ITAKA. Glazgodaǵy Birikken Ulttar Uıymy uıymdastyrǵan Klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasy (COP26) qarsańynda alańdaýshylyq ta, úmit te basym. Alańdaýdyń sebebi qasaqana «soqyrlardy» qospaǵanda, bárimiz planetaǵa tıgizip jatqan zııanymyzdy kórip otyrmyz. О́rt, sý tasqyny jáne teńiz deńgeıiniń kóterilýi búkil álemdi elegizetedi. Qorshaǵan ortanyń buzylýy, sonyń saldarynan týyndaǵan qaqtyǵystar bosqyndar sanyn jappaı kóbeıtedi.
Biraq úmit te bar. Sebebi adamzat tap kelgen qıyndyqtyń aýqymyn ańǵaratyndar jeterlik. Solardyń biri – talaıdan beri áreket etýge shaqyryp júrgen ekologııalyq belsendi Greta Týnberg. Sodan shabyt alǵan Eýropalyq odaq 2050 jylǵa qaraı qart qurlyqty kómirqyshqyl gazyn shyǵarmaıtyndaı etýdi kózdeıtin «Eýropalyq jasyl kelisim» qabyldady.
AQSh ta osy ǵasyrdyń ortasyna qaraı parnıkti gazdar shyǵarylymyn joıýdy maqsat etip otyr. Taıaýda el bıligi damýshy elderge klımattyq daǵdaryspen kúresýine bóletin qarjysyn jylyna 11,4 mıllıard dollarǵa deıin ulǵaıtatynyn málimdedi. Keıbir AQSh zań shyǵarýshylary, atap aıtqanda, О́kilder palatasynyń depýtaty Aleksandrııa Okasıo-Kortes pen senator Ed Markı «Jasyl jańa kelisim» qabyldaýdy usynady. Bul qujat el ekonomıkasyn qaıta qurýǵa jol ashyp, AQSh-tyń kómirqyshqyl gazy shyǵarylymyn tómendetýge múmkindik bermek.
Degenmen osyndaı kúsh-jigerge qaramastan, klımattyń ózgerýimen kúresti kesh bastadyq. Eger adamzat dınozavrlardyń kúıin keshpesin desek, is-qımyldarymyzdy jedeldetýimiz kerek. Klımattyq daǵdarys – jahandyq másele, álemniń búkil eliniń birlese áreket etýin talap etedi. Biraq kóptegen damýshy memleket, sonyń ishinde klımattyń ózgerýinen qatty zardap shegetinderiniń atalǵan daǵdaryspen kúresýge qarjylaı múmkindigi jetispeıdi. Keıbir damyp kele jatqan elder, sonyń ishinde Ońtústik Afrıka jáne Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııanyń kóp bóligi kómirge táýeldi. Olar jasyl energetıkaǵa jedel aýysýy kerek.
Sondyqtan barlyq eldiń máseleni ońtaıly sheshýge óz úlesin qosýyna járdemdesý úshin qarjylyq jáne ǵylymı qoldaý júıelerin qamtamasyz etetin ujymdyq mindetteme qajet. 200-ge jýyq elden qoldaý tapqan 2015 jylǵy Parıj klımat kelisimi – dıplomatııalyq jetistik. Biraq Parıjde kelisilgen jahandyq jylynýdy ónerkásiptik ındýstrııaǵa deıingi deńgeımen salystyrǵanda 1,5º selsıı kóleminde saqtaýǵa qol jetkizý óte qıyn.
Glazgodaǵy jıyn shynaıy áreketke bastaı ala ma? Jaqynda Týnberg «basshylar anany isteımiz jáne mynany isteımiz dep aıtady... Sodan keıin olar eshteńe istemeıdi» dep eskertti. Kóshbasshylardyń klımattyń ózgerýine qarsy kúresýine kóńili tolmaıtyndar tek jastar ǵana emes. Ulybrıtanııa patshaıymy Elızaveta II de osyndaı pikir bildirip, «olar sóılegende ashýyńdy keltiredi, biraq olar túk bitirmeıdi» dedi.
Mundaı úmitsizdik tabıǵı nárse. Klımattyń ózgerýine qarsy is-qımyl áli de sóz kúıinde qalyp otyrǵanyn kórgende aıtylǵannyń bári ekijúzdilik pe dep eriksiz tańǵalamyz.
Biraq olaı bolmaýy tıis. Eger ómir súrýge jaramdy planetany bolashaq urpaqqa mura etip qaldyrǵymyz kelse, ár adamnyń áreketi men toptyń is-qımylynyń arasynda nelikten alshaqtyq bolatynyn túsiný óte mańyzdy. «Tutqyn dılemmasy» sekildi oıjumbaqtar ózimshil sheshim qabyldaýdyń zııanyn kórsetedi. Klımattyq daǵdarysty joıýǵa qajetti sheshim men mindettemeni oryndaý saıasatkerlermen birge áleýmettik sala ǵylymdary men moraldyq fılosoftar úshin de basty másele.
Neoklassıkalyq ekonomıka túsinigine qaramastan, zamanaýı ekonomıka jeke tulǵalardyń áreketimen ǵana basqarylatyn jeke emes naryq retinde jumys istemeıdi. Kerisinshe, Marıana Maszýkato óziniń «Ekonomıka mıssııasy: Kapıtalızmdi ózgertýge arnalǵan kezeń» kitabynda atap ótkendeı, naryqtar «uıymdyq minez-qulyqqa, ózara árekettesýge jáne ınstıtýsıonaldy qalyptastyrýǵa áser etetin erejelerge, normalarǵa jáne kelisimsharttarǵa negizdelgen».
Sondyqtan ujymdyq áreketti jeke nıetterdiń jıyntyǵymen teńestirý qate. Adamdar klımattyq apattyń aldyn alý úshin bárin jasaǵysy keletinin aıtyp, biraq az jumys istese, bul ekijúzdilik bolmaýy múmkin. Olar «Greta dılemmasyna» tap kelýi yqtımal.
Mundaıda bir top adam is-áreketterinen keletin ekologııalyq zalal bolashaq urpaqqa qalaı zııan tıgizetinin oılamaı, bastapqyda óz múddelerin kózdeıdi. Adamdardyń qorshaǵan orta jónindegi túsinigi keńeıip, túzetý sharalaryn qabyldasa, dástúrli ekonomıkalyq modelder bolashaq urpaqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna ákeledi.
Biraq qazirgideı kúrdeli, bir-birine strategııalyq turǵyda baılanǵan álemde nátıje basqasha bolýy múmkin. «Greta dılemmasyna» súıensek, paradoks bolsa da, qorshaǵan ortanyń qamyn oılaıtyn sanaly adamdar ujymdyq túrde ekologııaǵa kóbirek zııan keltirýi yqtımal. Osy sekildi M.Esher mundaı topty ózderi izdemegen maqsatqa jetýge talpynǵan jeke qadamdardyń toǵysýy dep sıpattaıdy. Osylaısha, izgi nıet bolashaq urpaqqa kómektesýdiń ornyna olarǵa zııan tıgizedi.
Ras, bul dılemma paradoksty kórsetý úshin ádeıi uıymdastyrylǵan. Biraq bul adamdardyń ózara árekettesýiniń strategııalyq negizderine kóbirek kóńil bólý kerek ekenin kórsetedi. Sol arqyly qazirgi kúrdeli jahandyq ekonomıkada klımattyq apattyń sheginen shyǵýǵa kómektesetin saıasatty ázirleı alamyz.
Bul shekteýli akademııalyq dálel sııaqty kórinýi múmkin, biraq olaı emes. Eger Týnbergtiń nıetin júzege asyrǵymyz kelse, barshamyz, sonyń ishinde kóshbasshylar qajetti saıasat qalyptastyryp, ınstıtýttar qurý úshin «Greta dılemmasyn» negiz retinde paıdalanýymyz kerek.
Kaýshık BASÝ,
Dúnıejúzilik banktiń burynǵy bas ekonomısi jáne Úndistan úkimetiniń bas ekonomıkalyq keńesshisi, Kornell ýnıversıtetiniń ekonomıka professory jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org