniń pikiri ús­tem bolyp, qoljazbam baspaǵa usy­nyldy. Semeıge mereıim ta­syp oraldym. «Kórinbestiń kó­le­ń­kesi» bas­pa­dan 1960 jyly 15 myń dana taralymmen jaryq kórdi. Odan keıin oqyr­man qaýym osy kúnge deıin súı­sine oqıtyn, «Jetinshi tolqyn» shyǵyp, ol orys tiline de aý­da­rylyp, tórt márte basyldy. Ǵy­lymı-fantastıkalyq shyǵar­malarymnyń jalpy taraly­my aqyrynda 200 myń danadan asty. Endi tarıh qatparynda umyt qal­ǵan osy talqylaýdy eske alýym­nyń sebebine keleıin. Meniń ǵy­lymı-qııal janryna túsip, eki hıkaıat órip, sol eki kitappen 1962 jyly Jazýshylar odaǵyna mú­she­likke qabyldanýyma Berdibek ustazym kepildeme bergen úsh ja­zý­shynyń biri edi. Shyntýaıtyn aıtqanda, ózimdi Jazýshylar odaǵyndaǵy talqylaýǵa shaqyrǵan kezden bastap, Almatyda turmasam da Bekeńmen qarym-qatynasym jarasty jaǵdaıda boldy. Odaqqa ártúrli sharýa jaıymen kelgen saıyn ol kisini kóbine ózim izdeıtin edim. Bekeń 60-shy jyldarda «Baldyrǵan» jýrnalynda istedi. Sol kisiniń tapsyrysymen jazyl­ǵan tehnıka keremetteri týraly ertegige uqsaǵan qııal áńgimelerim jıi jarııalanatyn boldy. Keıde jyl boıy eshteńe jibermesem, Semeıge hat keledi: «Medeý, bizdi umyttyń ǵoı, munyń ne?» deıdi. Uıal­ǵannan ústelge otyramyn. «Kú­­­zet­shi qorǵasyn», «Ák tasy men te­rek», «Qaýyrsyn qalam, aǵash qa­lam­sap jáne bolat qalamush», «Kishkentaı shahter» atty ertegi­le­rim áýeli «Baldyrǵanda» basylyp, sońynan sýretti kitapsha bolyp kóp taralymmen jaryq kórdi. So­lardyń báriniń de alǵashqy re­daktory – aıaýly Bekeń. Amal qan­sha, sol janrdy bertinde tastap kettim... О́miriniń sońǵy jyldarynda Bekeń jumysty tastap, erkin shyǵarmashylyqqa kóshti. Qarym-qatynasymyz biraq úzilgen joq. Qonaq úıdiń ońasha bólmesinde otyryp, ádebıet órisi jaıynda oı bólisemiz. Bekeń jaratylysynan ashyq adam, oıyndaǵy sózdi kim­ge bolsyn týra aıtady. Sol qy­­lyǵynan joly bolmaı qııa­nat ta kórdi. Biraq, týrashyl qa­ly­byn ózgertken joq. Birde Be­keń meımanhanaǵa sý jańa av­to­mo­bılimen kelip, jaılaý úıine apardy. M. Gorkıı atyndaǵy saıa­baqtyń taý jaǵyndaǵy te­reń saıǵa kelip, kóligimizdi son­daǵy alańqaıǵa qaldyryp, bıik betkeıdegi jaılaý úıine kóteril­genimiz esimde. Uzaq­ty kún sonda bolyp, túnniń bir ýaǵynda qaıttyq. Áńgime álbette ádebı tirliktiń ártúrli qaltarystary men burylystary týrasynda bolatyn-dy... Sol joly men «Sátbaev» ǵu­myr­namasyn tolǵaý jolynda basymnan keshken sherli hıkaıatty, «Jazýshy» baspasyndaǵy qalyń kitabymnyń terimi baspahanada shashylǵan oqıǵany aıttym-aý deı­min. Bekeń basyn shaıqap, ózi de soǵan uqsas qııanatty kóp kór­gen qalamger ǵoı, sirá, meniń qaıaý túsken kóńilimdi jubatqysy keld­i-aý deımin, ataqty tarıhshy Er­muhan Bekmahanovtyń qıly taǵdyryn tebirene sóz etti. Sóıt­sem, Bekeń Erekeńmen de dos bolypty. Tarıhshy ómiriniń kó­leńkeli kezeńine ábden qanyq eken. Ǵajapty qarańyz, 80-jyl­dardyń orta kezinde kezdeısoq ja­ǵdaıda Bekeńniń óz aýzynan estigen estelikti men «Noqtalanǵan tarıhshy» dep ataǵan roman-essemdi jazǵanda ájetime jarat­tym. Tómende sol kitabymnan sha­ǵyn úzindi keltireıin (Bul oqıǵa «Bekmahanov» ǵumyrnamasynyń «Molodaıa gvardııa» baspasynan 2010 jyly «JZL» serııasynan shyqqan nusqasyna ózgerissiz engenin eskerte keteıin). Áńgime Ermuhan Bekmahan­ulynyń 25 jylǵa sottalǵan ja­za­synan aqtalyp, Sibir lagerinen 1954 jyldyń basynda Almatyǵa qaıtyp oralǵan mezgil týraly. Biraq alty aıdan asa ýaqyt daǵ­dyly jumysyna ornalasa almaı, jadap-júdep júrgen kezi... «...Ortalyq saıabaqta damyldap otyrǵan kishi besinde, tamyzdy or­ta­laǵan mezgil edi, burnaǵy jy­ly naqaq jazamen ǵylymı ataq­tarynan sypyrylyp, Narynqol aýdanynda muǵalim bolyp kún­kóris jasap júrgeninde sol eldegi qazaq mektebinde birge eńbek etken tanysy Berdibek Soqpaqbaev kez­deısoq jolyǵyp, sol jerdegi sy­ra­­hanaǵa shaqyrdy. Tamyzdyń aptabynan shól basyp áńgimelesip otyrǵanda, eski tanysy: «Ereke, tarıhshy «dostaryńyz» sizdiń barsakelmeske jóneltken Sibir sa­parynan aman-esen keldińiz, biz­diń aýylǵa baryp, qymyz iship, birer apta sergip qaıtýǵa qalaısyz?» − desin. Narynqoldyń qonaqjaı elin de, tunyp turǵan mol ormany, ár saıdan qulaǵan bulaǵy men taýly-tasty jeri de unaǵan, tek sony emin-erkin aralaýǵa dám jazbaǵan ókinishi bar-dy. Minez-qulqy týra ózindeı qaǵylez ári ushqyr azamat, sonysymen de kóńilinen shyqqan jazýshy jigitke tarıhshy ǵalym aǵynan jarylyp: «Kelistim. Qaı kúni attansaq ta daıynmyn!..» − dep qolq ete tústi. Eki sózge sirá da joq jigit kelesi kúni, tús aýa úıine izdep keldi, áldebir mashınaly dosyn aparyp salýǵa kóndiripti. Sóıtip, Alataýdyń kúngeı jony­na úsh jyldan keıin qaıyra tap boldy. Burnaǵy jylǵysy − ki­riptarlyqtyń saldary edi, bıyl­ǵysy − qýanyshty sapar. Nesin aıtasyń, oıdaǵydaı qydyrys boldy... Berdibek ózinen toǵyz jas kishi, QazPI-di 1949 jyly támam­dap, týǵan eline kelip, aýdan orta­lyǵyndaǵy qazaq orta mektebine ádebıetten sabaq beredi eken. Us­tazdyq jumysqa asa qumar emes, mezi ermek sanaıdy, al áde­bıetke erekshe áýes. Tarıhqa da qarajaıaý emes. Jalǵan sózge qany qas ádebıetshi muǵalim men saıası qýǵynǵa ushyraǵan tarıhshy birden-aq til tabysty. Burnaǵy jyl muǵalim jigittiń «Bulaq» de­­gen ataýmen óleńder jınaǵy shy­ǵypty. 1951 jyly «On alty ja­sar chempıon» hıkaıaty jaryq kóripti. Aýyl muǵalimi úshin bul − sırek tabys! Taǵy da ázirlep júrgen dúnıeleri bar sııaqty, so­lar­dy kúni-túni tolǵap, sabaqtan bos ýaqytyn jazýmen ótkizedi. Ji­git aǵasy jasyndaǵy Ermuhan jas seriginiń eńbekqorlyǵyn erek­she unatty. Bir kúni: «Berdibek, oqyrman retinde saǵan bir aqyl aıtaıyn, muny sen janashyr aǵa­nyń aq adal keńesi dep qabylda, oǵan qosa men orystyń da, shetel­diń de ádebı jaýharlaryn kóp oqyǵan adammyn... − dedi. − О́ziń syı­laǵan eki kitabyńdy zer sala oqyp shyqtym. Teginde, sen ári aqyn, ári jazýshy bolamyn dep, ál­­dekimge uqsap, eki qoıandy bir­deı qýma. Aqyndyqty ózge za­man­dastaryńa qaldyryp, prozaǵa aýys. О́ıtkeni, myna eki kitabyńnyń birinen-biriniń alshaqtyǵy jer men kókteı...» dep kereǵar sóz bastady. «Nege, Ereke? Oıyńyzdy aıǵaqpen dáleldeńiz!» dep jas seriginiń qońyr kózi shytynap tarıh­shyǵa qadala qarady. «О́leń­di sen qıynnan qıystyryp, baı­qaýymsha uıqas qýa jazasyń. Te­ńeý­leriń sony, biraq... Al, shy­naıy poezııa, meniń túısigimshe, káýsar bulaq sııaqty kómeıden óleń qalpynda shýmaq-shýmaq bo­lyp quıylsa kerek-ti. Isi qa­zaq­tyń eski aqyndary óleńdi jazbaǵan, tek qana kómeıden qu­lat­qan, uıqas ta, yrǵaq ta óz-ózi­nen jymdasqan. Mundaı daryn sen­de joq, tórt joldyń úsheýin uı­qastyrýdy ǵana bilesiń...». «My­naýyńyz shataq sóz, aǵasy. Já, endi prozamdy syna­ńyz!». «Sy­na­maımyn, Berdibek baýyr, tek qana maqtaımyn. Sóz qadirin bilesiń, sóılemderiń yqsham, ár sózdi, teńeýdi retimen qalaısyń. Oqıǵany shıryqtyra órip oqýshy­ny jetelep otyrasyń. Men bilsem taıaý aradaǵy bes-on jylda senen bul salada úlken eńbek kútýge bo­lady. Túbinde sen bizdiń ádebıettiń shynaıy qalamgeri atanyp, dúıim jurttyń aldyna shyǵasyń, Esińde bolsyn, tek qana prozadan!..» − dep tarıhshy oıyn támamdady. Amal qansha, qys ortasynda tarıhshy jigit «úsh qarip» qyz­met­kerleriniń túrtpegimen («Na­ryn­qol shekaralyq aýdan bol­ǵan­dyq­tan, saıası senimsiz muǵalim bul jerde eńbek etýge bolmaıdy-mys» degen jeleýmen) Jambyl ob­lysynyń Shý qalasynyń ir­ge­sindegi Novo-Troısk selosyna er­ki­nen tys jer aýdarylyp ketken soń Berdibek muǵalim onyń izi túgili ózi­nen de adasyp qalady. Sonyń ar­tynsha muǵalimdikti birjola qo­ıyp, ádebı eńbekke oıysyp, Ere­keń boljaǵandaı balalar úshin áńgime-hıkaıattar óretin boldy, óz oqyrmany bar jazýshy atandy... Endi mine, bir kezde Narynqolda rýhanı tabysqan syıly adamy, el tarıhyn túgendeý jolynda taıaq jegen qadirmendi tarıhshyny qur­mettegisi kelip, týyp-ósken jurtyna ákelip otyr. Maqsaty − týǵan elinde aýnatyp-qýnatyp, jaraý boıyna ál-qýat quıyp, ja­daý kóńilin sergitý... Qonaq bolýdy Berdibektiń týǵan aýyly Qostóbede bastaǵan qos zııaly Narynqol men Kegenniń dámi buıyrǵan biraz aýyldaryn aralap, apta sońynda patsha zama­nynda qyrǵyz ben qazaqtyń, ári­de Shynjańnyń uıǵyry men qa­zaǵy saýdany qyzdyratyn ataq­ty Qarqara jaılaýyna kelip ar­mansyz qydyrǵan. О́zderine soıylǵan marqanyń sanyn onnan asyryp, qoıýlyǵy shubattaı sary qymyzdy toıa iship, bet-júzderi qarakúreń tartyp, boıǵa qoń jıǵan mazaly kúnderdiń birinde aýdan ortalyǵynan sha­bar­man keledi. Jaı shapqynshy emes, aýpartkomnyń beldi qyzmetkeri. − Ereke, sizdi izdegeli úshinshi kún. Sizder qonaq bolǵan aýyl­dardyń bárin aqtap kelemin... «Tarıhshy Bekmahanovty Alma­tyǵa jedel jetkizińder!» degen tótenshe buıryq tústi. Sizdi týra búgin ob­kom­ǵa jetkizýim kerek!.. − desin. Amal qansha, daıyn turǵan asty ishken soń jedel attanýǵa týra keldi. Aýpartkomnyń júrdek kóligimen toqtaýsyz júrip tań ata jolaýshylar Almatyǵa ilikken. Sóıtse, jedel shaqyrý obkom­nan emes, «Úlken úıdiń» ózinen túsipti ári birinshi hatshy P. K. Ponomarenko izdetipti. Almaty obkomynyń úgit-nasıhat bóliminen osy habardy estip, hatshynyń kómekshisimen telefon arqyly sóılesken soń-aq Ermuhannyń áldenege kúdiktenip órepkigen kóńili jaılandy. − Birinshi hatshyǵa ótinish joldaǵanmyn, búgin be, erteń be, Panteleımon Kondratevıch meni qabyldamaq kórinedi... Na­ryn­qoldyq eki inim, ekeýińe de raqmet, nıetteriń túzý jol­aıaq jigitter boldyńdar!.. Úıime jetkizip sa­lyń­dar, serýen aıaqtaldy, kóz shyrymyn alyp, birer saǵat demalý kerek, − dedi serikterine. − О́zderiń de tynyǵyńdar!..». – Erekeńniń hal-jaǵdaıynyń túzelýge betburys jasalǵanyn men tarıhshynyń óz aýzynan ke­lesi kúni estidim, – degen-di Be­keń maǵan osy oqıǵanyń jaı-jap­saryn áńgimeleý ústinde. – Birin­shi hatshy qabyldaýynan soń Ere­­keń ýnıversıtettiń tarıh ka­fed­rasyna aǵa oqytýshy bolyp taǵaıyndalyp, burynǵy us­tazdyq jumysyna qaıta oral­dy. Sonda júrip ǵylymı ataq­taryn qaıyra qorǵady. Qazaq­stan tarıhshylarynyń mektebin somdap, báz-baıaǵy súıikti kási­bin jan-tánimen atqardy. Amal ne, aıdaý azabynda tapqan ókpe syrqaty men demikpe dert qaıran tarıhshyny elý jasynda jer jastandyrdy. Erekeń el tarıhyna jazary da, bereri de mol birtýar tarıhshy edi, kórseqyzar, ishi tar áriptesteri ony aıaqtan shalý­dan aıdaýdan kelgen soń da jańyl­mady. Ne deýge bolady, bizdiń qazaqtyń daryn ıeleriniń kórgeni osy, sypyra qýdalaý... – dep muńaıǵan únmen áńgimesin aıaqtaǵan edi Bekeń sol kúni. – Sizdiń de kórgeniz osy emes pe? «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanyńyzdyń tolyq nusqasyn qashan oqımyz? – degenimde qaı­ran Bekeń: «Ony surama! Sher­di qozǵama!..» degen-di basyn sha­ı­qap, áldekimge qaradaı kijinip, bokserlershe judyryǵyn túıip, «Sony ózim de bilmeımin. Sirá, kózimdi jumǵan kezimde ádiletke bas ıgen bir baýyrym tolyq túrin jarııalaıdy. Sonda oqısyń. Tegin­de aqıqat jeńedi, tek ishiń berik bolsyn. Saǵan da aıtarym osy!.. Qazirde oılasam, Bekeń bárin de oımen boljap, keleshekke senim artqan. Tek soǵan ózi jete almady. Týǵan eli táýelsizdik alǵan jyly qaıran Bekeń oıda joqta opat bolǵanyn estip, qamyqqan kóńilmen rýhyna bas ıip, betimdi sıpadym... Medeý SÁRSEKE, jazýshy. SEMEI. Sýretterde: Berdibek Soqpaq­baev. Almaty. Jazýshylar odaǵy­nyń foıesinde. 1990 jyl; Jazýshynyń qyzy Samal. Narynqol aýylyndaǵy B.Soqpaqbaev atyndaǵy orta mekteptiń aýlasynda. 1994 jyl.