Baǵyrlaıdan baq taısa...

Birneshe jyl boıǵy qýań­shy­lyq malmen kún kórip otyrǵan aýyldaǵy aǵaıyndy ábden sa­ry ýaıymǵa saldy. Baıyrǵy ózen – Baǵyrlaıdy jaǵalap, óze­gi talyp kórmegen sharýa­lar sońǵy úsh jylda malyna berer sý taba almaı qınalýda. Shy­dam­nyń da shegi bar. Hali ábden múshkildengen ózenge tú­ser tamshy sý surap, sharýalar dabyl qaqty. Taıpaq aýylynyń tur­ǵy­ny Baıan Muhambetova ha­bar­la­syp, Baǵyrlaıdyń ja­ıyn óz kózi­men kórip, bılikke el-jurt­­tyń ja­naı­qaıyn jet­kizýi úshin tilshilerdi shaqyrdy.

«Baǵyrlaı quryp ketedi degen oı úsh uıyqtasaq, túsimizge kir­meıtin. Biraq qazirgi jaǵdaı osy. Qańsyp, aıtaqyrǵa aınaldy. Sońǵy jyldary aýa raıy da músirkep turǵan joq, qysta qar, jazda jańbyr az. Mal sýa­ratyn sýat taba almaı, dala kezip tenti­rep júrmiz», deıdi ózenge arasha suraǵan sharýalar.

Rasynda da, Batys Qazaqstan ob­­lysymen kórshiles Atyraý ob­ly­­synyń Inder aýdany she­­kara­syn­daǵy Baǵyrlaı-4 sý qoıma­sy áb­­den keýip qalǵan, júrekti aýyrta­­dy. Bir kezderi balyǵy tý­lap, qa­­my­­sy shýlaǵan ózenniń jaǵ­daıy qyn­jyltady.

Uzyndyǵy 80 shaqyrymǵa so­zy­­latyn Baǵyrlaı ózeni bir­ne­she jerden bólinip, aıaq ja­ǵyn­daǵy 27 shaqyrymdaı arnasy­na sý kelmegen. Alaıda Indermen shektesken tustaǵy kópirge qaqpa qoıylyp­ty, ózen arnasynyń atyraý­lyq bóli­­ginde sý tolyp tur. Onyń se­bebin sura­ǵa­nymyzda, atyraý­lyqtar Ja­ıyq­tan kishi ózenge nasospen sý aıdap jatqanyn bildik. Al arnanyń ózderine tıesili bóligi keýip qalǵanyn kórgen taıpaq­tyq sharýalar osyndaı oń áreket­tiń erterek qolǵa alynbaǵanyna kúıinedi.

«Azamat» sharýa qojalyǵy­nyń jetekshisi Násipqalı Bıse­nov­­tiń de bılik basyn­da­ǵy­larǵa sýdan bólek aıtar bazynasy bar. «Osy mańdy meken etkenime 15 jyl­dan asty. Sýdyń joqtyǵy óz al­dyna, ınderlik qojalyq ıeleri óz jeriniń shuraıyn saqtap, malyn bizdiń aımaqqa aıdap ji­be­re­di. Jaıylys joq. Kóz sha­latyn jerdiń bári teri súı­ret­kendeı. Kórshi sharýalarǵa bir­neshe ret es­kert­tim, shetinen óndir­deı jas ji­git­ter. Keri sha­ýyp, qo­qan-loqy kór­setip kete­di». Aq­sa­­qaldy bala­ǵattap, úrki­tip qor­­qyt­­qan basbu­zar­larǵa toq­ta deı­tin jan kerek.

Taıpaq aýyldyq okrýgi ákim­di­gi­niń dereginshe, Baǵyrlaı óze­nin ja­ǵalaı 22 sharýa qoja­lyǵy jaılaıdy. Bularda 833 iri qara, 4 729 ýaq jandyq, 965 jylqy, 20 túıe tirkelgen. Osy okrýgtegi Shabdarjap pen Tompaq aýylynyń óndiristik kooperatıvine tıesili 439 bas iri qara da osy alqapta jaıylady.

Qos kooperatıvtiń biriniń tiz­ginin ustap otyrǵan Bolat Ǵab­dýalıev birneshe jyldan beri qor­dalanǵan máseleniń egjeı-tegjeıin tarqatyp berdi: «Osyǵan deıin arnanyń túbinde qalǵan tam-tum sýdy malǵa talǵajaý etip, ólmestiń kúnin keshsek, bıyl jaǵ­daı múldem kúrdelene tústi. Shab­darjap pen Tompaqtyń malyna isher sý joq. Aýylǵa osydan birneshe jyl buryn «Aqbulaq» baǵdarlamasymen aýyz sý qubyry jetkizilgen bolatyn. Amal neshik, tańerteńnen keshke deıin jaıylyp keletin qoı-eshkisine aýyl turǵyndary osy sýdy beredi. Al baǵymdaǵy sıyrdy sýa­rý úshin «Oral-Atyraý» kúre jolyn kúnine tórt márte kesýge týra keledi. Tańmen joldyń arǵy ja­ǵyn­daǵy jaıylymǵa shyǵatyn tabyndy tústen keıin Jaıyqqa aıdaımyz. Odan shólin qandyryp bolǵan soń, keri qaıtarý taǵy kerek. Sóıtkende jerimizdiń baı­lyǵy – ózen boıyndaǵy en toǵa­ıy­myzdy da qurtyp bitirýge ja­qyn­dadyq. Maldyń aýzyn bitep qoı­maımyz ǵoı, júrgen jolyndaǵy terek-butalardy jaıpap barady jetkenshe».

Onyń aıtýynsha, osyndaı qo­laı­syzdyqtarǵa baılanys­­­­ty ba­ǵymdaǵy malǵa qaraıtyn jan tabý da qıynǵa túsýde. Sebebi joldan árli-berli ótken túlikke kólik soqtyǵysyp, mal ıeleri men baqtashyny sotqa súırep álek. Bıyl osyndaı eki oqıǵa bolǵan. Alǵashynda kólik ıesi kooperatıvten 4 mln 200 myń teńge óndirip alýǵa nıettengen kórinedi, abyroı bolǵanda, sotta bulardyń kinásiz ekeni dáleldengen. Bir-eki kúnde B.Ǵabdýalıev taǵy da sottyń aldyna barmaq. Endi kólik ıesi keltirilgen shyǵynnyń esebine 1 mln teńge talap etip otyr eken.

«О́zderińiz kórip otyrǵandaı, ózenniń Atyraýǵa tıesili bóli­gi­ne kórshiler nasospen sý aıdap otyr. Solarmen kelisip, qara­ja­tyn tólep bolsa da, kópir qaq­­pasyn ashtyrtsa, ıgi bolar edi. Sýsyz qalǵanymyzǵa bir­ne­she jyl boldy. Malmen kún kórip otyrǵan aýyl úshin eń qıyny osy-daǵy. «Qudyq qazyp, sý shy­ǵa­ryńdar» deıdi. Bizde bıyl 7 qudyq qazylyp, onyń 5-eýi bitelip qaldy. Jyl sa­ıyn jańa qudyq qaza beretindeı sharýalardyń jaǵdaıy da máz emes», dep ashyndy Taıpaq aýy­­­lynda ótken sýlandyrý júıesine jaýapty mekeme basshylarymen júzdesýde B.Muhambetova.

Osy oraıda sharýalarmen basqosý­ǵa arnaıy kelgen «Qaz­sýshar» RMK oblystyq fılıaly ókilderiniń de ýájin tyńdadyq. Olardyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda bolǵan qýańshylyq tek Aqjaıyq aýdanyna emes, búkil Batys Qazaqstan oblysyna qıyn­dyq týdyrǵan. Aıtalyq, 2019 jyly Jaıyqtyń deńgeıi 2,4 metr bolsa, byltyr 3,07, al bıyl 3,58 metrge kóteril­gen. Al osy ózennen bastaý alatyn kishi ózenderdiń arnasy tolýy úshin sýdyń deńgeıi kem degende 6 metr­ge deıin kóterilýi kerek. Ja­ıyq­tan negizinen 600 mln tekshe metr sý alýǵa ruqsat bar, biraq bıyl sonyń tek 250 mln tekshe metri ǵana Jaıyq-Kóshim sýarý-sýlandyrý júıesine jiberilipti. Sebep jalǵyz – ózende sý joq. Alynǵan sý kóleminiń 30 paıy­zy, ıaǵnı 74 mln tekshe metri búgin másele basyna kóterilgen Baǵyr­laıǵa jan bitiretin Taıpaq magıs­traldy kanalyna bólindi. Áıtse de bul sýdyń Taıpaqqa jetetin túri joq. Sebebi jolshybaı 199 be­ket­ten sý alynady. Qalǵany baý-baqshaǵa quıylsa, kóktemde azyn-aýlaq kóltabandarǵa sý alǵan­dar da bar.

– Baǵyrlaı-4 qoımasyna sý bere­ıik desek, Jaıyqtan túsip jatqan sý kólemi – sekýndyna tek 1 ǵana tek­she­ metr. Al jan-jaqqa taratyp otyr­ǵan sý – 6 tekshe metr. Salys­tyr­maly túrde aıtar bolsaq, sý ortasha deńgeıde bolǵanda, Jaıyqtan sekýndyna 10-15 tekshe metr kirýshi edi. Iаǵnı kó­lemi 10-15 ese azaıdy. Jaıyq-Kó­shim sýlandyrý júıe­siniń boıyn­da 4 sý qoımasy bar, Baǵyr­laı solar­dyń biri – Dóń­gel­ek­ten nár ala­dy. Al munda sýdyń 30 paıy­zy ǵana qaldy. Osy qoımany sý­men toltyrar Bitiktiń de tabany kórinýge jaqyn. Onyń sy­­ıym­­dylyǵy 106 mln tekshe metr bolsa, qazir 9 mln tekshe metr sý bar. Bul buǵan deıin bo­lyp kór­­megen kórsetkish, – deıdi «Qazsýshar» RMK oblystyq fı­lıa­­ly­­nyń ınjeneri Shymbolat Bekmaǵambetov.

Joǵaryda aıtylǵandaı, Ja­ıyq­tan ruqsat etilgen sý kóle­min túgel almaıynsha, oblys­tyń eń shetki aımaǵy – Taıpaqqa sýdyń kelýi neǵaıbyl. «Keler jerin keń qylsyn» dep, qara sýdyń ózin pulsyz bermeıtin kórshi el­diń meıirimine de, raqymyna da senip qajeti joq sııaqty. Sonda tyǵy­ryqtan shyǵar jol qaıda?

«Jaıyqgıdrogeologııa» JShS ma­mandarynyń paıymynsha, Taı­paq óńirinde sýdyń deni ashy. Biraq usynys tússe, tushy sýdyń qoryn izdeýge daıyn. Osy júzdesýde mekeme ókilderi shahtalyq qudyq qazý, onyń baǵasy jóninde biraz túsi­nik berip ótti. Nesi bar, sý kelgen­she, amaldaı turýǵa bolatyn bul da bir áreket.

Sharýalarmen júzdesip, máse­leniń mán-jaıyn túsindirýge kelgen aýdan ákiminiń orynbasary Asqar Ábýǵalıevtiń aıtýynsha, Ja­ıyq­qa sý mol kelgende, Atameken aýylynyń tusyndaǵy eski arnamen Baǵyrlaıǵa esh kedergisiz quıylady. Al qazir kishi ózendi tek Taıpaq kanaly ǵana sýlandyryp otyr, onyń ózi de mardymsyz.

– Biz Baǵyrlaıdyń jaıyna ábden qanyqpyz. Bárimizdi de keýip qalǵan ózenniń hali qatty alań­datady. 2019 jyly óz­deri­ńiz bilesiz, Jaıyqta sý soń­ǵy 100 jylda bolmaǵan deńgeıge tómen­dedi. Oǵan deıin kishi ózen­derge sý molynan quıylatyn. Ári qysta toń turmaı, jazda jań­byr­dyń da az jaýýynyń sal­dary­nan Baǵyrlaı qurǵap qal­dy. Odan keıin kelgen sýdyń da deńgeıi kóńil kónshitpeıdi. Alpys kún tasyǵan sýdyń alty kúnde qaı­ta­ryn myqtap uǵyndyq. Sý tap­shylyǵy eń aldymen malǵa, ekin­shiden janǵa aýyr sezilýde. Osyǵan deıin Tompaq aýylynyń tusynan Jaıyqtan Baǵyrlaıǵa tikeleı qubyr tartamyz dep joba jasaýǵa nıet etkenbiz. Biraq mu­nyń reti shyqpady, eki orta­da kósi­lip jatqan jol bar ári sol jol­dyń boıy­men elektr je­lileri, gaz qubyrlary tar­tyl­ǵan. Solardy basqaryp otyr­ǵan mekemelerden sýǵa arnalǵan qubyrdy tóseý úshin ruqsat alýǵa tıispiz ári bul óte qymbatqa shyqpaq. Sonymen aınalysyp júrgende, ýaqyt osylaı tekke ótip ketkenin moıyndaýymyz kerek. Endigi jol – Atameken aýy­lynyń tusyndaǵy eski arnaǵa Ja­ıyqtan sý aıdaý úshin qýaty mol, qalqymaly nasos stansasyn ornatý. Árıne, bul da qarajatty talap etedi. Bir aýdannyń bıýd­jeti mundaı iri jobany kóte­re almasy anyq. Son­dyqtan oblys ákimdiginen qol­daý surap otyrmyz. Qazirgi tańda Atameken aýy­lynan Jaıyq ózenine deıin 5 shaqyrym elektr jeli­sin tartý úshin jobalyq-sme­ta­lyq qujattar jasaqtalý­da. Elektr jelisi 2022 jyly jet­kizi­lýi kerek. Qurylǵynyń ornatylýy, qo­symsha jabdyqtar­dy qospa­ǵan­da, qalqymaly nasos­tyń ózine 100 mln teńgeden astam qarajat qajet, – deıdi A.Batyrhanuly.

Kórip otyrǵanymyzdaı, Ba­ǵyr­laıdy mekendegen sharýa­lardyń bar úmiti – Jaıyqtyń tasýy men Taıpaq kanalynan túsken sýda emes, osy nasos­­ta. «Irge­mizden aqqan ózenniń paıdasyn kóre almaı otyrmyz ǵoı» dep bir jutym sýǵa zar bolyp, shamdanǵan malshy aǵaıynnyń janaıqaıyna ob­lys­taǵy atqaminerler qulaq túrip, máseleni tezirek sheshse ıgi. Uzyn­saqaldy keıbir joba­lar syndy bir­neshe jyldyń tóńi­regine sozylsa, ábden qańsy­ǵan ózenniń erteńgi jaıy, sol sýǵa muqtaj aýyldyń hali ne bol­maq? Baǵyrlaıdyń baǵy taısa, Shab­darjap pen Tompaqtaǵy el-jurt kúnkóris kózi – malynan aıyrylady. Aǵaıynnyń osy mal úshin ǵana aýylda otyrǵany aıan, basqa jumys kózi joq. Betin ármen qylsyn, 1-2 jylda malǵa beretin sý kelmese, aýyldan adamdardyń jappaı qonys aýdarary da aqı­qat. Qarap otyr­sa­ńyz, osy aýyl­darǵa gaz da, sý da tartylǵan, Shab­darjapta eńseli bilim ordasy boı kótergenine 3-4 jyldyń shamasy boldy. Bılik basyndaǵylar adam aýyl­dan údere qashsa, osy ıgi­likterdiń túkke de qajeti bolmaı qalatynyn oılasa ıgi edi. El erteńi  aýyl ekenin umytpalyq.

 Álııa ShARAPIEVA

 Batys Qazaqstan oblysy