Otyz jylda atqarylǵan ońtaıly sharýalar

Dese de «batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵatyny bar». Ony da umytpaýymyz kerek shyǵar. Sonyń ózinde onomastıka salasynda az jumys atqarylǵan joq. Jarma aýdanynyń ortalyǵy Georgıevka aýyly – Qalbataý, Ulan aýdanynyń or­ta­lyǵy Molodejnoe – Qasym Qaısenov, Zyrıan aýdany – Altaı bolyp ózgertildi. Odan basqa qanshama aýyldardyń tarıhı ataýy qaıtaryldy?! Júzdegen kóshe­ler qa­zaq­shalandy. Osynyń bári Táýel­siz­dik­tiń tartýy edi.

Qaı salada bolsyn, otyz jyl ishinde jet­ken jetistik, baǵyndyrǵan beles az emes. Aıta ketsek, Táýelsizdik jyldary óńir­de 170-ten astam mektep pen kolledj, 107 aýrýhana, emhana men ambýlatorııa, 27 balabaqsha, 453 sport nysandary salynǵan eken. Munyń bári halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrý baǵytynda at­qa­rylyp jatqan jumystar.

 Bilimdi urpaq – jarqyn bolashaq kepili

Táýelsiz Qazaqstanymyzdyń bolashaǵy – ­­­­bilimdi jastar. Bilimi tolysqan, oıy salmaqty maman qalyptastyrý úshin tárbıe jumystary balabaqsha qabyrǵasynan bas­taý alǵan. Al mektepterdiń kóbinde robottehnıka jáne IT synyptary ashylyp, oqýshylardyń oı-órisin keńeıtýge úlken úles qosyp keledi. Keıbir aýyldyń oqýshylary jaratylystaný ǵylymdaryn Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń standarttary boıynsha jabdyqtalǵan kabınetterde oqýǵa múmkindik alyp otyr. Iаǵnı belgili pánderdi tereńdetip oqyǵan oqýshylar memleket tarapynan bólingen grantqa túsýge bir taban jaqyndaǵan. Ekonomıka baǵyttary boıynsha jergilikti jerde sońǵy tórt jylda ǵana 1 446 grant bólinipti. Olar tegin oqyp ǵana qoımaıdy, oqýǵa túsken túlekterdiń kóbi jataqhanaǵa or­na­lasady, qabiletterine qaraı túrli sek­sııalarǵa qatysady.

Oblystaǵy qaı ýnıversıtetti alyp qarasaq ta, bilikti maman qalyptastyrýǵa zor úles qosyp keledi. Atap aıtsaq, 1991 jyly ýnıversıtet mártebesin alǵan S.Aman­jolov atyndaǵy joǵary oqý or­ny­nyń oblysta alar orny aıryqsha. Al Qazaqstan-Amerıka oqý ornynyń sal­ta­natty túrde ashylýyna Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev qatysyp, alǵashqy túlekterine dıplom tabystaǵan.

Eldiń ekonomıkasyn damytýdyń bir sala­sy óndiris bolsa, óndiristi órge súı­reıtin tehnıkanyń tilin bile­tin ma­mandar. Aımaǵymyzda bilikti de bi­limdi qurylysshylardy, sáýlet­shi­lerdi, metallýrgterdi, IT mamandaryn D.Serikbaev atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtette daıyndaıdy. Atalǵan oqý ornynan jylyna 2 myńdaı túlek dı­­p­­­lom­dy maman bolyp shyǵady. Sony­men qatar Semeı memlekettik medı­s­ına­­lyq ýnıversıteti – Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń iri medısınalyq joǵarǵy oqý oryndarynyń biri. Onyń jeke klınıkalyq bazasy, áskerı kafedrasy bar. Ýnıversıtettiń ınfraqurylymdyq damý dınamıkasynyń joǵary bolýy bilim, ǵylym jáne ınnovasııalyq áleýe­tiniń qarqyndy damýyna yqpal etti. Oqý ornynyń túlekteri AQSh, Izraıl, Ger­manııa, Pákistan, Úndistan, Japo­nııa sııaq­ty elderde de qyzmet etip júr. Iá, densaýlyq saqtaý salasynda serpilis bar. Qalalardyń ǵana emes, shal­ǵaı aýdan­dar­dyń turǵyndary úshin de medı­sı­nalyq kómektiń sapasy men qoljetim­di­ligi artty.

 Medısına salasy zaman kóshinen qalǵan emes

Burynǵydaı emes, zamanmen birge medısına ǵylymdary da damydy. Bilimderin Anglııa, Izraıl syndy elderde shyńdap kelip, jumysqa shyndap kirisip júrgen aq jeleńdi dárigerler kóp. Sońǵy bes jylda olar sheteldiń jetekshi klınıkalarynda oqytyla bastady. Oqý kýrstary men sheberlik sabaqtarynan 5,5 myń maman ótti. Bul úshin bıýdjetten 3,4 mlrd teńge bó­lingen. Nátıjesinde, óńirde joǵary teh­no­­logııalyq jabdyqtardy paıdalana oty­ryp, emdeýdiń kóptegen zamanaýı ádis­te­rin engizýge múmkindik týdy.

Sońǵy tórt jylda Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń medısınasyna 48 mlrd teńge ın­vestısııa quıylǵan. Halyq den­saý­ly­ǵy­na eń qajetti degen 3 myńnan astam joǵary tehnologııalyq jabdyq satyp alyndy. Aıagóz ben Altaı qalalarynda 2 ınsýlt ortalyǵy ashyldy. Bul ortalyq qazirgi tańda halyq úshin aýadaı qajet edi. Iаǵnı turǵyndar alysqa, oblys ortalyǵyna nemese Semeıge sabylýdy qoıǵan. О́z aýdan­da­rynda-aq bilikti dárigerlerden qajetti kómekterin alyp, em-domdaryn jasaıdy. Aıta keterligi, shekara shebindegi bes aýdannyń (Katonqaraǵaı, Kúrshim, Tar­ba­ǵa­taı, Zaısan, Úrjar) medısına salasyna 2025 jylǵa deıin 7 mlrd teńge salý jos­par­lanyp otyr.

Al О́skemen qalasynda onkologııa jáne hırýrgııa ortalyǵy, oblystyq pýl­monologııa ortalyǵy, Ana men bala orta­lyǵy, oblystyq mamandandyrylǵan medı­sı­nalyq ortalyǵy ashyldy. Munyń bári ólim-jitim kórsetkishterin tómendetýge múmkindik beredi. Táýelsizdik jyldary qoldanysqa berilgen medısınalyq ny­san­dardyń qatarynda oblys halqyna qyzmet kórsetetin Qan ortalyǵymen. Ońaltý ortalyǵy jáne bar. Koronavırýs pandemııasy bastalǵaly Qan ortalyǵynda alynǵan qan plazmasy qanshama adamnyń ómirin qutqardy?! 2022 jyly Qazaqstanda teńdesi joq gematologııalyq ortalyq qol­da­nysqa beriledi. Jańa ortalyqta ja­sý­shalyq jáne gendik-ınjenerlik tehnologııalardy paıdalana otyryp, eń jańa bire­geı jabdyqtar ornatý josparlanǵan. Aıtqandaı, bıyl Semeıde kópten kútken ıadrolyq medısına ortalyq óz jumysyn bas­tady.

 О́ndirisi órkendegen óńir

Shyǵys Qazaqstan óndiristi óńirlerdiń biri ekeni belgili. 1991 jyly ónerkásip óndirisiniń kólemi oblysta 27,9 mln teńge bolsa, búginde kórsetkish 2,4 trln teńgege je­tip otyr. Jalpy otandyq ınno­va­sııa­lyq ónimniń 7%-ǵa jýyǵy oblystyń ká­sip­oryndaryna tıesili.

О́ńir ekonomıkasynyń negizgi salasy – tústi metallýrgııa jáne taý-ken isi. «Kazsınk» JShS, KAZ Minerals AQ jáne basqa da taý-ken metallýrgııa kompanııalary halyqtyń bir bóligin jumyspen qamtyp, salyq tólep otyr. Onyń ústine, óndiris oryndary avtomattandyrylǵan negizde jumys isteıdi.

Ras, óndirisi kóp eldiń órisi keń bolyp, órkenıet kóshiniń aldyńǵy qataryna shyǵady. Joǵaryda aıtqandaı, elimizdegi baǵaly metaldardyń óndiris oshaǵy – «Kazsınk» kompanııasy. Altyn, kúmis, myrysh, mys, qorǵasyn qatarly baǵaly metaldardy óndirip, el ıgiligine jaratyp keledi. О́ndiris oshaǵy ózindik tehnologııasy boıynsha baǵaly metaldar shyǵaryp, zaýytta tazartylǵan altyn quıma kesekterin daıyndaıdy. 2010 jyly «Kazsınk» JShS-ne qarasty mys bal­qytý jáne eletrolız zaýytynyń qury­ly­­sy aıaqtalyp, 2011 jyly tolyqtaı iske qosylǵan. Sonymen qatar tıtan bal­­qytyp, quımalaryn jasaýǵa arnalǵan «Posýk-Tıtanıým» JShS zaýyty ju­my­syn bastady.

Elge paıdasyn tıgizip, Úkimetke úlesin qosyp kele jatqan Úlbi metallýrgııa za­ýy­tynyń alar orny da erekshe. 2020 jyly jylý berý qurylǵylaryn shyǵarýǵa arnalǵan «Úlbi TVS» JShS zaýytynyń qurylysy aıaqtaldy. Za­ýyt­tyń jobalyq qýaty jylyna – 200 tonna. Atalǵan ká­siporyn ýran otynyn óndiretin álemdegi iri keshenderdiń biri hám biregeıi. Iаdrolyq salada da súbeli jumystar atqarǵan óndiris oshaqtarynyń biri. Saýda-sattyqtyń dáne­ke­rine aı­nalǵan «Qazaqstan Teńge saraıy da» ÚMZ aýmaǵynda ornalasqan. Teńge saraıynda 1-den 100 teńgelikke deıingi metall monetalar óndiriledi. Budan ózge memlekettik nagradalar, ordender, me­dal­dar, zergerlik buıymdar, kádesyı ónim­­deri jasalady.

 Basa aıta keterligi, oblysta metall shyǵarý kólemi ulǵaıǵanymen, О́skemen atmosferasyna kúkirt dıoksıdiniń shyǵa­ryn­dylary 15 myń tonnaǵa azaıǵan.

Damyǵan 4.0 ındýstrııasyna kóshýdegi kóshbasshylardyń taǵy biri – KAZ Minerals óndiris ornyna qarasty Aqtoǵaı taý-ken baıytý kesheni. Esterińizde bolsa, 2015 jyly Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń qatysýymen ótken tele­kó­pir barysynda kásiporyn alǵashqy katodty mys shyǵarǵan. Bıyl 1 qazanda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ken baıy­tý kombınatynyń ekinshi óndiristik keze­gin iske qosty. Eger birinshi kezektiń jyl­dyq qýaty 25 mln tonna kendi jáne 100 myń tonnaǵa jýyq metaldy qurasa, ekinshi kezektiń iske qosylýymen óndirý kólemi eki esege, al daıyn ónim 190 myń tonnaǵa deıin jetýi tıis. О́nim kólemi kó­beı­genimen, suranys kólemi de artady. Qytaıdyń ózine ǵana 2019 jyly aı saıyn 700 myń tonnadan astam mys eksporttaldy.

Taý ken isi mamandarynyń aıtýynsha, «Aqtoǵaıdyń» qory 1,7 mlrd tonnadan asady eken. Ken orny 50 jylǵa eseptelgen. Kásiporynda jalpy sany 3 myńnan astam adam eńbek etedi. Sonymen qatar Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, «Aqtoǵaıdyń» ekin­shi kezegi iske qosylýy – 700 jańa jumys orny ashylyp, bıýdjetke qosymsha 80 mln dollar salyq túsetin bolady. Bul el Tá­ýel­sizdiginiń 30 jyldyǵyndaǵy úlken je­tis­tikterdiń biri.

О́ndiris salasy munymen toqtamaıdy. Oblys ákimdiginiń málimetinshe, Tar­ba­ǵa­taı aýdanynda bentonıt untaq­ta­ry­nyń óndi­ri­­sin iske qosý jos­parlanyp otyr. Eger bul kásiporyn iske qosylsa, jylyna 24 myń tonnaǵa deıin ónim shyǵarylady. Sonymen qatar Kúrshim, Qarashyǵanaq mys ken oryndarynda taý-ken baıytý kesheniniń qurylysy júrip jatyr. Jaqyn jyldary Úrjar aýdanynda Aısko-Qa­ra­ýyl ken orny bazasynda katod­ty mys óndirisi qurylady. Munyń bári jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, shaǵyn bıznesti damytýǵa úlken múmkindik týǵy­za­dy. Tek sońǵy 10 jyldyń ishinde ǵana ındýs­trııalandyrý kartasy aıasynda óńir­de 55 joba júzege asyrylyp, 9 myń ju­mys orny ashylǵan.

Bul joba álbette, jalǵasyn taba ber­mek. Zaısan aýdanyndaǵy Qaraótkel jáne Sátpaev ken oryndarynda sırek kez­desetin metaldardyń iri qorlary bar­lan­ǵan. Kókpekti, Aıagóz jáne Kúrshim aýdan­da­rynda da ken óndirý oshaqtary anyq­tal­ǵan. Qazirdiń ózinde shekara she­bindegi aýdandardy damytý úshin Buqtyrma sý qoımasy arqyly kópir qurylysy júr­gi­zilýde. Prezıdenttiń tapsyrmasymen júzege asyp jatqan bul kópirdiń uzyn­dy­ǵy –1 316 metr, eni – 12 metr. Kó­pirdi 2023 jyldyń jeltoqsan aıynda paı­da­lanýǵa berý josparlanyp otyr.

 Týrızm tasy órge domalaǵan

Buqtyrma sý qoımasyna salynyp jatqan kópir qurylysy, О́skemen – Tal­dy­qorǵan tas joly jáne Osınov asýyn­da­ǵy tóte jol aıaqtalsa, týrızm salasynyń tasy órge domalaı túsedi. Degenmen Tá­ýel­­sizdik jyldary týrızm salasy júıe­li túr­de jolǵa qoıyldy.

Iá, Shyǵys – týrıst tartýǵa ábden la­ıyqty óńir. Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıi, Úrjar aýdanyndaǵy sýy shıpaly Alakól, Kúrshim aýdanyndaǵy Marqakól, Katonqaraǵaıdyń Rahman­qaı­nary bar. Sondaı-aq Berel qor­ǵan­darymen, asqaryn máńgi muz basqan Muz­taýymen áıgili. Esepke kóz júgirt­sek, Altaıdyń qoryqtary men ulttyq parkterinde ǵana 20 týrıstik marshrýt pen soqpaq bar eken. Bul da týrısterdiń tar­tyl­ýyna úlken sep.

Alakól kýrorttyq aımaǵy kezeń-ke­zeńi­­men zamanaýı órkenıetti deńgeıge ja­qyn­d­ap keledi. Munda Arbat, dámhana, saýda ortalyqtary jaz maýsymynda da­myl­­syz jumys isteıdi. Bıyl úlken kórer­men­der alańy bar Alazone Arena ashyq aspan astyndaǵy sahna ashyldy. Ortasha alǵanda, týrıstik aımaqqa 600 myńnan astam demalýshy keledi. Demalýshylarǵa ǵana jergilikti sharýa qojalyqtary 4 mlrd teńgeniń ónimin ótkizip otyr. Bıyl Úrjar aýdanynyń ákimshilik ortalyǵyndaǵy áýejaıdy qaıta jóndeý jumystary aıaq­tal­sa, týrıster legi taǵy artady.

Sharýalar sharýasyn shalqytyp otyr

Shyǵys Qazaqstan oblysynda aýyl sharýashylyǵy salasy sońǵy jyldary qar­qyndy damyp kele jatyr. Jaqsy nátı­jege qol jetkizý úshin kez kelgen da­qyl­dy ósirýmen ǵana emes, ony óńdeý­men de aınalysý kerektigin sharýagerler de, jer­gilikti bılik te kámil túısindi.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev osy ýaqytqa deıin tabysy joǵary daqyl­darǵa kóshý kerektigin birneshe ret aıtqan-tuǵyn. Aımaqta osy baǵytta oń qa­damdar ja­saldy. Egistik jerlerin ártarap­tan­dy­rý, qajettilikter men múmkin­dikterdi jiti taldaý, kútiletin eksport­tyq ónimniń sarap­tamalyq baǵasy, osynyń bári bizge kún­baǵys tuqymyn óndirýde respýblıkada birinshi oryn alýǵa múmkindik berdi. Biraq óndiris – bul tek alǵashqy qa­dam. Ekinshisi – Semeı qalasy men Glýbokoe aýdanynda maı ekstrasııalaıtyn 2 iri zaýyttyń qurylysy bolyp otyr. Olar­dyń qýattylyqtary, sondaı-aq maıly da­qyl­dar úshin alqaptardyń ulǵaıýy óńir­degi ósimdik maılarynyń san alýan túr­lerin óndirýde memleket boıynsha kósh­bas­shy atanýyna jol ashady.

– Jas sharýalardyń osyndaı bire­geı jumystarmen aınalysýy naǵyz shy­­ǵar­­mashylyq is. Osy rette biz arna­ıy baǵdarlama ázirleımiz. Al kelesi jyly egistik alqaptarynyń qurylymyn túbe­geı­li ózgertýimiz kerek. Bıyl qaıta óńdeý zaýyty iske qosylyp, onyń táýliktik qýaty myń tonnany qurady. Sondaı-aq 2022 jyly maıly daqyldardy óńdeıtin taǵy bir zaýytty iske qosamyz. Demek, óńir sharýa­lary óz ónimderin qaıda satamyn dep ta­ban tozdyrmaıtyn bolady, – deıdi oblys ákimi Danıal Ahmetov.

Álbette, mundaı óndiris kólemimen za­ýyttar paıdalanýǵa berilgennen keıin ká­sipo­ryn­dardyń jalpy qýattylyǵy jy­ly­na 1,1 mln tonnaǵa jetedi. Aımaq jo­ǵary sapaly ósimdik maıymen qam­ta­ma­syz etilip qana qoımaı, ony eksportqa shy­ǵarýǵa da bolady. Ásire­se jaqyn kór­shi­lerimiz Qytaı men Reseı Fe­de­ra­sııa­sy ynty­maqtastyqqa qyzy­ǵý­shy­lyq bildirip otyr.

Sondaı-aq oblys sharýalary raps pen soıa egýge erekshe nazar aýdarǵan. Sebebi jo­ǵary tıimdilikti kórsetetin dál osy da­qyl­dar agrarlyq naryqta sura­nys­qa ıe. Qa­zirgi zamanda fermer – egin sharýa­shy­ly­ǵymen ǵana aınalyspaıdy, zaman kóshi­­nen qalyspaıtyn kásipker.

Mysaly «Maıly daqyldardyń tá­jirı­­belik sharýashylyǵy» JShS elı­ta­lyq tu­qym sharýashylyǵy mártebe­si­ne ıe. Olar júıeli túrde maıly, burshaqty jáne dándi daqyldardyń jańa suryptaryn irikteýmen, joǵary sanatty tuqymdardy kóbeıtýmen aınalysady. Kompanııa mamandary kóp jyldan beri alys-jaqyn shetelderdiń seleksıonerlerimen birge belsendi jumys júrgizip keledi. Jyl saıyn kompanııanyń bir bóliminde 600-den astam kúnbaǵys býdandaryna synaqtar ótkiziledi. Jańa býdandardyń ekologııalyq synaqtary tek Qazaqstan aımaqtarynda ǵana emes, onyń shekarasynan tys jerlerde de júrgizilip jatyr.

Mine, ordaly otyz jyl ishinde qaı salada bolsyn, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikter bar. Eń bastysy Tuńǵysh Prezıdent, Elbasy Nursultan Nazarbaev álemde alǵash bolyp, ıadrolyq qarýdan bas tartyp, eldiń tynyshtyǵyn aldyńǵy orynǵa qoıdy. Bul sheshim Qazaqstandy ǵana emes, jahandy beıbit ári qaýipsiz ómirge bastady.

 Shyǵys Qazaqstan oblysy