Barrel kóterilgen bıik

Muny sarapshylar Eýropa men Azııa qurlyǵyndaǵy tabıǵı gaz ben kómirdiń jetispeýshiligimen baılanys­tyrady. Qazir qos qurlyqta da elektr generasııasynda munaıǵa suranys arta tústi. Halyqaralyq energetıkalyq agent­tiktiń (MEA) jetekshi sarapshy­lary saladaǵy daǵdarystan soń mu­naıǵa suranys aldaǵy aılarda táý­ligine 500 myń barrelge ósýi múmkin ekenin alǵa tartady. «Qazir kómir men gazdyń jetispeýshiligine baılanysty munaıǵa suranys artty. Bul «qara altyn» naryǵyndaǵy rallıdi qalyptastyrǵanyn kórip otyrmyz» degen pikirimen bólisti Vanda Insights negizin qalaýshy Vandana Harı.

Bir ǵasyr buryn ónerkásiptik qor ındeksin saralaý maqsatynda quryl­ǵan Dow Jones Market málimetine júginsek, Nıý-Iorktegi taýar bırjasy­nyń (NYMEX) elektrondy saýda-sattyqta qarasha aıy úshin  amerıkalyq WTI munaı fıýchersteriniń baǵasy bir barrelge 83,51 dollarǵa jetti. Máselen, 15 qazanda osy kelisimsharttardyń quny 0,97 dollarǵa (1,2%) ósip, barreline 82,28 dollarǵa jetti. Muny da 2014 jylǵy 21 qazannan bergi eń joǵary kórsetkish deýge bolady. О́tken aptada Brent munaıynyń baǵasy 3%-ǵa, WTI «qara altyny» 3,7%-ǵa ósti. Ekeýi­niń de quny segiz apta boıy ósip keledi. Osylaısha, Brent qunynyń 1999 jyl­dyń sáýirinen, al WTI baǵasynyń 2004 jylǵy tamyzdan beri alǵash ret eń uzaq merzim boıy ári úzdiksiz óskeni baıqalady.

«Munaı kelesi aıda barreline 90 dollarǵa deıin ósedi dep kútilýde. Eýropa men Azııada munaı men gaz tap­shylyǵy saqtalyp otyrǵan kezde barrel baǵasy qymbattaı beredi» deıdi Velandera Energy Partners kom­panııasynyń bas qarjy dırektory Manısh Radj. Onyń bul tujyrymyn MarketWatch sarapshysy «Munaı baǵasy barreline 100 dollarǵa deıin kóterilse de ony paıdalaný gazben salys­tyrǵanda ekonomıkalyq turǵy­dan tıimdi bolady», dep qýattap otyr.

Jahandyq naryqta munaı baǵa­synyń ósýine ne yqpal etedi? Barrel baǵamynyń qubylýyn qalt jiber­meı­tin sarapshylardyń pikiri­ne júginsek, muny aldymen otynǵa álem­dik suranystyń qalpyna kelýimen baı­la­nystyrǵan jón. Biraq bul óndi­rý­shi kompanııalardyń baǵasy qym­bat­taǵan gaz ben kómirdiń orny­na dızel otyny men mazýtty tutynýǵa kóshýi­ne áser etedi. Qysqy maý­sym ja­qyn­daǵan saıyn suranys taǵy da artýy múmkin. Osy oraıda FOREX ha­lyqaralyq naryǵyndaǵy kóshbas­shynyń biri – Oanda sarapshysy Edvard Moıdyń aıtýynsha, munaı naryǵyndaǵy tapshylyq údeı túsetin sekildi. О́ıtkeni aýa raıy salqynda­ǵan saıyn energetıkalyq daǵdarys tereńdeı beredi. Kómir men elektr ener­gııasynyń, oǵan qosa tabıǵı gazdyń jetispeýshiligi munaıǵa qosymsha suranysty arttyrady. Biraq AQSh pen OPEK+ naryqqa qosymsha kólem berýge asyqpaıtyn sııaqty.

«Otkrytıe Research» zertteý orta­lyǵynyń jetekshi sarapshysy And­reı Kochetkov ta kómir men gaz baǵa­synyń rekordy munaıǵa degen sura­nyst­y arttyratynyna senimdi bolyp otyr. Ásirese, tórtinshi toqsandaǵy ahýal Sol­tústik jarty shardaǵy tempe­ra­tý­ra­nyń tómendeýine baılanysty kúr­delene túsetin sııaqty. О́ıtkeni Qytaı­da kómir baǵasy rekordtyq deńgeıge jetken. Sol sebepten, munaı ónimderi, onyń ishinde mazýt elektr men jylýdy óndirý úshin burynǵydan da mol suranysqa ıe bolýy múmkin.

Budan buryn halyqaralyq energe­tıkalyq agenttik 2021 jylǵy munaıǵa suranystyń boljamyn táýligine 96,3 mln barrelge deıin kótergen edi. De­mek, jyldyń sońyna deıin bul su­ra­­nys táýligine 5,5 mln barrelge ar­ta­dy. Atalǵan agenttik 2022 jyl­ǵa su­ra­nys­tyń ósý qarqynynyń bol­ja­myn táý­li­gine 3,2-den 3,3 mln barrel­ge de­ıin naq­tylaǵan edi. Osy bol­ja­m­nyń nát­ı­jesinde aldaǵy jyly mu­naı­ǵa suranys táýligine 99,6 mln bar­rel­di quraıdy. Árıne, bul kórsetkish COVID-19 pandemııasyna deıingi deń­geı­den sál joǵary ekeni daýsyz. Alaıda AQSh Energetıka mınıstrligi 2021 jyly eldegi táýliktik munaı óndirý bol­ja­myn 60 myń barrelge, táýligine 11,02 mln barrelge deıin tómendetkenin eskergen jón.

Batys munaı kompanııalaryna taza energııaǵa tez aýysýdy talap etken ınvestorlar men eko-belsendiler áser etetini daýsyz. О́ıtkeni batys ınves­torlary kompanııalardyń óndiristik qyzmetin qarjylandyrýǵa asyqpaıdy. Sóıtip ınvestorlar munaı baǵasynyń arzandaýynan seskenip, jańa munaı ken oryndaryna az aqsha jumsaǵandy jón kóredi. Jalpy, qazir munaı nary­ǵyndaǵy usynys shekteýli kúıde qalyp otyr. Biraq suranystyń áli de óse­tini daý týdyrmaıdy. Al batystaǵy al­paýyttardyń mol munaı óndirýge asyq­paýynan olardyń ornyn basqa kompanııalardyń basýyna múmkindik ashyldy. Máselen, Saýd Arabııasynyń jetekshi munaı óndirýshisi Saudi Aramco munaı óndirýdi kúnine keminde 1 mln barrelge, tipti 2030 jylǵa qaraı 13 mln-ǵa deıin arttyrýdy jos­par­laǵanyn málim etti. Sondaı-aq Kýveıt, BAÁ, Irak, Lıvııa, Argentına, Kolým­bııa men Brazılııadaǵy munaı kom­panııalary da munaı óndirisin ul­ǵaıtýdy josparlap otyr.

Energetıka salasyndaǵy sarapshy­lardyń paıymynsha, munaı men tabıǵı gazdyń baǵasy qazirgiden óse tússe, mol munaı óndirýshi elder usynysty arttyrýǵa májbúr bolady. Maqsat – naryqqa munaıdy kóbirek shyǵarý. Taǵy da derekke júginer bolsaq, ótken aıda Kýveıt óndiristi kúnine 2,4 mln-nan 4 mln barrelge deıin arttyrý úshin aldaǵy bes jyl ishinde barlaý jumystaryna 6 mlrd dollardan astam qarjy salýdy josparlap otyrǵanyn málimdedi. Demek, álemdik munaı naryǵynyń oıynshylary áli de barrel baǵamynyń kóterilgenin qalaıdy.

Munaı barreliniń búgingi kóteril­gen bıigi Qazaqstan ekonomıkasy úshin óte tıimdi bolmaq. О́ıtkeni elimizde óndirilgen munaıdy eksporttaýdyń otandyq ekonomıkany órkendetýge yqpaly zor. Birinshiden, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetke túsetin kirister men salyqtar kólemi ulǵaıady. Ekinshiden, geologııalyq barlaýdy damy­týǵa den qoıylady. Úshinshiden, jańa ken oryndaryn ashý men jumys oryndaryn qurý, áleýmettik máse­leler oń sheshimin tabady. Demek, kómirsý­tekti shıkizaty mol elimiz úshin barrel baǵamynyń taǵy da óse túskeni qajet.

Atyraý oblysy