Odaqqa syımaǵan dıssıdent

Dıssıdentter týraly zertteýlerde búkil Keńes Odaǵy boıynsha qyzyl ıdeo­logııaǵa qarsy bolǵan sanaýly ǵana qaı­ratkerdiń esimderi atalyp júr. Al solar­dyń ishinde Ortalyq Azııa halyq­tarynan birde-bir qaıratkerdiń esimi aıtylmaıdy...

Biz áńgime etkeli otyrǵan Mahmet Qul­maǵambetov – Ortalyq Azııadan shyq­­qan dıssıdentterdiń kórnektisi. Son­­daı-aq ol der kezinde shetelge shy­ǵyp, at­qarǵan jumystary týraly ha­lyq­­aralyq baspasózde keń kólemde mura qal­­dyrǵan. Onyń ómirbaıany týra­ly de­rek­ter, óziniń maqalalary Eýropa­nyń túr­li baspasóz quraldarynda ne­mis, fran­sýz, aǵylshyn, orys tilderinde ja­ryq kórdi.

Mıýnhende júrgenimde Mahmet aǵa­men armansyz syrlastym. Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan soń ile-shala men de Mıýnhenge kelgen edim. Onda Keńes ókimetine qarsy baǵyttalǵan «Azat Eýropa», «Azattyq» radıostansala­rynda Mahań da qyzmet istep júrdi. Bul radıostansany AQSh kongresi qarjy­landyryp, Keńes ókimetine qarsy habar taratyp turǵan-dy. Mahań osyndaǵy qazaq redaksııasynda qyzmet etti. Bul bólim bizdiń elge baǵyttalǵan kún sa­ıynǵy alty saǵattyq habarynda keńes­tik basylymdarda aıtylmaıtyn shynaıy habarlardy efırge shyǵaryp otyr­dy. Olardy, árıne, elimizde ekiniń biri tyńdaýǵa múmkindik boldy dep aıtý shyn­dyqqa kelmes. Sebebi Keńes óki­metiniń arnaıy mekemesi efırdi qosym­sha dybystar arqyly basyp, ony buqara halyqqa jetkizbeýge tyrysty. Basqa elder keńestik Qazaqstanda bolyp jatqan jaǵdaılardy, kommýnıstik rejimniń elimizde júrgizip otyrǵan qylmystyq saıa­saty týraly shynaıy aqparatty osy Ma­hańnyń radıohabarlarynan biletin.

Mahmet Qulmaǵambetov sekseninshi jyldardyń orta sheninde Keńes elinen qashýǵa májbúr bolyp, aqyry Máskeý arqyly Aýstrııaǵa ótip ketedi. Áıeli Natasha ekeýi Venadan keıin Mıýnhenge baryp, «Azattyq» radıosyna qyzmetke turady. Ol kisi oryssha, qazaqshaǵa óte saýatty, daýysy zor, dıksııasy jaǵym­dy, radıonyń naǵyz júrgizýshisi retinde tyńdarmanǵa keńinen tanymal boldy. Mahmettiń áýe tolqyny arqyly kó­ter­gen máseleleri jurtshylyqtyń kóke­ıi­nen shyǵyp jatatyn.

Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanynda 1930 jyldyń 20 shildesin­de týǵan M.Qulmaǵambetov Qazaq mem­le­­kettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fa­kýlte­tin bitiredi. Sóıtip ol Túrik­men­­­stan men Qyrǵyzstanda marksızm-le­nınızm fılo­sofııasynan, ıaǵnı dıa­lektıkalyq jáne tarıhı materıalızm degen pánnen sabaq bergen. О́mirdegi bolyp jatqan oqıǵalarǵa syn kózimen qaraıtyn ol fılosofııa men saıası ekonomııanyń keı­bir teorııalyq jaǵdaılary keńestik shyndyqpen sáıkes kelmeıtinin dáris­terinde ashyq aıtyp júredi. Mysaly, sosıalıstik júıeniń sóz júzindegi ar­tyq­shylyqtaryn, al shyndap kelgende teń­germeshilik máselelerin, izdený, damýdyń toqyrap qalǵanyn, sonyń saldarynan ilgeri basýdyń joqtyǵyn taldap, dáleldi túrde aıtyp júredi. Ma­man esebinde óz pikirin janyndaǵylarǵa ashyq aıtady.

Jas mamannyń ómir shyndyǵyn bas­­qalardan ózgeshe paıymdaýy ıns­tı­­týt­tyń keıbir oqytýshylaryna una­maıy. Mahmettiń bul erkin oılylyǵy kóp uzamaı ózi dáris oqyǵan joǵary oqý ornynyń bastaýysh partııa uıy­myna, odan keıin arnaıy organǵa da je­­tedi. Osydan soń jas mamandy saıa­­sı negizde qýdalaý bastalady. Aıtys-tar­tysqa shydamaǵan ol, Char­­jaý­dan (Túrikmenstan) «óz erki­men» ketýge májbúr bolady. Sodan ke­ıin ol Qyr­ǵyz KSR-niń astanasy Frýn­ze qala­syn­­daǵy (qazirgi Bishkek) medı­sına ınstı­týtyna fılosofııa páninen oqy­týshy bolyp ornalasady. Munda da so­ńyna ergen «qońyraýdan» qutyla al­maıdy. Oqytýshylar men bastaýysh partııa uıymy Mahmetti jıi-jıi synǵa alyp, ty­nyshtyq bermegen soń, bul oqý ornyn da tastap shyǵady.

Keńestik ıdeologııa áreketiniń aldaý-arbaý, halyqtyń basyn aınaldy­ryp, qısynsyz ılandyrý ekenin tereń sez­gen ol óz dáristerinde bul ıdeologııaǵa qar­sy dáleldi pikirlerin aıtýdy toqtatpaı­dy. Áriptesteriniń biri óziniń pikirle­ri­ne stýdentterdiń saýatty qarsylyq bil­dirgenin baıqaǵan soń, olardyń Qul­maǵambetovten úırenip júrgenin biledi de, ony ańdýǵa alady. Osylaısha, alpysynshy jyldardyń basynda Mahmet­tiń izine MQK qyzmetkerleri shyraq alyp túsedi. Bul týraly málimet sol «úsh árip» jınaǵan qujattarda bar. Naqty­­laı aıtqanda, osy organnyń Qostanaı ob­lys­tyq basqarmasynyń tergeýshisi ma­ıor Dadykın degen Mahmettiń izine túsken. Sóıtip, ony 1962 jyly Qylmystyq ko­dekstiń 56-babymen jaýapqa tartqan. Qulmaǵambetovti baryp turǵan ult­shyl dep aıyptaǵan. Ol aqyrynda sotta­­lyp, jeti jyl túrmege, úsh jyl súrginge ke­silip, jer aýdarylady. Sondaǵy bar taq­qan aıyby (bireýlerdiń aıtýy bo­ıyn­sha) Stalındi adamzattyń jaýy Gıt­­lerge teńegen-mis. Rejim onyń «ke­­­ńes­­tik júıe jumysshylardy qa­nap otyr» degen sózinen ilik izdegen. Osy is tý­raly Máskeýde shyǵyp tu­ra­tyn MQK-nyń «Sbornık» atty jýr­na­ly­na kezinde kólemdi maqala jazy­lyp­­ty. Onda M.Qulmaǵambetovtiń biraz ýaqyt­tan beri aınalasyndaǵy kisi­­ler­diń arasynda ókimetke qarsy úgit-nası­hat júrgizgeni, ultshyldyǵy, bógde oıy týraly mysaldar keltirile otyryp baıan­dalypty. Al qaralǵan iste Mah­met­tiń MQK organynyń nazaryna qa­laı tús­keni, onyń Keńes ókimeti ómi­rin­degi keıbir jaǵdaılarǵa óziniń bergen baǵasy týraly derekter bar eken. Ke­zinde ony tipti esi aýysqan dep sanap, saraptama da júrgizilipti. Sóıtip M.Qul­maǵambetovtiń is-áreketinde 56-bap­tyń qylmystyq quramy toly­ǵy­men bar ekendigi, sondaı-aq aldyn ala jáne sot tergeýlerinde onyń dálel­den­gendigi týraly álgi jýrnalda anyq jazylǵan.

«Ol kezde búkil Keńes Odaǵy uıyq­tap jatty. Qoryldap jatty. Barlyq úı­diń shamdary óshken. Tek qana Máskeýde, Stalınniń terezesinde jaryq sónbegen. Sebebi Stalın – bizdiń baqytymyz. Biz úshin qaıǵyryp, qam jep otyr. Týra osyn­daı tárbıe alǵan edik. Ákeń ólse ólsin, Stalın ólmesin» deıtin edik». Mah­­met Qulmaǵambetov bizben otyryp ke­ńi­rek syrlasqanda osylaı dep eske alatyn.

Sonymen, 1962 jyldyń jeltoqsan aıynda MQK-niń Qostanaı oblystyq basqarmasy Mahmet Qulmaǵambetov­ti Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 56-ba­bynyń 1-tarmaǵymen jaýapqa tar­typ, jeti jylǵa bas bostandyǵynan aıyrady.

Ol Sibirde, Mordovııada aıdaýda júr­gende jeti jyly bitpeı jatyp taǵy sottalady. Sondaǵy taqqan aıy­by «tártipke baǵynbaısyń, jumys­tan jaltarasyń, saıası sabaqtarǵa bar­­­maısyń» degen maǵynada bolǵan. Osy­­­ny syltaý etip, Máskeýden 300 sha­qy­­rymdaı jerdegi «Vladımır» túr­mesine qaıta aıdap jiberedi. Sol kez­de jazasynyń merzimi bitýine eki jyl tórt aı qalǵan eken. Túrmeniń tár­tibi óte qatal bolǵan. Ony Mahmet Qul­ma­ǵam­betovtiń ózi «Vladımır túrmesine qaraǵanda, Mordovııadaǵy lager «kýrort» sııaqty bolatyn» dep aıtyp otyratyn. Ony sol jerde ólimnen arashalap qalǵan bir dáriger áıel eken. Ol áıel Mahmetti aıap, ony «týberkýlezben aýyrady» deıdi de, túrmeden aýrýhanaǵa alǵyzyp, toǵyz aı baqqan. Osylaısha, áýpirimdep eki jyl toǵyz aıdy ótep shyǵady. Odan lagerde óteýi tıis merzimi taǵy bar dep Sibirge qaıta aıdaıdy. Sóıtip, Komı avtonomııaly ­Respýblıkasyna ıtjekkenge jiber­gen. Sol jerde júrip, temirjolda júk tasýshy bolady. Aıdaýdan bosanǵan soń, 1974-1975 jyldary BAM-da, 1975-1977 jyldary Komı ASR-inde, 1977-1979 jyldary Ýkraınanyń Harkov qalasynda eńbek etti. Ol kisi Sýrgýtte (Re­seı, Túmen oblysy) súrginde júrgen kez­inde kórgen-bilgenderin oıǵa túıip, «Kon­tınent» jýrnalynda turaqty jarııalap turǵan.

Ol kezde KSRO azamattarynyń she­telge ońaılyqpen shyǵa almaıtyny bel­gili. Mahmet Qulmaǵambetov maq­satyna jetý úshin Harkovte bir evreı áıelge úılenedi. Sol arqyly arnaıy shaqyrtý alyp, Venaǵa barady. Álgi áıel Izraılge jol tartady da, Qulmaǵambetov Venada qalyp qoıady. Venada turaqtap, artynan Germanııaǵa ótip ketedi. Osylaısha, Mıýnhendegi «Azat­tyq» radıosynda 15 jyldan asa ýaqyt jumys istep, 1995 jyly zeınet­kerlik demalysqa shyqty.

Onyń habarlary mirdiń oǵyndaı dóp tıip, tyńdarman júregine jol taýyp jatty. 1986 jylǵy Jeltoqsanda taıaqqa jyǵylǵan ini-qaryndastaryna qazaq bóliminiń bastyǵy Hasen Oraltaı jáne Mahmet Qulmaǵambetov moraldyq tireý boldy. Olar ózderiniń kúndelikti habarynda totalıtarlyq júıeni, otarshyl saıasatty áshkerelep, kommýnısterdiń betperdesin ashty. Ol qazaq jastary­nyń Odaqta birinshi bolyp osy alyp rejimge qaısarlyqpen qarsy shyqqa­nyn maqtanyshpen efırde aıtýdan tynba­dy. «Senderdiń bul kóterilisteriń irgesi shaı­qala bastaǵan kommýnıstik rejimdi bolashaqta qulatady. Sender sııaqty qorlyqta júrgen basqa halyq­tar osy bas kóterýden úlgi alady, al­ǵan betterińnen qaıtpańdar!» dep dem berip otyrdy. Alań qanǵa bógip, jastar jeńilis tapqanda Mahmettiń qaıǵysynda shek bolǵan joq. Keıin Mahańnyń aıtqany aıdaı keldi. Sol Jeltoqsan kóterilisi egemendigimizdiń qar­lyǵashy boldy. Búgin, mine, Alashtyń asyldary ańsaǵan táýelsizdigimizge de qol jetti. Jastardyń kórgen azaby bos ketpedi. Buǵan Mahmet aǵamyzdyń da qosqan úlesi zor.

KSRO ydyraǵannan keıin Qazaq KSR Bas prokýrorynyń narazylyǵyna baılanysty 1990 jyldyń 24 jeltoqsanynda Mahmet Qulmaǵambetovtiń qylmystyq isi Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń plenýmynda qaralyp, ol óziniń qaýlysymen buǵan deıingi oblystyq, respýblıka­lyq sot organdary aktileriniń kúshin joıyp, Mahmet Qulmaǵambetovtiń is-áreketinde qylmys quramynyń joq­tyǵyna baılanysty ony tolyǵymen aq­tady. Osy qaýlyda bylaı dep kór­setilipti: «Qulmaǵambetov Mahmet aldyn ala jáne sot tergeýi kezinde ózine taǵylǵan «antısovettik úgit jáne nası­hat júrgizdiń» degen kináni moıyndamady. Ol saıası ekonomııa jáne fılosofııa salasynyń mamany esebinde úki­met pen partııanyń is-áreketterin syn­ǵa alyp, oǵan óz pikirin aıtyp otyr­dy. Bul aıtylǵan pikir ókimetke qar­sy úgit nemese nasıhatqa jatpaıdy, se­bebi onda sovettik memlekettik jáne qoǵam­dyq qurylysty dattaıtyn, odan shy­ǵarylǵan jalaqorlyq ótirik taratý joq. Ol óziniń paıymdaýlarynda elde bolyp jatqan obektıvti bolmysty kórsetti».

– Ult máselesi de meni kóp oılantyp, tolǵandyrady, – degen edi kezinde Mah­met aǵamyz. – О́z basym ultshyl jan emespin. О́z ultyńdy basqa ulttan jo­ǵary ustaý, basqa ultty jek kórý degen sııaqty is-áreketter mende joq. Al orys halqynyń keıbir ókilderi­ne kel­sek, olar ózderiniń basqalardan sany jaǵynan kóptigin paıdalanyp, az ha­lyqqa mensinbeýshilikpen qaraıdy. Sebebi olar ózderinen basqalardy ekin­­shi sortty kisilerge, aqyl-esi je­ti­siń­kiremeıtin jandarǵa sanaıdy. Saýat­syz, eshnársege qabileti joq keıbir orys­tardyń bilimdi, aqyl-oıy joǵary qazaq­tardy keketip, muqatyp turǵanyn kim kórmeı júr deısiz. Sonda osyndaı mádenıetsiz, oı-órisi tómen kisiler ultyma qarap meniń ar-ojdanymdy aıaqqa basýlaryna bola ma?! Osyndaı jónsizdikke jol beretinderdiń kópshiligi partııa qataryndaǵy sheneýnikter dep esepteımin. Sondyqtan men endi eshqa­shan da partııa qataryna kirmeımin. Par­tııanyń jáne onyń músheleriniń bir-birinen eshqandaı aıyrmashylyq­tary joq. Demokratııa týraly sóz bolsa, ol bizde tek qaǵaz júzinde ǵana bar. Onyń naǵyz demokratııaǵa eshqandaı qatysy joq. Mysaly, bizdegi saılaýdy alaıyq. Saılaýshylar óz qalaýlylaryn tań­dap, oǵan daýys bere almaıdy. Tizimde kórsetilgen, joǵarydaǵylar kórsetken adamǵa ǵana bas shulǵıdy. Bul saılaý emes, jurtty qur aldaý. Al sovetterge kelsek, onyń da róli tek qaǵaz betinde. El basqarý júıesi bılep-tósteýshi apparat – partııanyń qolynda. Partııaǵa qarsy sóz aıtýǵa, ony minep-synaýǵa bolmaıdy. Meni Keńes ókimeti oqytyp jetkizdi, adam qyldy, biraq men onyń «aq» degenin alǵys, «qara» degenin qarǵys dep, barlyq aıtqanymen kelise berýge tıis emespin, ár adamnyń óz pikiri bolýy kerek.

Almatyda shyqqan «Iýrıdıcheskıı vestnık» degen gazette Mahmet Qul­ma­­ǵambetovke keńestik sot taqqan aıyp­tardyń barlyǵy jazylǵan. Ne úshin, qandaı aıyp taǵyldy, bári bar. Sol basylymda «Qulmaǵambetov jazyq­syz aıyptalyp, on jylǵa qamaldy, endi Joǵarǵy sottyń úkimimen aqtaldy» de­lingen. Kommýnısterdiń ádeti de baıaǵy, aldymen adamdy aıyptap, sottap, ıtjekkenge aıdap, azaptap, atyp tastaıdy da, sosyn baryp aqtap jatady. Sol sııaqty Mahańdy da on jyl sorlatyp, sottady da, keıin aqtady. Ol kisi sol kezde shetelde júrgen edi. Keńes Odaǵyna, ózin ógeısitken sosıalıstik júıedegi eline ókpesi qara qazandaı bolatyn. Aqyry aqtaldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń aqtaldy. Mahmet ózin «Odaqqa syımaǵan adammyn» dep otyratyn. Ol azat­tyq alǵan óz eline kele almaı dúnıe­den ótti.

Mahmet Qulmaǵambetov qashanda týrashyldyǵymen keıbireýlerge jaǵa qoımaıtyn. Sondaǵy bir jaǵympaz, jalbaqaı adamnyń jaǵymsyz tirligine shydamaı, álgini sabap tastaıdy. Sol úshin de radıodan qýylyp, eki jyl áýre-sarsańǵa túskeni bar. Sońynda ádil­dik jeńip, aqyry sot sheshimimen qyz­­metine qaıta ornalasady. Eki jyl boıy bosqa júrgen ýaqytyna oraı tıisti qarajaty ótelip, sol qarjyǵa, ıaǵnı 450 myń nemis markasyna Italııadan úı satyp alady. Bul onyń toqsanynshy jyldardyń basynda ózi baryp kórgen, Italııanyń «Qazaqstan» degen eldi meke­nindegi jer eken. Sol mańaıdaǵy shóbi shúıgin, ózimizdiń kádimgi jaılaý sekildi dalasynan tańdap alǵan úıi edi. Tórt gektardaı jeri bar úıiniń mańda­ıshasyna úlken etip «Kazakstan» dep jazdyryp qoıǵanyn aıtqan. Eger de Qazaqstannan bireýler kele qalsa, bizge burylyp, qonaq bolsyn degen oımen jazǵan eken ony. Zeınetke shyqqan soń qalǵan ómirimdi Natashamen birge sonda ótkizemin dep otyratyn. Sóıtip, Mahmet Qulmaǵambetov toqsanynshy jyldardyń orta sheninde «Azattyq» radıosynan zeınet demalysyna shyǵyp, Italııaǵa qonys aýdarǵany bar.

Alaıda Mahań Italııada biraz tur­ǵan soń belgisiz sebeptermen úıin satyp, 2000-jyldary Mıýnhenge qaıta kó­ship keledi. Shamasy, qazaǵy sırek kezdesetin Italııa jerinde ol kisi jal­ǵyz­syrasa kerek. Sońǵy ret men Mah­met Qulmaǵambetovti 2002 jyly jaz­da, Germanııanyń Keln qalasynda ót­ken Dúnıejúzi qazaqtarynyń kishi quryl­taıynda kórdim. Qasynda baıaǵy Natasha degen áıeli bar. Onyń eki kózi nashar kóretin bolypty, sonda da Mahań báıbishesin qasynan tastamaı, Eýro­padaǵy qazaqtardyń quryltaıyna ertip kelgen eken.

– Taǵdyr maǵan urpaq súıýdi buıyrt­pady, baǵym ba, sorym ba, endigi ǵumy­rymdy osy qosaǵym Natashamen birge ótkizemin, – dep edi sonda qaıran Mahań.

Ol kisi Almatydaǵy týystaryna – ózinen keıin sońynda qalǵan ini-qaryn­dastarynyń balalaryna udaıy qarajat salyp, ózine shaqyryp, sálem-saýqat jiberýden jańylmaıtyn.

Qarap otyrsaq, bútindeı bir keńes­tik júıege sol tusta jalǵyz ózi qarsy turyp, «qaraǵaıǵa qarsy bitken bu­taq» sekildi bolǵan azamat Mahmet Qul­­ma­­ǵambetovtiń ózi nege turady? О́ki­­­nish­ke qaraı, bul kisini kópshilik bi­le ber­­­meıdi. Bul kisi kezinde marksızm-lenınızm ilimine ashyqtan-ashyq qar­sy shyǵyp, sodan qýǵyn kórip, aqy­ryn­da shetel asýǵa májbúr bolǵan. Saıası tilmen aıtqanda, Mahmet Qulmaǵambetov – qazaqtan, tipti kúlli Or­talyq Azııadan shyqqan dara dıssıdent. Qazaq zııalylarynyń ishinen esimi Helsınkıdegi saıası tutqyndar tizimine kirgen eki qazaqtyń biri jáne alǵashqysy osy Mahmet Qulmaǵambetov.

Ol kisiden urpaq qalmady. Mahmet Qulmaǵambetov 2008 jyly qarasha aıynda Batys Germanııanyń Mıýnhen qalasyn­da kóz jumdy.

Mahmet Qulmaǵambetovtiń osydan jarty ǵasyrǵa jýyq shamasynda jazǵan oı-pikirin búginderi ortaǵa salyp taldap, saralap kórsek, ol óz zamanynyń ózgeshe týǵan oıshyl adamy degen tujy­rymǵa keler me edik, qaıter edik. Ol kezde ekiniń biri osyndaı batyl iske bara ma? О́z oıyn ashyq aıtý sol kezde erlik edi ǵoı. Totalıtarlyq tártip sheńberinen shyqpaı, ǵylymı dıssertasııalaryn qorǵap, kóptiń biri bolyp júre bergende, búginderi Mahań ataqty ǵalymdardyń biri bolatynyna eshqandaı kúmán joq. Biraq ol jeke basynyń kúni úshin ekijúzdilik jasap ótirik aıta almady, oǵan ary jibermedi. Maman esebinde óziniń oı-pikirin ashyq ortaǵa saldy. Kelmeske ketken KSRO-ny kóksep álek bolmaı, naqaqtan japa shekken osyndaı arystarymyzdy madaqtasaq, qandaı jaqsy bolar edi.

Saıasat BEIISBAI,

«Azattyq» radıosynyń 1991-2004 jyldardaǵy tilshisi, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri