Alash arystary ardaqtaldy

Keshendi eskertkishtegi Álı­han Bókeıhan, Ahmet Baı­tur­synuly, Mirjaqyp Dýlat­uly, Mustafa Shoqaı, Muha­med­­jan Tynyshbaıuly, Júsip­bek Aımaýytuly, Maǵjan Juma­baev, Álimhan Ermekuly, Jahan­­sha Dosmuhameduly mú­sin­­deri ornatylǵan tuǵyr­dyń eki jaǵynda 140 Alash zııaly­larynyń esimi tańbalanǵan. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Alash qaı­rat­kerleri ótken ǵasyrdyń ba­syn­da táýelsizdik ıdeıalaryn halyq arasynda dáripteýge zor eńbek sińirip, azattyq jolyn­da qurban boldy. Alash arys­tarynyń asyl murasyn jas­tary­myzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek» degen sózderi de oıyp jazylǵan. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna elimizdiń túkpir-túkpirinen zııaly qaýym ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, tarıhshylar men qalamgerler qatysty. Saltanatty rásimde sóz alǵandar mesenat Beket Tur­ǵaraev pen jergilikti ákimdiktiń úılesimdi isine rızashylyqtaryn bildirdi. Alash ıdeıasy, Alash ama­naty týraly sóz qozǵady. Ult­­tyq demokratııalyq memleket qurý Alash arystary usynǵan ıdeıa­nyń negizi ekeni de aıtyldy. Alash ıdeıasyn tý etip kótergen azamattardy jer, jerdiń asty men ústindegi baılyq qazaq­­tyń ıgiligine jumsalýy, til, din jáne dil ústemdigi, ulttyq dás­túr men táýelsiz ǵylymǵa negiz­del­gen, zańǵa súıengen ulttyq demokratııalyq memleket qurý syndy maqsat biriktirdi. Osy maqsat-murattardyń jolynda olar eshteńeden aıanǵan joq. Ǵalymdar, sondaı-aq Alash qaıratkerleri týǵan halqyn qalaı súıýdiń, onyń muń-múdde­sin ártúrli saıası jaǵdaılarda qalaı qorǵaýdyń, Otanǵa adal jáne rııasyz qyzmet etýdiń teń­dessiz úlgisin kórsetkenin bú­gingi urpaqqa úlgi etti. Táýel­siz el bolamyz desek, Alash qaǵı­dattary men ustanymyn úlgi etýge shaqyrdy. Erkin el­diń erteńi qandaı bolatyny búgin­gi­­lerdiń is-áreketterinen bas­ta­la­­tynyn eskertti. Osy bir ıgi isterge bastamashy bolyp, uıym­dastyryp júrgen «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qoǵamdyq qaıy­rym­dylyq qorynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Beket Tur­ǵaraevqa alǵystaryn jet­kizdi. Mysaly, Qazyǵurt aýdany­nyń ákimi Arman Abdýllaev óz sózinde Alash qozǵalysy qa­zaq­tyń san ǵasyrly tarıhyn­daǵy eń jarqyn, eń aıbyndy oqıǵa ekenin atap ótti. «El­basy N.Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda sa­lyn­ǵan «Babalar rýhyna taǵzym» kesheninde Alash arys­tary, Asyl ana, Qajymuqan Muńaıtpasov eskertkishteriniń ashylýy aýdan halqynyń ǵana emes, jalpy elimizdiń úlken qýa­ny­shy men maqtanyshy. Biz jańa dáýirge qadam basyp kele jatqan egemen elmiz. Biraq ótkendi umytpaımyz. О́ıt­keni ba­ba­larymyzdyń eli­miz úshin atqarǵan eńbekteri urpaq­qa óne­ge bolyp, jastardy otan­shyl­dyq rýhta tárbıeleýge tamasha úlgi bolyp qala beredi», dedi aýdan ákimi. Al memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Aıtahanov táýelsizdigimizdi máń­gilik etý úshin el tarı­hyn tereń zertteý qajet ekenin aıtyp ótti. «Osydan onshaqty jyl buryn myna tóbe aýyldyń qozy-laǵy jaıylyp júretin jota bolatyn. Al endi qazir qazaq halqynyń tarıhı-tanymdyq keshenine aınaldy. Elimizdiń túkpir-túk­pirinde el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda kóptegen jumys atqarylyp jatyr», dedi Q.Aıtahanov. Professor,  Qazaqstanyń eńbek sińirgen qaıratkeri О́mirzaq Ozǵanbaev bıyl Qaraǵandy oblysynda Alash qaıratkeri Álıhan Nurmuhanbetuly atyn­daǵy aýdan, Semeıde ýnıversıtet ashylǵanyn, sondaı-aq Soltústik Qazaqstan oblysynyń kóptegen mektebine Alash qaı­rat­kerleriniń esimi beril­genin jetkizdi. «Eskertkish eli­miz­di birlikke shaqyrady. Biz qa­shanda osy Qazyǵurttan qaıta jan­danǵanbyz. Qazyǵurt biz­diń kıeli jerimiz, bizdiń jańǵyrýy­myzdyń bastaýy. Sondyqtan bul eskertkish qashanda jastar­dyń ásirese, bilimge, ǵylymǵa um­tyl­ǵan urpaqtyń kelip, taǵzym ete­tin, tálim alatyn jeri bola­dy. Buıyrsa alashtaný jal­ǵa­sady. Alash bolyp oıanyp, Alash bolyp júrýimiz kerek, 24 saǵa­tymyz jaýapkershilik bolýǵa tıis. Bul eskertkish soǵan sha­qyryp tur», dedi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Dıhan Qam­zabekuly. Sonymen birge osy kúni «Anaǵa taǵzym» jáne Qajy­muqan Muńaıtpasovqa arnalǵan eskertkishterdiń de ashylý saltanaty ótti. Dańqty balýannyń 150 jyldyǵyna arnalǵan eskertkishke jáne ananyń meıirimi sýrettelgen óner týyndysyna qonaqtar oń baǵasyn berdi. Belgili aqyn, jazýshy Narmahan Begalıev kúsh at­asy Qajymuqan Muńaıtpasov es­kertkishiniń mańyzyna toq­ta­lyp, osy ıgi isti júzege asyr­ǵan Beket Turǵaraevqa «Qajy­mu­q­an qaǵanaty» kitabyn tartý etti.

Al Shymkenttegi M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıver­sıtetinde ótken «Alash rý­hanııaty jáne táýelsizdik» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada ǵalymdar Alash qozǵalysy, ult­tyń uly tulǵalary – Alash­­tyń qaıratkerleri, saıası qý­ǵyn-súrgin, asharshylyq zardaptary tereń zerttelip zerdelengen baıandamalar jasady. Konferensııanyń ple­nar­­lyq májilisin «Jeti jar­ǵy jáne Qojabergen jyraý» ha­lyq­aralyq qoǵamdyq qaıy­rym­dylyq qorynyń tór­aǵasy B.Turǵarauly men tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, pro­fessor, akademık, M.Áýezov atyn­daǵy OQÝ basqar­ma tór­aǵasy – rektory Darııa Qojam­jarova ashty. Konferensııa jumy­sy­na UǴA akademıkteri, sondaı-aq akademııanyń korrespon­dent-múshesi, ǵylym doktorlary, ǵylym kandıdattary, sonymen qatar memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, oblystyń jáne qalalyq maslıhattyń depýtattary, Shymkent qalasynyń, Túrkistan oblysynyń zııaly qaýym ókilderi, ýnıversıtet oqytýshylary qatysty. «Ke­shegi ótken arystarymyz «Oıan qazaq» dep uran salyp, sol jolda eńbektense, búgingi ult zııalylary «Oılan qazaq» dep, jahandaný zamanynda ult­tyq bolmysymyzdy joǵaltyp, urlatyp almaı, ata-baba dás­túrin saqtaı otyryp, zaman tala­by­na saı ósip-órkendeýimiz jaı­ly ulaǵatty usynystar aı­typ keledi. Tarlan tarıhshylary­myz muraǵattardaǵy sarǵaıǵan qujattardy zerdelep, zerttep, tarıh shyndyǵyn ashyp, halyqtyń sanasyna sáý­le túsirip, ótkennen sabaq alyp, bolashaǵymyzdy durys ba­ǵam­daýǵa qajyrly qaırat­ker­lik qyzmet atqarýda. Ashar­shy­lyq jaıly másele kóterý egemendiktiń qadirin tereń túsi­ný jáne tarıhtan taǵ­lym alý úshin de qajet. «Ta­rıh­­ty daý­ryqpa daý úshin emes, da­myl­syz damý úshin paı­da­laný­­dyń mańyzy zor» degen Pre­zı­dentimizdiń tarıhshylarǵa qara­typ aıtqan qaǵıdasynyń mán-mańyzy osyny meńzeıdi. Hal­qymyzǵa asharshylyqtyń ashy aqıqatyn ǵalymdary­myz ǵa­na ashyp, dáleldi túrde jet­ki­ze alady. Tarıhqa qatys­ty qo­ǵam­­dyq oı, ǵylymı pikir­ge ne­giz­delýi kerek. Halqy­myz­da «óli razy bolmaı, tiri baıy­maı­­­dy» degen bar. Iаǵnı HH ǵa­­­syr­­daǵy asharshylyqtyń qý­ǵyn-súr­­gin­niń, odan ózge de oqı­­ǵa­­lardyń ornyn anyqtaý qa­jet. Sonda ǵana bizder ótken ǵa­syr­dyń burmalanǵan tustaryn ashyp aıtyp, arýaqtar aldynda ar ta­z­a­lyǵymyzdy saqtaımyz. Biz ǵy­lymı ortaǵa alyp shyǵyp otyr­ǵan Sozaq kóterilisi jaıly alpys jyl aýyz ashpaı kel­dik, tek Táýelsizdik tusynda ǵana tam-tumdap aıtyla bastasa, mine, 30 jyldyq uly merekemiz­diń qarsańynda, tarıhtyń tar keze­ńin keńinen taldaýy­myz­ǵa Memleket basshysynyń úndeýi jol ashyp berdi. Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı úndeýinde Prezıdent: «Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń árqaısysyn este saqtaý ar­qyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Bolashaqtyń berik negizi Táýelsizdikten bastaý alady. О́tken ǵasyrdaǵy eń qı­ly kezeńniń birinde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etý – barshamyzdyń per­zenttik boryshymyz», dedi. Shyndyq pen ádildik tamyrlas uǵymdar. Ádildikten aýytqyp, shyndyqty qansha burmalasań da, tarıh tarazysy erteli-kesh báriniń betin ashyp, óz ornyna qoıatynyna kóz jetkizip kelemiz. Osy jolda eńbektenip júrgen tarıhshylarymyz ben izdenýshilerimizden kúterimiz mol jáne olardyń eńbekterine erekshe baǵa berip, olarǵa memleket pen qoǵamdyq uıymdar tarapynan materıaldyq jáne moraldyq qoldaýdyń qandaı túri bolsa da kórsetilýi tıis dep esepteımiz», dedi konferensııada Beket Turǵaraev. Konferensııanyń qorytyndy rezolıýsııasynda jasalǵan baıandamalardyń komıssııa jumysynyń nazaryna alynýy, HH ǵasyrdyń basyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy ult-azattyq qozǵalystar, ulttyq memleket qurý ıdeıalarynyń toǵysyndaǵy «Alash» partııasynyń róli, mańyzy, memleket qurýdaǵy tájirıbesin «Álemniń qazirgi zaman tarıhy» pánine engizý, «Babalar rýhyna taǵzym» ke­sheninde ashylǵan «Alash arys­tary» eskertkishi jáne «Sozaq qasireti memorıalyn» ashyq aspan astyndaǵy memlekettik mýzeıler men eskertkishteri tizbesine engizý syndy birqatar usynys qamtylyp, Úkimetke konferensııanyń uıymdastyrý komıtetine joldaý jóninde sheshim qabyldandy.

Sondaı-aq ıgi is Sozaq aýdanynda jalǵasyn taýyp, «Sozaq qasireti» memorıaly ashyldy. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵyna oraı ashyl­ǵan memorıal ótken ǵasyrdyń 30-jyldary elimizdegi ashar­shy­lyqta jáne Sozaq kóteri­lisinde qurban bolǵan myńdaǵan sheıitke arnalǵan. Sozaq aýyl okrýgine kiretin kúre jol­dyń boıyndaǵy «Jastar» saıa­baǵynda ornatylǵan memorıal demeýshiler kómegimen salynǵan. Uzyndyǵy 8 metr bolatyn memorıalda Sozaq qasireti jaıly tolyq maǵlumat beretin kók taqta qoıylǵan. Aldyna kóterilis pen asharshylyq derekteri jazylǵan eskertkish ornatylǵan. Ashylý saltanatynda Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov sóz sóılep, tarıhymyzdaǵy mańyzdy oqıǵalar urpaq sanasynda qalatynyn, elimiz úshin Sozaqtyń orny erekshe ekenine toqtaldy. Akademık Mámbet Qoıgeldi, Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq Ulttyq ýnıver­sı­teti­niń professory, tarıh ǵylym­­darynyń doktory Talas Omar­bekov jáne taǵy basqa el aza­mat­­tary bul bastamaǵa joǵary baǵa berdi. Aıta kete­lik, ıgi isti uıym­dastyryp, de­meý­­shi­lik jasa­ǵan­dar qata­ryn­­da Orynbek Ibi­janov, Beket Tur­ǵaraev, Seksen­baı Turys­bekov syndy taǵy basqa qadirli el azamattary bar.

Túrkistan oblysy