Býrabaıda balýannyń úńgiri bar...

Qyzdyń jıǵan júgindeı kestelengen, jaqpar-jaqpar tastardy qaq jaryp ósken máńgi jasyl qaraǵaılar etekti órlep baryp bıik jotanyń ushar basyna deıin qonaqtapty. Úıirile qonǵan qalyń aǵashtyń shoqtalǵan tusynan as­panǵa zer salsańyz, toqymdaı bolyp qana kórinedi. Kók aspandy baýyrlaı qazbaýyr bulttar mańyp barady. Qutty ómirdiń ózi ispetti. Artynda iz qalmaıdy. Al adam ǵumyrynyń, onyń ishinde Balýan Sholaqtaı baǵasy bıik tulǵanyń izi qalýǵa tıisti.

Ashyq alańqaıdan tý-tý bıikte aspan baýyrlap ushyp júrgen eki-úsh qus kó­rinedi. Tazqaralar. Tileýi jaman qus. Kók aspanda qanaty sýyldap qyran ushpaǵan soń basynady da.

Jaýyn men jelden mújile tegistelip, áleýeti zor qol ádeıilep egep qoıǵandaı tep-tegis bolyp túsken jaqpar tastardyń ortasy kádimgi úńgir. Tas jiginen sál ǵana jel esedi. Býrabaıdyń baýraıyndaǵy Balýan Sholaq úńgiri. Zamanynda kónekóz qarııalar úńgirdiń ulaǵatty tarıhyn tym jaqsy biletin, keıin ýaqyt óte ke­le el jadynan óshe bastady. Búginde juqa­nasy ǵana qalǵan. Áıtse de, batyryn baǵa­lap, balýanyn qurmettegen el úshin maz­munymen qundy, mánimen qymbat.

Alty Alashqa aty shyqqan Balýan Sholaq atamyz namystyń quly bolǵan. El jadynda saqtalǵan eski estelikti tiriltsek, balýannyń úńgiri atanýynyń jóni bylaı eken. Shortan men Qatarkóldiń ur da jyq, aýzy túkti tentekteri jergilikti jurtqa tizesin batyrsa kerek. Ábden yzasy ótken. Ol ol ma, naqaqtan jala jaýyp, kóz kórip, qulaq estimegen ıtjekkenge aıdatyp-aq kelgileri kelip júr. Kúnderdiń bir kúninde Balýan Sholaqtyń etjaqyn aǵaıyndaryna jazyqsyz jala jabylady. General gýbernatorǵa júginip, birin qaldyrmaı tegis, qoıdaı kógendep aıdatyp jibermek. Kóz aldynda támam jurtqa tizesin batyrǵan tentekterdiń aıy ońynan týyp, degeni bolyp turǵanyn kórgeninde balýannyń júregin namys býdy deıdi. Jaqtym kúıe, japtym jaladan qaıtyp qutylmaq. Kelimsekterge júginýge ary jibermeıdi. Ol kúnde jalǵyz atty batyr­dyń sózin tyńdar mártebeli ulyq bar ma? Qanyna tartady da. Sóz ótpeıtin bolǵan soń balýan basyn báıgege tigip, general gýbernatordyń 16 jastaǵy Tatıana atty qyzyn alyp qashady. Jar etý úshin emes, ádilet izdegen jalǵyzdyń sózin tyńdatý úshin. Kepildik esebinde. Mine, myna úńgirde kepil qyzdy áldeneshe kún qamap ustaıdy. Senimdi adamdardy óz talabyn jetkizý úshin general gýbernatorǵa jiberedi. Qyzyn tym jaqsy kóretin álgi ulyq balýannyń talabyn buljytpaı oryndaǵan. Esesine jazyqsyz jábir kó­rip, aıdalýdyń az-aq aldynda turǵan aǵa­ıyn-týys jalaqorlardyń quryǵynan aman qalypty. Bir ǵajaby, áldeneshe kún jartas jamylyp, tas tósenip jatqan qyz balýannan zábir kórdim dep shaǵym aıtpasa kerek.

Keıin ýaqyt óte kele qurqyltaıdyń uıasyn­daı kishkentaı, kishkentaı bolǵany­men tóńireginen erlikti murat tutqan erdiń erlik qımyly jaıly estelik esip turatyn osy úńgir «Balýan Sholaq úńgiri» atandy. Zamanynda at tuıaǵy jeter jerdi mekendegen dúıim jurt balalarymyz balýanǵa tartsyn dep úńgirge túnetip, topyraǵyna aýnatyp alady eken. Jasanyp kel­gen jaýǵa ese bermeıtin erliktiń aq besi­gi sanatyndaǵy halqy qasıet tutqan, aıryq­sha qadirlegen oryn ǵoı.

Bir ókinishtisi, úńgirge urymtal tustan tótelep aparatyn jol joq. Jón silter baǵdar belgi de qoıylmaǵan. Keıde «Balýan Sholaqtyń úńgiri», endi birde «Ǵashyqtar úńgiri» atalyp ketken úńgirdiń tap ústinen túspeseńiz, taba almaı qalýyńyz da ábden múmkin. Sheber qolmen shendestire ornatqandaı jymy bilinbeıtin shegen tas­tardyń kózden kólegeıleıtini sonsha­lyq­ty, erge pana bolǵan eren oryn eleýsiz. Tabıǵattyń ózi týdyrǵan ǵajaıyp týyndyny árleýdiń, sándeýdiń eshbir qajeti joq. Tek taban astyndaǵy jol sorabyn nus­qaıtyn silteme belgi men úńgir tarıhy jazylǵan alaqandaı jazbanyń jetpeı turǵany. Býrabaı baýraıyna qysy-jazy dúmep kelip jatatyn týrıster ataǵy ańyz­ǵa aınalǵan alyptyń eli úshin basyn qa­terge tigip jasaǵan erligine kýá bolar edi. Keıingi urpaq tálimdi taǵylym almas pa?!

Aldymen balýannyń aty jalpaq jurt­qa jaıylǵan oqıǵany órbitelikshi. Shor­tan men Qatarkóldi mekendegen kazak-­orystar jergilikti jurttyń júnin jyǵyp, qyryn syndyrýdyń, eńsesin ezýdiń jańa bir jolyn tabady. Baı saý­dagerler bul tóńirektiń jurty ádette ish jaq dep ataıtyn Qorǵan, Túmenniń apaıtós balýandaryn shaqyrtyp, báıge tigip kúres ótkizedi. Balýannyń jas qaıyńdaı jelkildep ósip kele jatqan jasóspirim kezi eken. Aýyl balalarynyń bárin jeńip bolǵan, ózinen eresekterdi de. О́n boıyndaǵy shıyrshyq atqan bula kúshte esep joq tárizdi. Bala balýanmen beldeskenderdiń talaıynyń murny buzylyp, tisi qanaıdy. Aǵaıynmen arazdasýǵa shaq qalǵanda kúshi boıyna syımaı júrgen balasyna ákesi Baımyrza da, anasy Qalampyr da renjıdi. Taǵy bir beldesý ústinde renish týyp, aǵaıyn aryz aıta kelgen soń ózin ózi ustaı almaǵan Qalampyr ájeı balasyn jon arqadan salyp qalsa kerek. Bala balýan birneshe kún qozǵala almaı jatypty. Keıin:

– О́mirimde anamnyń qolyndaı qatty, aýyr qol kórgenim joq, – dep balýannyń ózi aıtyp júredi.

Shortan taýynyń bókterindegi shaǵyn qalada kúres ótpek. Qorǵannyń saýdageri bir surapyl dáýdi erte kelipti. Sharty by­laı: eger jyqsań bir som alasyń, jy­ǵylsań bir som beresiń. Delebesi qozǵan el ishindegi dámeli jigitterdiń beldeskeni kóp. Biraq báıge alyp jatqany joq. Bala balýannyń arqasy qozyp ketedi. Arbadan sekirip tústi deıdi. Sol betpen álgi jan bettetpeı turǵan, tulǵasy taýdaı dáýdiń týra aldyna barady. Kúrespek. Biraq dáý balýan balany mensinbeıdi. Maǵan bala emes, beldesetin jigit kerek dese kerek. Biraq bala balýannyń taýy shaǵyla­tyn emes. Anasy Qalampyr qasqyr­dyń etine jerik bolǵan degen derek bar. Bala balýannyń ójettigi, jan balasy­nan qorqýdy bilmeıtindigi tegin emes desetin el.

Bala balýandy aýyldan jolserik qy­lyp alyp shyqqan Muqash aǵasynyń jany shyǵyp kete jazdaıdy. Qalampyr jeńgesi úıge qajetti ony-muny alyp kel dep bergen bir somy zaıa ketýi ábden múmkin. Biraq bala kóner emes. Ana dáýdiń de shydamy taýsylsa kerek, «kelseń kelshi» deıdi. Ustasa ketkende, bala súrinip jyǵylady. Ústine kıgen shapany tobyǵyna tıetin, tym keń, qolaısyz kıim eken. Muqash aǵa­sy qaltasyndaǵy bir somdy dáýge beredi. Ýádeniń aty ýáde.

Sol túni bala uıqy kórmeıdi. Kózi en­di ili­nip bara jatqandaı arqar múıizdi aq qulja kelip súzedi-aı kelip. Adamsha sóıleıtin kórinedi:

– Sen meniń saǵymdy syndyrdyń, erteń qaıta kúres. Kúrespeseń súzip ólti­remin!

Balýannyń keıin eseıgen shaǵynda «meniń pirim Aqqoshqar» deıtini sodan bolýy ábden múmkin.

Tań atady. Tań atqansha bala balýan­nyń kózi ilinbegen. Keýdesin yza kernep barady. Búgin taǵy da kúrespek. Kúre­se qalsa, mindetti túrde jeńetinine ká­mil senedi. Tań atysymen janyndaǵy serik­terine «keshegi ıtpen taǵy kúresemin» deıdi. Aýyldastary basý aıtady:

– Sen áli balasyń, ol bolsa san ret kúreske túsken jyryndy. Sabyr et.

– Joq, jeńbeı qoımaımyn, – deıdi bala balýan.

Tal túste qyzyq kórmekke jınalǵan halyq taǵy da balýandar beldesetin alań­ǵa betteıdi. Keshegi dáý áli tur. Bala umty­lyp baryp týra aldyna shyǵady. Sóıtse anaý:

– Sen keshe jeńilip qalǵansyń, – deıdi.

Bala bolsa:

– Keshe qapy kettim. Er bolsań qaıta kúreseıik, – deıdi.

Dáý:

– Endeshe báske bir som emes, segiz som tigemiz , – deıdi.

Segiz som ol kezde bes qoıdyń quny eken. Muqash bastaǵan aǵaıynnyń esi shy­ǵyp ketedi. Tyńdaıtyn bala joq. Keshegi shekpenin sheship tastap, ortaǵa shyǵady. Ustasa ketkende ógizdeı óńkıgen páleni oń jambasqa alyp siltep kep jiberedi. Tóbedeı bolyp turǵan dáý kesken terekteı teńkıip túskende, qara jer solq ete qalǵan. Jınalǵan jurttyń ishindegi qazaqty bylaı qoıyńyz, ánsheıinde esh­kim­di mensine qoımaıtyn kazaktardyń ózi bas kıimderin aspanǵa atyp, aıǵaıdy salsyn kelip. Jerde jatqan shekpenniń ústine aqsha jaýyp ketti deıdi. Entigin basqan bala balýan básten utqan segiz somdy bólek sanap alyp, qalǵanyn jurtqa taratady. Shortan baýyryndaǵy Alash­tyń aıbynyn asyrǵan, mereıin ústem etken ǵalamat oqıǵa Býrabaıdyń bıiginen quldı­laǵan samal jelmen ushyp shyǵyp, shartarapqa tarap bara jatty.

– Ákemniń sıpattaýyna qaraǵanda, atamnyń boıy 190 santımetr shamasynda bolǵan, – deıdi nemeresi Shaıdolla Sholaqov, – eki ıyǵyna eki adam otyrǵandaı, keń jaýyryndy. Minezi óte salmaqty, asa meıirimdi adam bolǵan. Jan dúnıesi ǵana emes, tula boıy da tańǵy shyqtaı móldir, taza. Qystyń kúni aıaz qanshalyqty saqyldap tursa da kól betine qatqan muzdy shyntaǵymen uryp syndyryp, jýynady eken. Atamyzdyń Ilıa Belıakov degen tamyry bolǵan. Ekeýara dostyqtyń qashan, qalaı bastalǵanynan habarsyzbyn. Áıtse de nemeresi Sergeımen oqýshy kezimizden dos boldyq. Qazir Germanııada turady. Bala kezinde atamyzdyń úıine jıi keletinin, balaǵa óte meıirimdi adam bolǵandyǵyn ájesinen talaı estigendigin jyr qylyp aıtady.

Zamanynda Balýan Sholaq otarshyldyq saıasatqa qarsy shyǵyp, momyn qazaqty qııanat, zábirden arashalaǵandyǵy belgili. Bul týraly ańyz ispetti aıtylatyn estelik te az emes. Jerlesteriniń jibergen esesin talaı márte myqtap turyp qaıtarǵan. So­nyń birin aıta ketelik. Balýannyń tý­ǵan aýyly Úısin aýyly dep atalady. Mamyrajaı tirshilik keshken shoq jul­dyzdaı shaǵyn ǵana aýyl. Kúnderdiń bir kúninde Úısin aýyly ulardaı shýlaıdy. Sóıtse, bes qarýyn asynǵan kelimsekter momyn aýyldy qasqyrdaı talasa kerek. Arǵy oılary Býrabaı, Shortan stanısalaryna qonys tepken otarshylar Kókshetaý men Keńótkeldiń ortasynda taǵy bir myqty bekinis salmaq bolǵan ǵoı. Sol oıyn júzege asyratyn jer Úısin aýylynyń otyrǵan ornyna dóp kelgen. Endigisi jan adamǵa jazyǵy joq aýyl turǵyndaryn atamekennen qýyp, jerin basyp alý. Osy oqıǵany kózimen kórgen balýannyń ishine qan qatpaǵanda qaıtsin.

Keıin at jalyn tartyp minip, áleń­kedeı jalanyp júrgende qysqy jol ús­tinde bir top kazak-orystarǵa kezigedi. Soqtyǵýǵa qara tappaı, shala býryl mas bolyp, jeldi kúngi shaladaı tutanyp, býyrqanyp kele jatqan álgilerdi balýan jalǵyz aıaq joldan ótkizip jibereıin dep jol beredi. Qazaqty kórse ash qasqyrdaı qutyryp ketetin álgiler jol ústindegi jalǵyz qazaqtyń kim ekenin qaıdan bil­sin, qamshy siltep, soqqyǵa jyǵyp, qor­lamaq bolady. Uzyn-yrǵasy jıyrmaǵa jýyq adam. Zor deneli bireýi balýandy qamshymen salyp ótedi. Keıingileri de umtylǵan. Ońaı oljaǵa keziktik dep oılasa kerek qoı. Balýan atyn qańtaryp qoıa salyp, sońǵy shanadaǵysyn jalǵyz qolymen julyp alady. Astyna basyp, taqymyn qattyraq qysyp qalǵanda, jańaǵy shana ústinde ersinip turǵan dáý esinen tanyp qalsa kerek. Sol sátte ekinshisi, oǵan qaptaldasa úshinshisi umtylǵan. Kóz­di ashyp-jumǵansha jıyrma kazakty sileı­tip jyǵyp, ortasynan omyrylǵan otyn qusatyp bir jerge úıip qoıady. Sonda ǵana tún qatyp kele jatqan jalǵyz jo­laý­shynyń kim ekenin tanyǵan álgiler ba­lýannyń aıaǵyna jyǵylyp, keshirim su­raıdy. El qamyn jegen erdiń mundaı erligi óte kóp. Arada qanshama jyl ótse de halqynyń kókireginde saqtalǵan qazyna.

– Atamyz Kókshetaý topyraǵynda 1864 jyly dúnıege kelgenimen, súıegi Dýlat, – deıdi Shaıdolla Qudaıbergenuly, – shejire taratsaq bylaı, Dýlat – Shymyr – Bekbolat – Jıesh – Qarymbet – Sámbet – Qosy batyr – Qoıaıdar – Dosmambet – Seıtimbet – Esentaı – Qazanǵap – Jaryqshaq – Baımyrza – Nurmaǵambet (Balýan Sholaq). Balýan atamnyń 14 ul-qyzy bolypty. Solardan Isajar men Qudaıbergen jáne qyzy Báten úsheýi ǵana qalǵan kórinedi. Úlken uly Isa­jar­dyń Temirtas jáne Aqjúnis degen eki balasy bolǵan. Olardan urpaq bar. Isajar ákemniń Abylaı atty shóberesi Kókshetaýda turady. Qudaıbergennen segiz aǵaıyndymyz, tórt ul, tórt qyz.

Balýan Sholaq ómirin tolymdy sıpat­taǵan qalamger Sábıt Muqanov. Sábeńniń izin sabaqtap Jaıyq Bekturov, Áshimbek Bektasov, Estaı Myrzahmetov, Tursynbek Kákishev, Arǵynbaı Bekbosynov tárizdi jazýshylar qalam tartty. Belgili mesenat Marat Nábıev demeýshi bolyp «Álem­degi eń kúshti adam» atty úsh tomdyq jı­naq shyǵaryp, oqyrmanǵa usyndy. Áde­bıettegi beınesi bederli. О́negeli ómirinen órilgen órim bar. Biz sabaqtaǵan oqıǵalar sulbasy Býrabaı baýraıyndaǵy balýan úńgiriniń eleýsiz qalǵany jaıynan órbip ketti.

El rýhanı jańǵyryp, ótkenin ekshep, joǵalǵanyn taýyp jatqan ýaqytta óske­leń urpaqty ultjandylyqqa, eljan­dylyqqa tárbıeleýge balýannyń tabany tıgen ultaraqtaı jerdiń úlesi mol bola­tyndyǵyn eske salý ǵana.

Aqmola oblysy